İnsan Suresi 30. Ayette “Allah Dilemedikçe Siz Dileyemezsiniz; Şüphesiz Allah Her Şeyi Bilendir, Hikmet Sahibidir” Buyrulması İnsan İradesi ile Allah’ın İradesi Arasındaki İlişki Hakkında Ne Anlatır 
İnsan Suresi’nin 29. ayetinde çok açık bir şekilde:
“Dileyen Rabbine doğru bir yol tutar.”
buyrulmuştu.
Bu ifade insanın:
Seçim yaptığını,
yöneldiğini,
karar verdiğini,
sorumluluk taşıdığını
gösteriyordu.
Fakat hemen arkasından gelen 30. ayet çok önemli bir denge kurar:
“Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz. Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir.”
İnsan Suresi, 30. Ayet
Yani Kur’an insanı ne:
Tamamen iradesiz bir varlık
olarak görür,
ne de:
Allah’tan bağımsız, mutlak bir irade sahibi
olarak tanımlar.
İnsan gerçekten diler.
Ama onun iradesi yaratılmıştır.
Sınırlıdır.
Allah’ın kudret ve ilminin dışına çıkamaz.
Peki bu durumda insanın özgürlüğü nerededir?
Allah her şeyi biliyorsa insan gerçekten seçiyor mudur?
Allah’ın dilemesi insanın sorumluluğunu ortadan kaldırır mı?
Kader ile irade nasıl birlikte anlaşılmalıdır?
Ve neden ayetin sonunda özellikle:
“Allah bilendir ve hikmet sahibidir.”
buyrulur?
İnsan Suresi 30. Ayet Ne Söylüyor
Ayet şöyledir:
وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا
Yaklaşık anlamıyla:
“Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hikmet sahibidir.”
Ayette üç büyük hakikat vardır:
İnsanın bir dilemesi vardır.
Bu dileme Allah’ın iradesinden bağımsız değildir.
Allah’ın iradesi ilim ve hikmetle birliktedir.
Bu üç unsur birlikte düşünülmelidir.
Ayet İnsan İradesini Yok mu Sayıyor
Hayır.
Çünkü bir önceki ayet açıkça:
“Dileyen Rabbine doğru bir yol tutar.”
demişti.
Eğer insanın hiçbir iradesi olmasaydı:
“Dileyen” ifadesinin,
emirlerin,
yasakların,
ödülün,
cezanın
bir anlamı kalmazdı.
Kur’an insana sürekli:
Seç.
Düşün.
İman et.
İyilik yap.
Kötülükten sakın.
diye hitap eder.
Demek ki insanın iradesi:
Gerçektir.
Ama 30. ayet şunu ekler:
Mutlak değildir.
“Allah Dilemedikçe Siz Dileyemezsiniz” Ne Demektir
Bu ifade insanın iradesinin bağımsız bir yaratıcı güç olmadığını bildirir.
İnsan:
İsteme kapasitesini kendisi yaratmadı.
Aklını kendisi yaratmadı.
Bedenini kendisi yaratmadı.
Hayatını kendisi başlatmadı.
İrade edebilmesi için gereken bütün varlık şartları:
Allah tarafından yaratıldı.
Dolayısıyla kulun dilemesi vardır.
Ama o dileme:
Allah’ın yarattığı varlık düzeninin içindedir.
İnsan İradesi Gerçekse Allah’ın İradesiyle Nasıl Birlikte Var Olabilir
Buradaki anahtar kavram:
Farklı düzeylerde irade meselesidir.
Allah’ın iradesi:
Mutlak,
yaratıcı,
kuşatıcı
ve sınırsızdır.
İnsanın iradesi ise:
Sınırlı,
yaratılmış,
belirli şartlar içinde çalışan
bir iradedir.
Örneğin insan:
Ayağa kalkmayı seçebilir.
Ama ayağa kalkabilecek bir bedeni yaratamaz.
Konuşmayı seçebilir.
Ama ses tellerini kendisi kuramaz.
Yani seçim kuldan gelir.
Seçimin gerçekleşebilme imkânı Allah’tandır.
İnsan O Zaman Gerçekten Özgür müdür
Evet, ama mutlak anlamda değil.
İnsan:
Belirli seçenekler arasında gerçek tercihler yapar.
Fakat:
Doğduğu ülkeyi seçmez.
Doğum zamanını seçmez.
Bedeninin bütün özelliklerini seçmez.
Ölümünü tamamen kontrol edemez.
Başka insanların iradesini kontrol edemez.
Bu nedenle insanın özgürlüğü:
Sınırlı fakat gerçek bir özgürlüktür.
Zaten ahlaki sorumluluğun anlamlı olabilmesi için gereken de budur.
Allah İnsanın Ne Yapacağını Önceden Biliyorsa İnsan Mecbur mudur
Hayır.
Bilmek ile zorlamak aynı şey değildir.
Allah’ın bir insanın ne yapacağını bilmesi, o insanı o davranışı yapmaya zorladığı anlamına gelmez.
Bir davranışı:
Allah bildiği için insan yapmıyor.
Allah insanın neyi seçeceğini:
Kusursuz biçimde bildiği için biliyor.
İlahî ilim:
İnsanın tercihini ortadan kaldırmaz.
Onu kuşatır.
Bu ayrım çok önemlidir.
Allah’ın Bilmesi ile İnsan Seçimi Arasında Çelişki Var mı
Çelişki ancak Allah’ın bilgisini insan bilgisi gibi düşünürsek ortaya çıkar.
Biz:
Geleceği tahmin ederiz.
Allah ise:
Zamanla sınırlı değildir.
Bizim için:
Geçmiş,
şimdi,
gelecek
olan şeyler Allah’ın ilminden gizli değildir.
Dolayısıyla Allah’ın bilmesi:
İnsanın kararından sonra öğrenmesi değildir.
İlahi ilim zamanın tamamını kuşatır.
Bu, insanın seçiminin sahte olduğu anlamına gelmez.
Kader İnsanın Her Şeyi Mecburen Yapması Demek midir
Hayır.
Kaderi:
“Ben ne yaparsam yapayım zaten zorla yaptırılıyor.”
şeklinde anlamak doğru değildir.
Kur’an böyle bir sorumsuzluk anlayışını desteklemez.
Eğer insan mecbur olsaydı:
Tevbenin,
emrin,
yasakların,
mükâfatın,
hesabın
anlamı kalmazdı.
Kader:
Allah’ın ilmi, iradesi ve yaratmasıyla bütün varlığı kuşatmasıdır.
İnsan iradesi de bu kuşatmanın içinde gerçek bir rol oynar.
İnsan Günah İşleyince “Allah Diledi” Diyerek Kendini Savunabilir mi
Hayır.
Bu, kader anlayışını yanlış kullanmak olur.
İnsan günah işlemeden önce:
Karar verir.
Tercih eder.
Yönelir.
Sonra yaptığı şeyin sorumluluğunu taşır.
Kader:
Günahı meşrulaştıran bir mazeret değildir.
Bir insan hırsızlık yapıp:
“Allah istemeseydi yapamazdım.”
diyerek sorumluluktan kaçamaz.
Çünkü aynı Allah:
“Çalma.”
diye emir vermiştir.
Kul kendisine verilen iradeyi nasıl kullandığından sorumludur.
Allah’ın İradesi ile Allah’ın Razı Olması Aynı Şey midir
Bu ayrım önemlidir.
Allah’ın evrende bir şeyin gerçekleşmesine izin vermesi:
O davranıştan razı olduğu anlamına gelmez.
Örneğin:
Zulüm dünyada gerçekleşir.
Ama Allah zulmü sevmez.
Yalan gerçekleşir.
Ama yalanı emretmez.
İnsan günah işleyebilir.
Ama günah Allah’ın razı olduğu davranış hâline gelmez.
Bu nedenle:
Gerçekleşen her şey Allah’ın yaratması içindedir; fakat gerçekleşen her şey Allah’ın razı olduğu şey değildir.
O Zaman Neden Allah Kötülüğün Gerçekleşmesine İzin Veriyor
Çünkü imtihanın bulunduğu bir dünyada gerçek tercih alanı vardır.
Eğer insan:
Kötülüğü seçmeye çalıştığı anda fiziksel olarak engellenseydi,
özgür ahlaki tercih büyük ölçüde ortadan kalkardı.
İyiliğin anlamı da değişirdi.
Dünya:
Sonuçların tamamen dağıtıldığı yer değil,
imtihan alanıdır.
Ancak hiçbir kötülük Allah’ın ilminden veya nihai adaletinden kaçamaz.
Ahiret tam da bu nedenle büyük önem taşır.
“Allah Dilemedikçe” Sözü İnsanı Tevazuya Nasıl Çağırır
İnsan bazen manevi başarısıyla bile kibirlenebilir.
“Ben iman ettim.”
“Ben ibadet ediyorum.”
“Ben doğru yolu buldum.”
diyebilir.
Ayet ise hatırlatır:
Sen irade ettin.
Ama:
Aklın Allah’tandı.
Fırsat Allah’tandı.
Vahiy Allah’tandı.
Hidayet kapısını açan Allah’tı.
İbadet edebilecek beden de Allah’tandı.
Bu nedenle hidayet:
Kibir sebebi değil, şükür sebebidir.
Hidayet Tamamen Allah’ın Vermesiyle mi Olur
Hidayetin farklı boyutlarını ayırmak gerekir.
Allah:
Yolu gösterir.
Peygamber gönderir.
Vahiy indirir.
İnsana akıl ve irade verir.
Kul ise:
Bu çağrıya yönelir veya yüz çevirir.
Kur’an’da her iki boyut da vardır.
Bu nedenle hidayeti sadece:
“İnsan kendi kendisini kurtarır.”
şeklinde anlamak eksiktir.
Ama:
“İnsanın hiçbir tercihi yoktur.”
demek de eksiktir.
Doğru denge:
Kul yönelir; Allah hidayeti nasip eder ve kolaylaştırır.
Dua Bu Ayetle Nasıl İlişkilidir
Eğer insanın iradesi Allah’ın iradesinden bağımsız değilse dua çok anlamlı hâle gelir.
İnsan:
“Allah’ım kalbimi doğruya yönelt.”
der.
“Beni sabit kıl.”
der.
“Bana doğruyu sevdirmeyi nasip et.”
der.
Bu, insanın kendi iradesini küçümsemesi değildir.
Tam tersine:
İradesinin desteğe muhtaç olduğunu bilmesidir.
Dua:
Kulun iradesi ile Allah’ın lütfu arasındaki en güzel bağlardan biridir.
Ayetin Sonunda Neden “Allah Bilendir” Buyruluyor
Ayette:
“Alîmen”
yani:
“Her şeyi hakkıyla bilen”
ifadesi kullanılır.
Bu bize Allah’ın iradesinin bilgisiz veya rastgele olmadığını gösterir.
Allah:
Kimin ne durumda olduğunu bilir.
Kalpleri bilir.
Niyetleri bilir.
Zorlukları bilir.
İnsanın gördüğünden çok daha fazlasını bilir.
Dolayısıyla Allah’ın hükmü:
Eksik bilgiye dayanmaz.
Bu, adalet açısından son derece önemlidir.
Neden “Hakîm” Yani Hikmet Sahibi Buyruluyor
“Hakîm”:
Her işi hikmetle yapan,
her şeyi yerli yerine koyan,
hükmünde kusur olmayan
anlamlarını taşır.
Bu, kader meselesinin en önemli güven noktalarından biridir.
İnsan bazen:
“Neden böyle oldu?”
diye anlam veremeyebilir.
Her olayın hikmetini hemen göremeyebilir.
Ama iman şunu söyler:
Allah’ın bilgisi eksik değildir ve hükmü anlamsız değildir.
Bu, insanın bütün sorularını hemen cevaplamaz.
Fakat:
Allah’a güvenebilmesi için temel oluşturur.
Bu Ayet Günlük Hayatımızda Nasıl Bir Denge Kurabilir
İnsan iki uçtan korunmalıdır.
Birinci uç:
“Her şey benim elimde.”
Bu kibir üretir.
İkinci uç:
“Hiçbir şey benim elimde değil.”
Bu da tembellik ve sorumsuzluk üretir.
Kur’an’ın dengesi ise şöyledir:
Elinden geleni yap.
Karar ver.
Çalış.
Tedbir al.
Dua et.
Sonra:
Sonucun mutlak sahibi olmadığını bil.
Bu denge insanı hem aktif hem mütevazı yapar.
Ayetin En Derin Mesajı Nedir
Belki ayetin en derin mesajı şudur:
İnsanın iradesi Allah’ın iradesine rakip değildir.
İnsan Allah’tan bağımsız ikinci bir güç merkezi değildir.
Ama Allah’ın yaratması içinde:
Gerçek seçimler yapan,
gerçek sorumluluk taşıyan,
gerçek kararlar veren
bir kuldur.
Bu nedenle insanın görevi:
“Benim iradem hiçbir şeydir.”
demek değildir.
Şunu demektir:
“İradem bana verilmiş bir emanettir.”
Ve o emaneti:
Allah’a yönelmek,
iyiliği seçmek,
zulümden uzak durmak
için kullanmak gerekir.
Son Söz
İnsan Suresi’nin 30. ayeti kader ve irade meselesini son derece kısa ama çok güçlü bir ifadeyle dengeler:
“Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.”
Bir önceki ayet:
“Dileyen Rabbine doğru bir yol tutsun.”
demişti.
Yani:
Senin tercihin vardır.
- ayet ise:
“Ama sen Allah’tan bağımsız değilsin.”
der.
Bu iki ayet birlikte okununca Kur’an’ın insan anlayışı daha açık hâle gelir.
İnsan:
İradesiz değildir.
Ama mutlak değildir.
Seçer.
Ama seçebilme gücünü kendisi yaratmamıştır.
Çalışır.
Ama sonucu bütünüyle kontrol etmez.
Dua eder.
Gayret eder.
Sonra Rabbine güvenir.
Ve ayetin sonunda iki isim bütün meseleyi güvene bağlar:
Allah Alîm’dir.
Yani her şeyi bilir.
Allah Hakîm’dir.
Yani her şeyi hikmetle gerçekleştirir.
İnsan hayatında bazen:
“Neden?”
sorusuna cevap bulamayabilir.
Fakat Allah’ın:
Bilmediği hiçbir şeyin olmadığını
ve
hikmetsiz hiçbir hükmünün bulunmadığını
hatırlayabilir.
Belki de bu ayetin insana öğrettiği en dengeli hayat cümlesi şudur:
Seçimini ciddiye al; ama kendini mutlak sanma. Çalış; ama sonucu ilahlaştırma. İrade et; ama iradeni veren Rabbini unutma.
