Mâide Suresi 116. Ayette “Allah ‘Ey Meryem Oğlu İsa! İnsanlara, Allah’ı Bırakıp Beni ve Annemi İki İlah Edinin, Diye Sen mi Söyledin?’ Buyuracak; İsa da ‘Seni Tenzih Ederim! Hakkım Olmayan Bir Sözü Söylemem Bana Yakışmaz’ Diyecek” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Mâide Suresi 116. ayet, surenin sonundaki en güçlü teolojik sahnelerden biridir.
Bir önceki ayetlerde Hz. İsa’ya verilen mucizeler, havârîlerin imanları ve gökten sofra mucizesi anlatılmıştı.
Şimdi anlatı doğrudan ahiret sahnesine döner.
Allah, Hz. İsa’ya sorar:
“İnsanlara, Allah’ın dışında beni ve annemi iki ilah edinin diye sen mi söyledin?”
Hz. İsa’nın cevabı ise son derece açıktır:
“Seni tenzih ederim.”
“Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz.”
Ardından daha da derin bir cümle gelir:
“Eğer ben bunu söylemiş olsaydım Sen elbette bilirdin. Sen benim içimde olanı bilirsin; ben ise Senin bildiklerini kuşatamam. Şüphesiz gaybları bilen Sensin.”
Ayet böylece Hz. İsa’nın;
peygamberliğini,
kulluğunu,
Allah karşısındaki tevazusunu
ve tevhid anlayışını
çok güçlü biçimde ortaya koyar.
Allah Neden Hz. İsa’ya Böyle Bir Soru Soruyor
Allah cevabı bilmediği için sormaz.
Kur’an’ın Tanrı anlayışında Allah her şeyi bilir.
Buradaki soru, hesap gününde hakikatin açığa çıkarılması içindir.
Hz. İsa’nın kendisi, kendisine sonradan nispet edilen ilahlaştırma iddialarından beri olduğunu ilan eder.
Bu nedenle soru bir bilgi edinme sorusu değil, hakikati görünür hâle getiren hesap sorusudur.
“Beni ve Annemi İki İlah Edinin” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayet, Hz. İsa’ya ve Hz. Meryem’e Allah’ın yanında ilahî statü verilmesini reddeder.
Burada çok önemli bir ayrım yapmak gerekir:
Ana akım tarihsel Hristiyanlıkta Meryem Teslis’in bir unsuru değildir.
Teslis öğretisinde Baba, Oğul ve Kutsal Ruh bulunur; Meryem Tanrı’nın üçüncü veya dördüncü kişisi sayılmaz.
Dolayısıyla ayeti, Hristiyanlığın standart Teslis öğretisinin basit bir tarifiydi diye okumak doğru olmaz.
Kur’an’ın eleştirisi daha geniş biçimde İsa ve Meryem’in ilahlaştırılması veya Allah’a ait konuma yükseltilmesi üzerinedir.
Kur’an Hz. Meryem’e Saygı Duyarken Neden Onun İlahlaştırılmasını Reddeder
Çünkü Kur’an’da saygı ile ibadet arasında kesin bir sınır vardır.
Hz. Meryem;
seçilmiş,
iffetli,
Allah’a bağlı
ve çok yüksek makamda bir kadındır.
Ama bütün bu üstünlükler onu ilah yapmaz.
Kur’an'ın temel ölçüsü şudur:
Bir insanı çok sevebilirsin.
Çok yüceltebilirsin.
Ama kulluk yalnızca Allah’a aittir.
Hz. İsa’nın “Seni Tenzih Ederim” Demesi Ne Anlama Gelir
Arapça ifade:
“Sübhâneke”
şeklindedir.
Bu, Allah’ı;
eksiklikten,
ortaklıktan,
yanlış nispetlerden
ve yaratılmışlara özgü sınırlamalardan
uzak tutmak anlamına gelir.
Hz. İsa ilk cevabında kendisini savunmaya başlamadan önce Allah’ın yüceliğini ilan eder.
Bu çok güçlü bir tevhid ifadesidir.
“Hakkım Olmayan Bir Sözü Söylemek Bana Yakışmaz” Ne Demektir
Hz. İsa burada ilahlık iddiasını reddeder.
Sanki şöyle demektedir:
“Benim böyle bir şeyi söyleme hakkım yoktu.”
Çünkü peygamber kendisini Allah’ın yerine koyamaz.
Peygamberin görevi insanları:
kendisine kulluğa
değil,
Allah’a kulluğa
çağırmaktır.
Bu nedenle Hz. İsa’nın cevabı aynı zamanda peygamberliğin sınırını da gösterir.
Hz. İsa Kur’an’a Göre İnsanlara Kendisine Tapmalarını Söyledi mi
Hayır.
Mâide 116 bunu açık biçimde reddeder.
Bir sonraki ayette Hz. İsa ne söylediğini kendisi açıklayacaktır:
“Ben onlara ancak Bana emrettiğini söyledim: Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah’a kulluk edin.”
Yani Kur’an’ın Hz. İsa tasvirinde mesajın merkezi:
İsa’ya kulluk değil, Allah’a kulluktur.
“Eğer Bunu Söylemiş Olsaydım Sen Bilirdin” İfadesi Neden Önemlidir
Çünkü Hz. İsa Allah’ın bilgisini mutlak kabul eder.
İnsanlardan bir şey saklanabilir.
Tarih yanlış aktarılabilir.
Bir kişinin sözleri sonraki nesiller tarafından farklı yorumlanabilir.
Ama Allah’tan hiçbir şey gizlenemez.
Hz. İsa bu nedenle:
“Eğer söylediysem Sen zaten bilirsin.”
der.
Bu cümle onun savunmasının Allah’ın mutlak bilgisine dayanmasıdır.
“Sen Benim İçimde Olanı Bilirsin” Ne Demektir
Bu ifade Allah’ın insanın;
niyetini,
kalbini,
düşüncesini
ve gizlediği şeyleri
bildiğini anlatır.
Hz. İsa’nın yalnız söylediği sözler değil, iç dünyası da Allah tarafından bilinmektedir.
Bu nedenle onun samimiyeti insan tanıklığına ihtiyaç duymaz.
Allah kalbin de şahididir.
“Ben Senin Zâtında Olanı Bilmem” İfadesi Nasıl Anlaşılmalıdır
Buradaki ifade Allah’ın fiziksel bir bedeni varmış gibi anlaşılmamalıdır.
Kur’an’ın dili burada insanın Allah’ın mutlak bilgisini ve mahiyetini kuşatamayacağını anlatır.
Hz. İsa:
“Sen beni bütünüyle bilirsin; benim bilgim ise Seni kuşatamaz.”
demektedir.
Yani bilgi ilişkisi eşit değildir.
Allah’ın bilgisi mutlak, peygamberin bilgisi sınırlıdır.
“Gaybları En İyi Bilen Sensin” Sözü Neyi Gösteriyor
Bu ifade Mâide 109’da peygamberlerin söyledikleri sözle de bağlantılıdır.
Mutlak gayb bilgisi yalnız Allah’a aittir.
Hz. İsa;
geçmişte kendisinden sonra insanların ne yaptığını,
kalplerinde ne taşıdığını
ve bütün tarihi bağımsız biçimde kuşatan bir ilah değildir.
O da bilgisinin sınırını kabul eder.
Bu, Kur’an’ın tevhid anlayışında çok önemli bir sınırdır.
Ayet Hz. İsa’yı Küçültüyor mu
Hayır.
Tam tersine Hz. İsa’nın gerçek makamını korur.
Kur’an onu;
Mesih,
Allah’ın elçisi,
Meryem’in oğlu,
mucizelerle desteklenen peygamber
ve Allah’ın seçkin kullarından biri
olarak anlatır.
Eleştirilen şey Hz. İsa’ya saygı değil, onu Allah’ın konumuna yükseltmektir.
Kur’an açısından bir peygamberi gerçekten yüceltmek, onun kendi öğrettiği tevhid çizgisini korumaktır.
Hristiyanlar Bu Ayeti Nasıl Farklı Değerlendirebilir
Hristiyan teolojisinde İsa’nın kimliği Kur’an’dan farklı biçimde yorumlanır.
Ana akım Hristiyanlık İsa’yı yalnızca insan peygamber olarak değil, Teslis öğretisi içinde ilahî Oğul olarak kabul eder.
Müslüman teoloji ise bu anlayışı reddeder ve İsa’yı Allah’ın kulu ve peygamberi olarak görür.
Bu nedenle Mâide 116, iki gelenek arasındaki temel teolojik ayrım noktalarından biridir.
Bu farkı açıklamak mümkündür; fakat bu, Hristiyanlara karşı düşmanlık veya hakaret gerekçesi değildir.
Bu Ayet “Hristiyanlar Meryem’i Tanrı Sayar” mı Diyor
Ayetin böyle basitleştirilmesi doğru olmaz.
Tarihsel ana akım Hristiyan doktrininde Meryem Tanrı değildir.
Ancak Hristiyanlık tarihinde Meryem’e yönelik çok yüksek düzeyde hürmet ve çeşitli adanmışlık biçimleri bulunmuştur.
Kur’an’ın ayetteki dili, Allah dışında herhangi bir varlığa ilahî düzeyde yönelişi reddeden tevhid eleştirisi içinde anlaşılmalıdır.
Yani mevcut Hristiyan öğretisini yanlış aktarmadan, Kur’an’ın kendi teolojik iddiasını doğru anlamak gerekir.
İnsan Sevdiği Birini Nasıl İlahlaştırmaya Başlayabilir
İlahlaştırma her zaman:
“Sen Tanrısın.”
demekle başlamayabilir.
İnsan bir kişiye;
mutlak otorite,
yanılmazlık,
sınırsız bilgi,
koşulsuz itaat
ve hiçbir insanda bulunmaması gereken yetkiler
yüklemeye başlayabilir.
Bu nedenle tevhid yalnız putlara karşı değildir.
İnsanın başka insanları mutlaklaştırmasına karşı da bir sınırdır.
Peygamber Sevgisinin Sınırı Nedir
Peygamber çok sevilir.
Saygı gösterilir.
Örnek alınır.
Getirdiği mesaj benimsenir.
Ama peygamber:
Allah yerine konmaz.
İslam açısından Hz. Muhammed için de aynı ilke geçerlidir.
Tevhid yalnız Hz. İsa konusunda uygulanacak bir ölçü değildir.
Bütün peygamberler Allah’ın kulları ve elçileridir.
İnsanların Bir Peygamberin Mesajını Sonradan Değiştirmesi Mümkün müdür
Tarih boyunca dini mesajların yorumlanması, aktarılması ve kurumsallaşması konusunda farklı süreçler yaşanmıştır.
Kur’an kendi perspektifinden bazı toplulukların ilahî mesajı zamanla farklı yorumladığını söyler.
Ancak tarihsel süreçlerin ayrıntıları konusunda tek bir topluluğu genelleyerek suçlamak doğru değildir.
Mâide 116’nın asıl odağı şudur:
Hz. İsa kendisine ilahlık nispet edilmesini kabul etmez.
Mâide 110 ile 116 Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Mâide 110’da Hz. İsa’nın olağanüstü mucizeleri anlatılmıştı.
Kuş biçiminin Allah’ın izniyle canlanması.
Hastaların iyileştirilmesi.
Ölülerin Allah’ın izniyle dirilmesi.
Böylesine olağanüstü güçler yanlış anlaşılırsa insan peygamberi ilahlaştırabilir.
Mâide 116 ise bu ihtimali kesin biçimde kapatır.
Mucizeler ne kadar büyük olursa olsun:
İsa Allah değildir.
Mâide 115 ve 116 Arasında Nasıl Bir Geçiş Vardır
Mâide 115’te gökten sofra mucizesi gerçekleşir ve büyük delilin büyük sorumluluk doğurduğu anlatılır.
Mâide 116’da ise sahne kıyamete geçer.
Dünyadaki mucizeler bitmiştir.
Şimdi onların nasıl yorumlandığının hesabı vardır.
Bu çok anlamlıdır:
Mucize → İnanç → Yorum → Tarih → Hesap.
Yani bir işareti görmek kadar, onu nasıl anlamlandırdığın da önemlidir.
Mâide Suresi 116. Ayet Bize Bugün Ne Söylüyor
Mâide Suresi 116. ayet ilk bakışta yalnızca Hz. İsa ve Hristiyan teolojisi hakkında bir tartışma gibi görülebilir.
Ama ayetin içinde çok daha evrensel bir uyarı vardır:
İnsan sevdiği kişiyi mutlaklaştırmamalıdır.
İnsan sevgide aşırıya gidebilir.
Bir peygamberi sever.
Bir dini lideri sever.
Bir öğretmeni sever.
Bir düşünürü sever.
Bir siyasi veya toplumsal önderi sever.
Sonra fark etmeden o kişi hakkında:
“Yanılmaz.”
“Her şeyi bilir.”
“Ne yaparsa doğrudur.”
“Onun söylediği sorgulanamaz.”
demeye başlayabilir.
İşte tevhid burada insanı durdurur.
Çünkü mutlaklık yalnızca Allah’a aittir.
Mâide 116’da Hz. İsa’nın kendi sözü son derece öğreticidir:
“Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz.”
Bu, gerçek büyüklüğün nasıl göründüğünü gösterir.
Gerçek peygamber kendisini büyütmez.
Kendi sınırını bilir.
Kendisini Allah’ın yerine koymaz.
İnsanların kendisine yönelmesini değil, Allah’a yönelmesini ister.
Daha da çarpıcı olan şudur:
Hz. İsa kendisini savunurken bile:
“Sen benim içimde olanı bilirsin.”
der.
Yani:
“Benim gerçek niyetimin şahidi Sensin.”
Bu cümle bugün her insan için güçlü bir aynadır.
İnsanların seni nasıl gördüğü başka olabilir.
Gerçekte ne olduğun başka olabilir.
Birileri seni aşırı yüceltebilir.
Birileri gereğinden fazla küçümseyebilir.
Ama Allah senin gerçek yerini bilir.
Bu nedenle insanın görevi kendisine yapılmış bir putu kabul etmek değil, kendi gerçek sınırını korumaktır.
Ve ayetin belki de en derin mesajı şudur:
Allah’a yaklaşmanın yolu insanı Tanrılaştırmak değildir.
Peygamberi sev.
Ama onun Rabbi olduğunu unutma.
Meryem’e saygı duy.
Ama onun da Allah’ın kulu olduğunu unutma.
Büyük insanlardan öğren.
Ama hiçbir insanı mutlaklaştırma.
Çünkü tevhid yalnızca:
“Bir Allah vardır.”
cümlesi değildir.
Aynı zamanda:
“Allah’tan başka hiçbir varlığa Allah’a ait özellikleri mutlak biçimde vermem.”
demektir.
Belki de Mâide 116’nın bugün için en güçlü cümlesi budur:
Sevgi insanı yüceltebilir; fakat sevgiye sınır koyan tevhiddir. Bir insan ne kadar büyük olursa olsun, Allah’ın yerine geçtiği anda sevgi hakikatten uzaklaşmaya başlar.
