Mutaffifîn Suresi 19. Ayette “İlliyyîn’in Ne Olduğunu Sen Ne Bileceksin?” Diye Sorulması Ne Anlama Gelir Ve Kur’an İyilerin Yüce Kaydının Mahiyetini Neden Bu Güçlü Soru İle Derinleştirir 
Mutaffifîn Suresi 19. Ayette Ne Buyrulur
Mutaffifîn Suresinin on dokuzuncu ayetinde anlam olarak:
“İlliyyîn’in ne olduğunu sen ne bileceksin?”
buyrulur.
Bir önceki ayette:
“Şüphesiz iyilerin yazısı İlliyyîn’dedir.”
denilmişti.
Şimdi ise kavram doğrudan açıklanmak yerine önce büyütülür:
“İlliyyîn’in ne olduğunu sen ne bileceksin?”
Bu soru, İlliyyîn’in basitçe tanımlanıp geçilemeyecek kadar büyük ve yüce bir gerçeklik olduğunu hissettirir.
“Ve Mâ Edrâke” Kalıbı Burada Ne Anlama Gelir
Ayette:
“Ve mâ edrâke mâ illiyyûn?”
ifadesi yer alır.
Bu Kur’an’da güçlü bir retorik kalıptır.
Anlam olarak:
“İlliyyîn’in ne olduğunu sana ne bildirdi?”
veya:
“Sen onun gerçek mahiyetini nereden bileceksin?”
şeklinde düşünülebilir.
Amaç insanı bilgisizlikle aşağılamak değil:
konunun büyüklüğünü fark ettirmektir.
İlliyyîn Neden İnsan Kavrayışının Ötesinde Gösterilir
Çünkü insan değer ölçülerini büyük ölçüde dünya tecrübeleriyle kurar.
Yükseklik denince:
dağ,
gökyüzü,
makam,
şöhret
gibi şeyleri düşünürüz.
Oysa İlliyyîn ahiret bağlamında:
manevi ve metafizik bir yüceliği
ifade eder.
Bu yüzden onu yalnızca dünyadaki yüksek bir mekân gibi düşünmek kavramı daraltabilir.
İlliyyîn Kelimesindeki “Yükseklik” Ne Tür Bir Yüksekliktir
Kelimenin yapısı:
ulüvv, yani yükseklik ve yücelik fikrini çağrıştırır.
Bu yükseklik:
mekânsal,
manevi,
değer bakımından
veya bunların birleşimi olarak
yorumlanmıştır.
Kesin mahiyeti konusunda temkinli olmak gerekir.
Ancak temel mesaj açıktır:
İyilerin kaydı aşağılık değil, yüce bir makamla ilişkilidir.
Siccîn İçin De Aynı Soru Sorulmuştu; Bunun Önemi Nedir
Mutaffifîn 8’de:
“Siccîn’in ne olduğunu sen ne bileceksin?”
denilmişti.
Şimdi 19. ayette:
“İlliyyîn’in ne olduğunu sen ne bileceksin?”
denilir.
Bu çok güçlü bir simetridir.
Kötülüğün sonucu:
insanın düşündüğünden daha derin.
İyiliğin sonucu da:
insanın düşündüğünden daha yücedir.
Kur’an iki tarafı da sıradanlaştırmaz.
Siccîn İle İlliyyîn Arasında Nasıl Bir Karşıtlık Kurulur
Siccîn:
daralma,
aşağılık,
kapalılık
çağrışımı taşırken,
İlliyyîn:
yükseklik,
açıklık,
yücelik
çağrışımı taşır.
Bu karşıtlık yalnızca iki farklı kayıt alanını değil:
iki farklı hayat yönünü
gösterebilir.
İnsan tercihlerinin yönü:
ya aşağıya,
ya yukarıya
doğru bir karakter inşa eder.
İyiliğin Gerçek Değerini İnsan Neden Tam Ölçemez
Çünkü insan çoğu zaman sonuçları kısa vadede görür.
Bir iyilik yaptığında:
kimse teşekkür etmeyebilir.
Maddi kazanç olmayabilir.
Hatta kişi zarar bile görebilir.
Fakat ilahî hesap perspektifinde bir davranışın değeri:
dünyadaki görünür karşılığıyla sınırlı değildir.
İlliyyîn sorusu bu ölçü farkını hatırlatır.
Küçük Bir İyilik Nasıl Büyük Bir Değere Dönüşebilir
Çünkü iyiliğin değeri yalnızca büyüklüğünde değil:
niyetinde,
zamanında,
fedakârlığında
ve sonuçlarında da olabilir.
Bir insanın hayatında:
küçük bir yardım,
doğru zamanda söylenen bir söz,
bir haksızlığa engel olmak
çok büyük etki oluşturabilir.
İnsan etkisini bilmeyebilir.
Ama:
değer kaybolmaz.
İlliyyîn İnsana Kendi İyiliğini Küçümsememeyi mi Öğretir
Evet, fakat kibirlenmeden.
İnsan:
“Benim yaptığım iyiliğin ne önemi var?”
diyebilir.
Bu düşünce bazen iyilik yapma isteğini azaltabilir.
İlliyyîn ise:
“İyiliğin gerçek değerini sen tam bilmiyor olabilirsin.”
mesajını taşır.
Ama bunun karşılığı:
kendini üstün görmek değil,
iyiliğe devam etmektir.
İnsanların Görmediği İyilikler Neden Özellikle Değerlidir
Çünkü görünmeyen iyiliklerde:
gösteriş motivasyonu daha az olabilir.
Bir insan:
kimse bilmeden yardım ediyorsa,
kimse fark etmeden dürüst kalıyorsa,
çıkarı olmadığı hâlde adaletli davranıyorsa,
bu davranış içtenliğin güçlü bir göstergesi olabilir.
İlliyyîn fikri:
gizli iyiliğin görünmez olmadığını
hatırlatır.
İlliyyîn Bir Kayıt mıdır Yoksa Kayıtların Bulunduğu Bir Makam mıdır
Tefsirlerde farklı açıklamalar vardır.
Bazıları:
İlliyyîn’i iyilerin amel defterlerinin bulunduğu yüce kayıt alanı
olarak yorumlamıştır.
Bazıları ise:
bizzat yüksek derecelerle ilişkili bir makam
şeklinde değerlendirmiştir.
Bir sonraki ayet:
“Yazılmış bir kitaptır.”
ifadesiyle kayıt boyutunu daha da belirginleştirecektir.
Kur’an Neden Hemen Tanım Vermek Yerine Önce Soru Soruyor
Çünkü soru:
okuyucuyu zihinsel olarak durdurur.
“İlliyyîn şudur.”
denilse bilgi alınır ve geçilebilir.
Ama:
“İlliyyîn’in ne olduğunu sen ne bileceksin?”
sorusu:
merakı,
hayranlığı
ve beklentiyi
artırır.
Böylece ardından gelecek açıklama daha güçlü hissedilir.
Gayb Hakkında Bilgi Sahibi Olmakla Gaybı Tam Kavramak Aynı Şey midir
Hayır.
İnsan vahyin söylediği ölçüde:
İlliyyîn’in iyilerin kaydıyla ilişkili olduğunu
bilebilir.
Ama bunun:
tam yapısını,
mahiyetini,
ahirette nasıl tecrübe edileceğini
kuşatamaz.
Bu ayrım önemlidir:
Bilgi sahibi olmak başka, bütünüyle kuşatmak başkadır.
Bu Ayet İnsana Epistemik Tevazu mu Öğretir
Evet.
İnsan:
bildiği şeyi bilmeli,
bilmediği şeyi de bilmediğini kabul etmelidir.
Özellikle gayb konularında:
yorumla kesin bilgiyi
birbirinden ayırmak gerekir.
İlliyyîn hakkında:
metnin söylediğini söylemek,
söylemediği ayrıntıları kesinleştirmemek
daha sağlıklı bir yaklaşım olur.
İlliyyîn İlahi Adaletin Olumlu Yüzünü mü Gösterir
Evet.
Surenin önceki bölümlerinde:
hile,
inkâr,
Siccîn,
kalbin paslanması,
perdelenme
ve cehennem
anlatılmıştı.
İlliyyîn ise:
adaletin yalnızca ceza vermek olmadığını
gösterir.
İyilik de karşılıksız kalmaz.
Adalet:
kötülüğü cezalandırdığı kadar,
iyiliği de tanır ve değer verir.
Bu Ayet İyilik Yapan İnsan İçin Nasıl Bir Umut Taşır
Şöyle bir umut taşır:
Dünyada karşılığını görmemiş olabilirsin.
Kimse teşekkür etmemiş olabilir.
İyiliğin unutulmuş olabilir.
Ama ilahî hesap anlayışında:
iyilik kaybolmaz.
Üstelik onun gerçek değeri:
senin şu anda düşündüğünden
çok daha büyük olabilir.
Surenin Başındaki Terazi İlliyyîn’e Nasıl Ulaşır
Bu, surenin en güzel bütünlüklerinden biridir.
Başlangıçta:
bir tüccarın terazisi vardı.
İnsan eksik verebilirdi.
Ya da:
dürüstçe tam tartabilirdi.
İşte küçük bir ticari karar:
ahlaki karakteri ortaya çıkarır.
Dürüstlük tekrarlandıkça:
ebrâr karakterine
dönüşebilir.
Ve ebrârın kaydı:
İlliyyîn’dedir.
Böylece günlük hayat ile ahiret arasında doğrudan bağ kurulur.
18 Ve 19. Ayetler Birlikte Nasıl Okunmalıdır
- ayet:
“İyilerin yazısı İlliyyîn’dedir.”
der.
- ayet:
“İlliyyîn’in ne olduğunu sen ne bileceksin?”
diye sorar.
Yani önce:
iyilerin sonucunun yönü
gösterilir.
Sonra:
bu yüceliğin insanın sıradan ölçülerini aşabileceği
hatırlatılır.
Bu yapı iyiliğin değerini olağanüstü biçimde büyütür.
Mutaffifîn Suresi 19. Ayetin En Derin Mesajı Nedir
Mutaffifîn Suresinin on dokuzuncu ayeti çok kısa bir soruyla iyilik hakkındaki düşüncemizi büyütür:
“İlliyyîn’in ne olduğunu sen ne bileceksin?”
İnsan çoğu zaman kötülüğün sonucunu büyütür ama iyiliğin değerini küçümser.
Bir yanlış yaptığında:
“Bunun sonucu büyük olabilir.”
diye düşünür.
Ama küçük bir iyilik yaptığında:
“Bundan ne olacak?”
diyebilir.
İlliyyîn sorusu bu bakışı tersine çevirir.
Belki de:
iyiliğin gerçek büyüklüğünü de bilmiyorsun.
Bir insana adaletle davranmanın…
Kimse görmezken dürüst kalmanın…
Hakkın olmadığı bir kazançtan vazgeçmenin…
Bir insanın onurunu korumanın…
Bir mağdura sahip çıkmanın…
gerçek değerini tam olarak ölçebilir misin?
Belki hayır.
Çünkü insan yalnızca:
gördüğü sonucu
hesaplar.
Oysa bir iyiliğin dalgaları:
başka insanlara,
başka zamanlara,
hatta insanın kendi karakterine
yayılabilir.
İşte İlliyyîn:
iyiliğin dünyadaki görünür karşılığından daha büyük bir değer taşıyabileceğini hatırlatır.
Ve Siccîn ile kurulan simetri burada olağanüstü bir anlam kazanır.
Kur’an sanki şunu söyler:
Kötülüğün ne kadar aşağıya götürebileceğini küçümseme.
Ama aynı zamanda:
İyiliğin ne kadar yukarı taşıyabileceğini de küçümseme.
İnsan yalnızca günahlarından korkarak yaşamaz.
İyiliğin büyüklüğüne güvenerek de yaşayabilir.
Ve belki ayetin en güzel mesajı şudur:
İnsan yaptığı iyiliğin gerçek değerini her zaman göremez; bu yüzden iyiliği küçük diye bırakmamalı, karşılığını görmüyor diye değersiz sanmamalıdır.
