Gilles Deleuze'e Göre Şizoanaliz Nedir 
Psikanaliz Eleştirisi, Arzu, Bilinçdışı Ve Toplum Nasıl Açıklanır
Gilles Deleuze'e göre şizoanaliz, insanın bilinçdışını yalnızca bastırılmış arzuların, aile içi çatışmaların, çocukluk izlerinin ve sembolik yasakların saklandığı kapalı bir alan olarak değil; üreten, bağlanan, akan, kesilen, toplumsal yapılarla iç içe çalışan ve yeni yaşam biçimleri kurabilen bir arzu alanı olarak ele alan devrimci bir düşünce yaklaşımıdır.
Deleuze ve Félix Guattari, özellikle Anti-Oedipus adlı eserlerinde klasik psikanalizin arzu, bilinçdışı ve insan ruhu hakkındaki temel kabullerini güçlü biçimde sorgular. Onlara göre psikanaliz, arzuyu çoğu zaman eksiklik, yasak, bastırma, aile üçgeni, Oedipus kompleksi ve sembolik yorum üzerinden okur. Fakat Deleuze ve Guattari için arzu bundan çok daha geniştir.
Arzu yalnızca aile içinde sıkışmış bir dram değildir.
Arzu yalnızca geçmişte bastırılmış bir istek değildir.
Arzu yalnızca yasaklanmış bir nesneye yönelme değildir.
Arzu yalnızca bireyin iç dünyasına kapanmış bir sır değildir.
Arzu; bedenden, toplumdan, ekonomiden, dilden, politikadan, teknolojiden, kültürden, kapitalizmden, aileden ve bilinçdışından geçen üretici bir akıştır.
Bu nedenle şizoanaliz, insanı yalnızca “içindeki eksikliği arayan bir varlık” gibi değil; arzularıyla dünyaya bağlanan, toplumsal makinelerin içinde şekillenen ve yeni bağlantılar kurarak kendini dönüştürebilen canlı bir oluş alanı olarak anlamaya çalışır.
Şizoanaliz Nedir
Şizoanaliz, Deleuze ve Guattari'nin klasik psikanalize karşı geliştirdiği, arzuyu ve bilinçdışını daha geniş, daha toplumsal, daha üretici ve daha bağlantısal biçimde anlamaya çalışan bir düşünce yöntemidir.
Buradaki “şizo” kelimesi, doğrudan tıbbi anlamıyla bir hastalığı yüceltmek anlamına gelmez. Deleuze ve Guattari bu kavramı, daha çok akışların çözülmesi, kimliklerin katı sınırlarının çatlaması, arzunun farklı bağlantılar kurması ve bilinçdışının tek bir aile hikayesine indirgenmemesi anlamında kullanır.
Şizoanaliz şu soruyu sorar:
Arzu nerede akıyor
Nerede kesiliyor
Hangi toplumsal makinelerden geçiyor
Hangi kodlar tarafından yönlendiriliyor
Hangi bağlantılar insanı özgürleştiriyor
Hangi bağlantılar insanı tutsak ediyor
Şizoanaliz, bilinçdışını kapalı bir sır odası gibi değil; arzunun çalıştığı, bağlandığı ve üretim yaptığı canlı bir harita gibi okur.
Şizoanaliz Neden Psikanalize Eleştiri Olarak Doğdu
Deleuze ve Guattari'nin temel itirazı, klasik psikanalizin arzuyu çoğu zaman aile üçgeni içine hapsetmesidir. Özellikle anne, baba ve çocuk ilişkileri üzerinden kurulan Oedipus modeli, onlara göre arzunun toplumsal ve üretici boyutunu daraltır.
Klasik psikanaliz şöyle sorabilir:
Çocuklukta ne bastırıldı
Anneyle ilişki nasıldı
Babayla çatışma neydi
Hangi yasak arzuya yön verdi
Şizoanaliz ise daha geniş sorar:
Bu arzu hangi toplumsal düzende üretildi
Hangi ekonomik, kültürel ve politik kodlardan geçti
Bu beden hangi akışlara maruz kaldı
Bu bilinçdışı hangi makinelerle çalışıyor
Bu insanın arzusu hangi dünyayı kuruyor
Şizoanaliz, insan ruhunu yalnızca aile dramına indirgemek yerine, arzunun bütün toplumsal evren içinde nasıl çalıştığını görmek ister.
Bilinçdışı Neden Bir Üretim Alanıdır
Deleuze ve Guattari için bilinçdışı, yalnızca bastırılmış anıların, yasak imgelerin ya da çocukluk travmalarının saklandığı bir depo değildir. Bilinçdışı üretir.
Bilinçdışı bağlantılar üretir.
Bilinçdışı arzular üretir.
Bilinçdışı imgeler üretir.
Bilinçdışı korkular üretir.
Bilinçdışı kaçış çizgileri üretir.
Bilinçdışı toplumsal kodlarla birleşir.
Bilinçdışı bedensel tepkilerle konuşur.
Bu bakış, bilinçdışını pasif bir karanlık alan olmaktan çıkarır. Bilinçdışı artık yalnızca yorumlanacak bir metin değil; haritalanacak bir üretim düzenidir.
Bilinçdışı, geçmişin kilitli sandığı değil; arzunun görünmez üretim atölyesidir.
Arzu Neden Eksiklik Değil Üretimdir
Şizoanalizin merkezinde arzunun yeniden tanımlanması vardır. Deleuze ve Guattari'ye göre arzu, klasik düşüncede olduğu gibi yalnızca eksiklik değildir. İnsan sadece sahip olmadığı şeyi istemez. İnsan arzu ettiğinde aynı zamanda bir bağlantı, bir dünya, bir ilişki, bir anlam ve bir yaşam biçimi üretir.
Bir insan sevmeyi arzuladığında yalnızca eksik bir kişiyi aramaz; yakınlık, güven, dil, beden, gelecek ve ortak dünya üretir.
Bir insan öğrenmeyi arzuladığında yalnızca bilgi eksikliğini kapatmaz; yeni kavramlar, yeni bakışlar ve yeni düşünme yolları üretir.
Bir insan özgürlüğü arzuladığında yalnızca engellerden kurtulmak istemez; başka bir yaşam örgüsü kurmak ister.
Arzu, boşluğu dolduran bir istek değil; varlığı çoğaltan yaratıcı bir güçtür.Bu yüzden şizoanaliz, arzuyu bastırılmış bir eksiklik olarak değil, hayatı kuran üretici akış olarak görür.
Oedipus Eleştirisi Nedir
Deleuze ve Guattari'nin psikanalize yönelttiği en ünlü eleştirilerden biri Oedipus eleştirisidir. Onlara göre klasik psikanaliz, arzuyu fazlasıyla anne, baba ve çocuk üçgenine hapseder. Böylece insanın arzusu çok geniş toplumsal alanlardan koparılıp aile içine sıkıştırılır.
Oysa insanın arzusu yalnızca aileden doğmaz. Arzu aynı zamanda şunlardan etkilenir:
Ekonomi
Sınıf
Dil
Kültür
Siyaset
Teknoloji
Din
Medya
Kapitalizm
Toplumsal yasalar
Tarihsel hafıza
Aile önemlidir; fakat arzu yalnızca ailenin içinde doğup biten kapalı bir hikaye değildir.Şizoanaliz, arzuyu aileden koparmaz; fakat onu aileyle sınırlamaz. Arzunun geçtiği bütün toplumsal hatları görmeye çalışır.
Şizoanaliz Ve Arzu Makineleri Nasıl Bağlantılıdır
Deleuze ve Guattari'nin en temel kavramlarından biri arzu makineleridir. Arzu makineleri, arzunun sürekli bağlantılar kurarak üretim yapmasını anlatır.
Bir göz görüntü akışına bağlanır.
Bir kulak ses akışına bağlanır.
Bir ağız besin, söz ve nefes akışına bağlanır.
Bir beden ritimlere, temaslara ve mesafelere bağlanır.
Bir zihin hatıralara, imgelerle dolu arzulara ve toplumsal kodlara bağlanır.
Şizoanaliz, arzu makinelerinin nerede çalıştığını, nerede tıkandığını, nerede üretkenleştiğini ve nerede tutsak edildiğini anlamaya çalışır.Bu nedenle şizoanaliz için önemli olan yalnızca “bu arzu ne anlama geliyor
” sorusu değildir. Daha güçlü soru şudur:Bu arzu nasıl çalışıyor
Şizoanaliz Ve Akışlar Nedir
Şizoanaliz, insanı ve toplumu akışlar üzerinden düşünür. Arzu akışı, para akışı, bilgi akışı, duygu akışı, dil akışı, beden akışı, teknoloji akışı ve iktidar akışı insanın iç dünyasını sürekli etkiler.
Bir insanın bilinçdışı yalnızca kişisel geçmişin etkisiyle oluşmaz. Aynı zamanda içinde yaşadığı çağın akışlarından da beslenir.
Reklamlar arzu akışı üretir.
Sosyal medya görünürlük akışı üretir.
Ekonomi kaygı akışı üretir.
Aile beklenti akışı üretir.
Dil kimlik akışı üretir.
Politika korku ya da umut akışı üretir.
Şizoanaliz, insanın içindeki arzunun hangi akışlardan geçtiğini görmeye çalışan derin bir haritalama biçimidir.
Kodlama Ve Şizoanaliz Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Toplumlar arzuyu başıboş bırakmaz. Arzulara anlam verir, onları sınırlar, yönlendirir, kabul eder ya da yasaklar. Buna kodlama denebilir.
Toplum der ki:
Bunu arzulayabilirsin.
Bunu arzulayamazsın.
Böyle sevmelisin.
Böyle çalışmalısın.
Böyle başarılı olmalısın.
Böyle görünmelisin.
Böyle biri olmalısın.
Şizoanaliz, bu kodların insanın arzusunu nasıl biçimlendirdiğine bakar. Çünkü insan bazen kendi arzusunu yaşadığını sanırken, aslında toplumun kodladığı arzuları tekrar eder.
Kodlama, arzuyu toplumsal olarak anlaşılır hale getirir; fakat bazen arzunun yaratıcı gücünü daraltır.
Kapitalizm Şizoanalizde Neden Merkezi Bir Konudur
Deleuze ve Guattari için kapitalizm, arzuyla çalışan büyük bir sistemdir. Kapitalizm eski kodları çözer, arzuları hızlandırır, akışları serbest bırakır gibi görünür. Fakat sonunda bu akışları genellikle para, tüketim, piyasa, imaj, rekabet ve kâr düzenine bağlar.
Kapitalizm insana şöyle seslenir:
Daha fazlasını iste.
Daha yenisini iste.
Daha görünür ol.
Daha başarılı görün.
Daha çekici ol.
Daha hızlı yaşa.
Daha fazla tüket.
Kapitalizm, arzuyu bastırmaz; onu sürekli çalıştırır ve çoğu zaman tüketim makinesine bağlar.Şizoanaliz, modern insanın arzularını anlamak için kapitalizmin arzu üretimindeki rolünü görmenin zorunlu olduğunu savunur.
Şizoanaliz Ve Modern Bilinçdışı Nasıl Açıklanır
Modern bilinçdışı, yalnızca aile anılarından oluşmaz. Bugünün insanının bilinçdışı ekranlarla, reklamlarla, algoritmalarla, ekonomik kaygılarla, sosyal medya imgeleriyle, başarı baskısıyla, beden idealleriyle ve sürekli görünür olma zorunluluğuyla şekillenir.
Modern insan yalnızca geçmişinin değil, çağının da bilinçdışını taşır.
Telefon ekranı arzuyu biçimlendirir.
Sosyal medya değeri ölçer gibi görünür.
Reklam eksiklik duygusu üretir.
Kariyer sistemi kendilik algısını etkiler.
Tüketim kültürü mutluluğun şeklini kodlar.
Algoritmalar insanın dikkatini ve arzusunu yönlendirir.
Modern bilinçdışı, yalnızca içimizde değil; ekranların, piyasaların, imgelerin ve algoritmaların arasında da çalışır. Şizoanaliz Ve Toplum Eleştirisi Nedir
Şizoanaliz yalnızca bireysel terapiye benzer bir iç çözümleme değildir. Aynı zamanda güçlü bir toplum eleştirisidir. Çünkü insanın arzuları, toplumun yapılarından ayrı düşünülemez.
Bir toplum hangi arzuları ödüllendiriyor
Hangi arzuları bastırıyor
Hangi kimlikleri görünür kılıyor
Hangi bedenleri değersizleştiriyor
Hangi yaşam biçimlerini normal sayıyor
Hangi düşünceleri tehdit kabul ediyor
Bu sorular şizoanalizin toplumsal boyutunu açar.
Şizoanaliz, insan ruhunun içinde toplumu; toplumun içinde de arzunun izlerini arar. Şizoanaliz Ve İktidar Arasındaki İlişki Nedir
İktidar yalnızca dışarıdan yasak koymaz. İktidar, arzuların nasıl şekilleneceğini de etkiler. İnsan çoğu zaman yalnızca korkutularak değil, arzu ettirilerek de yönetilir.
İnsan güvenliği arzuladığında iktidar güçlenebilir.
İnsan statüyü arzuladığında rekabet sistemi büyüyebilir.
İnsan onaylanmayı arzuladığında görünürlük düzeni çalışır.
İnsan ait olmayı arzuladığında kimlik politikaları güç kazanabilir.
İktidar, yalnızca yasaklayan değil; arzunun yönünü belirleyerek insanı içeriden biçimlendiren bir güçtür.Şizoanaliz, bu yüzden arzuyu politik bir mesele olarak görür. Çünkü arzunun nereye aktığı, toplumun nasıl kurulacağını da belirler.
Şizoanaliz Ve Kimlik Nasıl Düşünülür
Şizoanaliz, kimliği tamamen yok saymaz; fakat kimliğin sabit ve mutlak bir öz gibi görülmesine karşı çıkar. İnsan yalnızca bir kimlikten ibaret değildir. İnsan, farklı akışların, arzuların, hatıraların, toplumsal kodların ve oluş imkanlarının kesişimidir.
Bir insan aynı anda evlat, dost, çalışan, seven, korkan, arzulayan, düşünen, değişen ve dönüşen bir varlıktır. Onu tek bir kimliğe indirgemek, içindeki çoğulluğu bastırmak anlamına gelebilir.
Şizoanaliz, insanı sabit bir kimlik olarak değil; çoklu bağlantılar içinde oluşan canlı bir harita olarak düşünür. Şizoanaliz Ve Kaçış Çizgileri Nedir
Şizoanaliz, arzunun tıkandığı, kodlandığı ya da baskılandığı yerlerde ortaya çıkan kaçış çizgilerini de inceler. Kaçış çizgisi, insanın ya da toplumun mevcut kalıplardan çıkarak yeni bir oluş hattı açmasıdır.
Bu kaçış basit bir kaçma değildir. Daha çok yeni bir yaşam imkanı aramaktır.
Bir sanatçı eski estetikten kaçar.
Bir düşünür eski kavramdan kaçar.
Bir insan ona dayatılan rolden kaçar.
Bir arzu tüketimden yaratıcı üretime kaçar.
Bir toplum merkezi baskıdan yatay dayanışmaya kaçar.
Şizoanaliz, arzunun nerede tıkandığını ve nereden yeni bir yaşam hattı açmaya çalıştığını görür. Şizoanaliz Ve Sanat Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Sanat, Deleuze ve Guattari'nin düşüncesinde arzunun en güçlü özgürleşme alanlarından biridir. Çünkü sanat, temsil kalıplarını kırabilir, dili dönüştürebilir, bedene yeni duyumlar kazandırabilir ve insanı alışılmış kimliğin dışına çıkarabilir.
Bir şiir, bilinçdışındaki kapalı akışı dile açabilir.
Bir resim, görünmeyen duyumları görünür kılabilir.
Bir müzik, bedenin ritmini değiştirebilir.
Bir roman, kimliğin çatlaklarında dolaşabilir.
Bir film, dünyanın başka türlü algılanmasını sağlayabilir.
Sanat, şizoanalitik anlamda arzunun tutsak biçimlerden çıkarak yeni duyumlar üretmesidir. Şizoanaliz Ve Ruhsal Rahatsızlık Nasıl Anlaşılmalıdır
Şizoanaliz, ruhsal rahatsızlığı romantikleştirmez. Acıyı yüceltmez. Dağılmayı kutsamaz. Fakat ruhsal sıkıntıyı yalnızca bireyin içindeki bozukluk olarak da görmez. İnsanın ruhsal durumu, içinde yaşadığı toplumsal makinelerden, ekonomik baskılardan, aile kodlarından, dilsel kalıplardan ve bedensel deneyimlerden ayrı düşünülemez.
Bir insanın kaygısı sadece kişisel zayıflık olmayabilir.
Bir insanın tükenmişliği sadece bireysel sorun olmayabilir.
Bir insanın öfkesi sadece karakter meselesi olmayabilir.
Bir insanın yabancılaşması sadece içsel boşluk olmayabilir.
Şizoanaliz, insanın acısını yalnızca bireyin içine kapatmaz; o acının geçtiği toplumsal ve arzusal hatları da görür. Şizoanaliz Modern İnsan İçin Neden Önemlidir
Modern insan, çok sayıda arzu makinesinin içinde yaşamaktadır. Telefon, iş, aile, piyasa, sosyal medya, medya, siyaset, tüketim kültürü, beden idealleri ve başarı baskısı insanın bilinçdışına sürekli müdahale eder.
Modern insan çoğu zaman şunu yaşar:
Kendi arzusunu yaşadığını sanır ama arzusu yönlendirilmiştir.
Özgür seçim yaptığını sanır ama seçenekleri önceden kodlanmıştır.
Kendi kimliğini kurduğunu sanır ama kimliği imaj ekonomisiyle biçimlenmiştir.
Kendi hayatını sürdüğünü sanır ama başkalarının arzularına hizmet eder.
Şizoanaliz, modern insanın kendi iç dünyasında çağın makinelerini fark etmesini sağlar. Şizoanaliz Bize Ne Öğretir
Şizoanaliz bize insanın yalnızca bireysel psikolojiden ibaret olmadığını öğretir. İnsan, bedeniyle, arzularıyla, bilinçdışıyla, toplumsal kodlarla, ekonomik sistemlerle, dilsel yapılarla ve kültürel imgelerle birlikte anlaşılmalıdır.
Bu yaklaşım bize şunu söyler:
Arzunu yalnızca eksiklik sanma.
Bilinçdışını yalnızca geçmişin karanlığı gibi görme.
Aileyi önemse ama arzuyu sadece aileye hapsetme.
Toplumun senin arzunu nasıl biçimlendirdiğini fark et.
Kapitalizmin arzuyu nasıl tüketime bağladığını gör.
Kendi kaçış çizgilerini bilinçle kur.
Seni gerçekten genişleten bağlantılarla, seni tüketen bağlantıları ayırt et.
Şizoanaliz, insanın kendi içindeki arzuyu değil; arzunun geçtiği bütün görünmez yolları anlamaya çağrıdır. Son Söz Bilinçdışının Arzu, Toplum Ve Özgürlük Haritası
Gilles Deleuze'e göre şizoanaliz, insanın ruhunu yalnızca geçmişin izleriyle açıklamaya çalışan dar yorumlardan çıkarır ve onu arzunun, toplumun, bedenin, dilin, ekonominin ve modern dünyanın büyük bağlantıları içinde yeniden düşünür.
Bu bakışta bilinçdışı, kapalı bir mahzen değildir.
Arzu, eksik kalmış bir boşluk değildir.
Aile, tek açıklama merkezi değildir.
Toplum, insan ruhunun dışında değildir.
Kapitalizm, yalnızca ekonomik sistem değildir.
Modern insan, yalnızca bireysel tercihlerinin sonucu değildir.
Her insan, görünmez akışların kesişiminde yaşar. İçimizden geçen arzular bazen bize aittir, bazen bize öğretilmiştir. Bazen bizi büyütür, bazen tüketir. Bazen özgürlük üretir, bazen yeni bir tutsaklık biçimine dönüşür.
Şizoanaliz, insana şu derin soruyu sordurur: Benim arzularım gerçekten benim mi, yoksa içimde konuşan şey ailemin, toplumun, piyasanın, çağın ve korkularımın ortak sesi mi Bu soruya cesaretle bakabilen insan, kendi bilinçdışını sadece çözülmesi gereken bir problem olarak değil; yeniden kurulabilecek bir yaşam haritası olarak görmeye başlar.
