Mâide Suresi 105. Ayette “Ey İman Edenler! Siz Kendinize Bakın; Siz Doğru Yolda Olduğunuz Takdirde Sapan Kimse Size Zarar Veremez. Hepinizin Dönüşü Allah’adır ve O Size Yaptıklarınızı Bildirecektir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Mâide Suresi 105. ayet, ilk bakışta son derece bireysel bir mesaj veriyor gibi görünür:
“Siz kendinize bakın.”
Ardından:
“Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez.”
denir.
Bu ifade yanlış anlaşılırsa:
“Başkalarının ne yaptığı beni ilgilendirmez.”
şeklinde yorumlanabilir.
Oysa Kur’an’ın genel bütünlüğü içinde bu ayet, insanın toplumsal sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Asıl vurgu şudur:
Başkalarının sapması senin de sapmana mazeret olamaz.
Sen;
doğruyu öğrenmekten,
kendi davranışını düzeltmekten,
iyiliği savunmaktan
ve kötülüğe teslim olmamaktan
sorumlusun.
İnsan başkalarının tercihlerinin tamamını kontrol edemez.
Ama kendi yönünü kontrol etmekten sorumludur.
“Ey İman Edenler! Siz Kendinize Bakın” Ne Anlama Gelir
Bu ifade insanın dikkatini önce kendi sorumluluğuna çevirir.
İnsan başkalarının;
hatalarını,
günahlarını,
yanlış düşüncelerini
ve kusurlarını
çok kolay görebilir.
Ama kendi iç dünyasını görmek daha zordur.
Ayet adeta şunu söyler:
Başkalarının hesabına dalmadan önce kendi hesabını kontrol et.
“Kendinize Bakın” Bencillik Anlamına mı Gelir
Hayır.
Buradaki çağrı:
“Sadece kendini düşün.”
anlamında değildir.
Asıl anlam:
“Kendi imanını, ahlakını ve yönünü ihmal etme.”
şeklindedir.
Kur’an’ın başka ayetlerinde iyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak, adaleti savunmak ve insanlara yardım etmek açıkça teşvik edilir.
Dolayısıyla Mâide 105 toplumsal duyarsızlık değil, kişisel sorumluluğun unutulmaması mesajıdır.
İnsan Neden Başkalarının Hatalarıyla Bu Kadar Çok Meşgul Olur
Çünkü başkasının hatasını görmek, kendi hatasıyla yüzleşmekten daha kolaydır.
İnsan:
“Şu kişi ne kadar yanlış.”
“Bu toplum ne kadar bozulmuş.”
“Bunlar nasıl insanlar?”
diyebilir.
Ama aynı anda kendi;
kibrini,
öfkesini,
haksızlığını
veya ikiyüzlülüğünü
görmeyebilir.
Ayet, insanın ahlaki bakışını önce kendine çevirmesini ister.
“Doğru Yolda Olduğunuz Takdirde” Ne Demektir
Buradaki temel kavram hidayet, yani doğru yoldur.
Doğru yolda olmak yalnızca:
“Ben inanıyorum.”
demek değildir.
İmanın;
davranış,
ahlak,
adalet,
dürüstlük
ve sorumluluk
boyutları vardır.
Dolayısıyla insanın:
“Ben zaten doğru yoldayım.”
diyerek kendisini sorgulamayı bırakması ayetin ruhuyla uyumlu değildir.
Bir İnsan Kendisinin Doğru Yolda Olduğunu Nasıl Anlayabilir
Bu kolay bir soru değildir.
İnsan kendisini her zaman doğru sanabilir.
Bu yüzden ölçü sadece kişinin kendi hissi değildir.
Kur’an açısından insan;
vahye,
akla,
ahlaki sonuçlara,
adalete
ve kendi davranışlarının insanlara etkisine
bakmalıdır.
Ayrıca kendi görüşünün yanlış olabileceği ihtimalini açık tutmalıdır.
Tevazu, hidayetin önemli koruyucularından biridir.
“Sapan Kimse Size Zarar Veremez” Ne Anlama Gelir
Bu ifade:
“Başkasının yanlışı hiçbir biçimde seni etkileyemez.”
demek değildir.
İnsanlar birbirlerine dünyada elbette zarar verebilir.
Buradaki anlam daha çok ahlaki ve uhrevi sorumluluk bağlamındadır.
Başka birinin sapması, sen doğru yolda kalırsan senin kendi hesabını bozmaz.
Kimse başkasının günahını otomatik olarak taşımaz.
Başkasının Günahı Bana Yazılmaz mı
Genel Kur’an ilkesi şudur:
Her insan kendi sorumluluğunu taşır.
Fakat kişi başkasını kötülüğe teşvik eder, yanlışına yardımcı olur veya zulmüne ortak olursa artık kendi yaptığı katkının da sorumluluğunu taşır.
Dolayısıyla:
“O yaptı, beni ilgilendirmez.”
demek her durumda doğru değildir.
Asıl ölçü:
Sen o yanlışa ortak oldun mu?
sorusudur.
Bu Ayet “Kimseye Karışma” Demek midir
Hayır.
Kur’an’ın bütünü buna izin vermez.
İyiliği teşvik etmek,
yanlışı hikmetle uyarmak,
adaleti savunmak
ve haksızlığa karşı durmak
önemlidir.
Ama bütün bunlardan sonra insan şunu da bilmelidir:
Başkasının iradesini sen kontrol edemezsin.
Sen uyarırsın.
Anlatırsın.
Örnek olursun.
Ama zorla değiştiremezsin.
Birini Uyarmak ile Onu Kontrol Etmeye Çalışmak Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
Uyarmak:
“Bunun yanlış olduğunu düşünüyorum, sebebi de şu.”
demektir.
Kontrol etmek ise:
“Benim istediğim gibi yaşamak zorundasın.”
noktasına dönüşebilir.
Kur’an insanı sorumluluk sahibi olmaya çağırır.
Ama başkasının iradesini tamamen ele geçirmeye değil.
Ayet bu sınırı çok güzel hatırlatır:
Sen doğruyu koru; başkasının hesabını sahiplenme.
İnsan Başkalarının Yanlışı Yüzünden Umutsuzluğa Düşmeli mi
Hayır.
Bazen insan toplumdaki kötülüklere bakıp:
“Artık her şey bitti.”
diye düşünebilir.
Ayet bu psikolojiyi de dengeler.
Çevrende yanlışlar çoğalabilir.
Ama bu, senin de yanlış yapmak zorunda olduğun anlamına gelmez.
Bir toplum bozulabilir.
Ama sen dürüst kalabilirsin.
Kalabalık sapabilir.
Ama sen yönünü koruyabilirsin.
“Herkes Böyle Yapıyor” Bu Ayetin Işığında Ne İfade Eder
Bu cümle mazeret değildir.
Mâide 100’de:
“Pis olanın çokluğu hoşuna gitse bile…”
denmişti.
Mâide 105 ise bunu kişisel sorumluluk açısından tamamlar:
Başkaları ne yaparsa yapsın senin de aynı şeyi yapman gerekmez.
Kalabalık:
ölçü değildir.
Çoğunluk:
mazeret değildir.
İnsan kendi seçiminin sorumluluğunu taşır.
Doğru Yolda Kalmak Bazen Yalnız Kalmak Anlamına Gelebilir Mi
Evet.
Bazen insan doğru bildiği bir şeyi savunduğunda çevresinden destek görmeyebilir.
Toplum baskısı hissedebilir.
Arkadaşları:
“Abartıyorsun.”
diyebilir.
Ama ahlak bazen kalabalığın alkışından bağımsız karar verebilmeyi gerektirir.
Mâide 105 insana şu cesareti verir:
Başkalarının yönü, senin pusulan olmak zorunda değildir.
Başkalarının Yanlışını Sürekli Düşünmek İnsana Nasıl Zarar Verebilir
İnsan zamanla kendi gelişimini unutabilir.
Bütün enerjisini;
eleştirmeye,
öfkeye,
dedikoduya
ve başkalarının kusurlarını takip etmeye
harcayabilir.
Sonunda kendisi hiç değişmez.
Bu nedenle ayetin:
“Kendinize bakın.”
ifadesi güçlü bir manevi disiplin önerir:
Önce kendi aynanı temizle.
Bu Ayet Bireysel Sorumluluğu Nasıl Güçlendirir
Çünkü insanın bahanesini azaltır.
Şöyle diyemez:
“Çevrem kötüydü.”
“Herkes böyle yapıyordu.”
“Bana böyle öğretildi.”
Bu şartlar elbette insanı etkileyebilir.
Ama ayet kişinin iradesini tamamen ortadan kaldırmaz.
İnsan yine de belirli ölçüde seçer.
Ve bu seçim ahlaki sorumluluğun temelidir.
“Hepinizin Dönüşü Allah’adır” Ne Anlama Gelir
Ayet insanın nihai yönünü hatırlatır:
Allah’a dönüş.
İnsanlar dünyada birbirlerini yargılayabilir.
Kimin haklı,
kimin haksız,
kimin iyi,
kimin kötü
olduğunu tartışabilir.
Ama nihai hüküm Allah’a aittir.
Bu, insanı hem sorumlu hem de mütevazı yapmalıdır.
Neden “Hepinizin” Dönüşü Deniyor
Çünkü ayet ayrım yapmaz.
Doğru yolda olduğunu düşünen de,
yanlış yolda olan da,
uyaran da,
uyarılan da
Allah’a dönecektir.
Bu, insanın başkalarının hesabıyla meşgul olurken kendi hesabını unutmamasını sağlar.
Herkes hesap verecek.
“Allah Size Yaptıklarınızı Bildirecektir” Ne Demektir
İnsan yaptığı bazı şeyleri unutabilir.
Bazı davranışlarını haklı gösterebilir.
Kendi geçmişini yeniden yorumlayabilir.
Ama Allah’ın bilgisi açısından hiçbir şey kaybolmaz.
İnsan yalnızca:
ne yaptığını
değil,
neden yaptığını da
Allah’ın huzurunda görecektir.
Bu, insanı içten bir muhasebeye çağırır.
Mâide 104 ve 105 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Mâide 104:
Atalarınızı körü körüne takip etmeyin.
der.
Mâide 105 ise:
Kendi doğru yönünüzü koruyun.
mesajını verir.
Bu iki ayet birlikte çok güçlü bir bireysel sorumluluk öğretir:
Atan yanlış yapıyorsa onun peşinden gitme.
Toplum yanlış yapıyorsa ona kapılma.
Çevren yanlış yapıyorsa sen de yanlışa ortak olma.
Hakikati başkasının tercihiyle ölçme.
Mâide Suresi 105. Ayet Bize Bugün Ne Söylüyor
Mâide Suresi 105. ayet, insanın hayatında en zor kurması gereken dengelerden birini öğretir:
Başkalarını önemse ama kendini unutma.
Topluma karşı duyarlı ol.
Yanlışa sessiz kalma.
İyiliği savun.
Ama insanların bütün seçimlerini kontrol etme sorumluluğunu da üzerine alma.
Çünkü bir noktadan sonra insan şunu kabul etmek zorundadır:
Her insan kendi iradesiyle karar verir.
Sen birine doğruyu anlatabilirsin.
Ama onun yerine inanamazsın.
Onu uyarabilirsin.
Ama onun yerine tövbe edemezsin.
Ona yardım edebilirsin.
Ama onun iradesini yaşayamazsın.
Ve en önemlisi:
Başkalarının yanlışını izlerken kendi yanlışını büyütme.
Bugün insan sosyal medya sayesinde başkalarının hayatını her zamankinden daha fazla izliyor.
Kim ne yaptı?
Kim ne dedi?
Kim yanlış konuştu?
Kim hata yaptı?
Kim rezil oldu?
Saatlerce bunlarla uğraşılabilir.
Ama insan aynı gün kendi;
kırdığı kalbi,
söylediği yalanı,
ihmal ettiği sorumluluğu
ve düzeltmesi gereken karakter özelliğini
hiç düşünmeyebilir.
Mâide 105 işte bu dikkati tekrar insanın içine çevirir:
“Kendinize bakın.”
Bu bir kaçış cümlesi değildir.
Bu bir sorumluluk cümlesidir.
Başkalarının yanlışını düzeltmeye çalışırken sen de yanlış olma.
Kötülüğe karşı çıkarken haksızlaşma.
Birini eleştirirken kibirlenme.
Hakikati savunurken merhameti kaybetme.
Çünkü senin de Allah’a dönüşün var.
Ve ayetin sonunda herkes aynı yere gelir:
“Hepinizin dönüşü Allah’adır.”
Demek ki asıl mesele başkasının nasıl hesap vereceğini düşünmek değil, benim kendi hesabım nasıl olacak? sorusudur.
Belki de Mâide 105’in bugün için en güçlü mesajı şudur:
Dünyayı düzeltmeye çalışırken kendi kalbini ihmal etme; çünkü başkasının sapması senin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz, fakat sen doğruyu korursan onun tercihi senin kaderin olmak zorunda değildir.
