Deleuze Ve Guattari'ye Göre Rizom Nedir 
Merkezsiz Düşünce, Bağlantılar, Bilgi Ve Modern Dünya Nasıl Açıklanır
Rizom, Gilles Deleuze ve Félix Guattari'nin modern felsefeye kazandırdığı en güçlü, en çarpıcı ve en dönüştürücü kavramlardan biridir. Bu kavram, düşüncenin, toplumun, bilginin, kültürün, kimliğin ve modern dünyanın artık yalnızca merkezli, hiyerarşik, tek köklü ve tek yönlü yapılarla açıklanamayacağını gösterir.
Rizom, botanikte yer altında yatay biçimde yayılan köksap anlamına gelir. Zencefil, ayrık otu, bambu ve bazı bitkiler rizomatik biçimde çoğalır. Yani tek bir ana gövdeden yukarı doğru büyümezler; yer altında farklı yönlere yayılır, beklenmedik noktalardan yeniden filizlenir, kesilse bile başka yerlerden devam ederler.
Deleuze ve Guattari bu biyolojik yapıyı felsefi bir modele dönüştürür. Onlara göre rizom, merkezi olmayan, başlangıç ve sonu kesin çizgilerle belirlenmeyen, çoklu bağlantılarla ilerleyen, kırıldığında başka yerden yeniden büyüyen, hiyerarşiye değil çoğulluğa, bağlantıya, harekete ve oluşa dayanan bir düşünce biçimidir.
Bu yüzden rizom, yalnızca bir felsefe kavramı değildir. Aynı zamanda interneti, sosyal medyayı, kültürel etkileşimleri, modern kimlikleri, bilgi ağlarını, toplumsal hareketleri, sanatın dönüşümünü ve insan zihninin parçalı ama yaratıcı yapısını anlamak için çok güçlü bir anahtardır.
Rizom Nedir
Rizom, Deleuze ve Guattari'ye göre düşüncenin, bilginin, toplumun ve yaşamın tek bir merkezden değil, çok sayıda bağlantı noktasından yayıldığını anlatan felsefi bir modeldir. Bu modelde başlangıç mutlak değildir, merkez zorunlu değildir, yön tek değildir, düzen tepeden aşağı kurulmaz.
Klasik düşünce çoğu zaman bir ağaç modeli gibi işler. Ağacın kökü vardır, gövdesi vardır, dalları vardır. Her şey bir merkezden çıkar ve belirli bir hiyerarşi içinde yukarı doğru gelişir. Rizom ise bunun tam tersidir. Rizomda tek kök yoktur; çoklu bağlantılar, yatay yayılımlar ve beklenmedik filizlenmeler vardır.
Rizomatik düşünce, bir fikrin yalnızca tek bir kaynaktan doğmadığını; başka fikirlerle, deneyimlerle, kültürlerle, teknolojilerle, bedenlerle, duygularla ve toplumsal koşullarla bağlantı kurarak çoğaldığını savunur.
Bu yüzden rizom, düşüncenin “tek doğru merkez” arayışından çıkıp çoklu anlam bağlantılarına açılmasıdır.
Ağaç Modeli Neden Eleştirilir
Deleuze ve Guattari'nin rizom kavramını geliştirmesinin arkasında, Batı düşüncesinde uzun süre egemen olan ağaç biçimli düşünceye yönelik güçlü bir eleştiri vardır. Ağaç modeli, bilgiyi genellikle merkezli, hiyerarşik ve düzenli bir yapı olarak görür.
Ağaç modelinde:
Bir kök vardır.
Bir başlangıç vardır.
Bir ana gövde vardır.
Dallar ikincil kabul edilir.
Üst-alt ilişkisi belirgindir.
Merkez, çevreden daha güçlüdür.
Bilgi çoğu zaman sınıflandırma üzerinden düzenlenir.
Bu düşünce biçimi, tarih boyunca yalnızca felsefede değil; devlet yapılarında, eğitim sistemlerinde, aile düzeninde, bilimsel sınıflandırmalarda, bürokraside ve hatta kimlik anlayışında da etkili olmuştur.
Fakat Deleuze ve Guattari'ye göre hayat, çoğu zaman bu kadar düzenli ilerlemez. İnsan zihni, toplumlar, kültürler, arzular, sanat, dil ve bilgi, tek gövdeli bir ağaca benzemez. Bunlar daha çok çok yönlü, dağınık, bağlantılı, akışkan ve sürprizli yapılardır.
Ağaç modeli düzen verir; fakat bazen hayatın canlı karmaşıklığını daraltır. Rizom ise bu karmaşıklığı bir sorun değil, yaratıcı bir gerçeklik olarak kabul eder.
Rizomatik Düşünce Ne Demektir
Rizomatik düşünce, düşüncenin tek bir başlangıç noktasından, tek bir otoriteden ya da tek bir doğru merkezden ilerlemek zorunda olmadığını savunur. Bu düşünce biçiminde fikirler birbirine yatay biçimde bağlanır, çoğalır, dallanır, kopar, yeniden birleşir ve beklenmedik yönlere doğru açılır.
Rizomatik düşünce şunu söyler:
Bir fikir başka bir fikre bağlanabilir.
Bir disiplin başka bir disiplinle konuşabilir.
Bir kültür başka bir kültürden etkilenebilir.
Bir kimlik tek parçalı olmak zorunda değildir.
Bir bilgi ağı tek merkezden yönetilmeden de büyüyebilir.
Bir toplum, tek sesli olmadan da anlam üretebilir.
Bu bakımdan rizomatik düşünce, katı kalıpları kırar. Felsefeyi yalnızca felsefeye, sanatı yalnızca sanata, bilimi yalnızca laboratuvara, insanı yalnızca kimlik etiketlerine hapsetmez. Tam tersine, her şeyin başka şeylerle kurduğu ilişkileri görmeye çalışır.
Rizomatik düşünmek, dünyayı tek bir çizgi gibi değil; sonsuz bağlantılarla örülmüş canlı bir ağ gibi okumaktır.
Rizomun Temel Özelliği Bağlantıdır
Rizomun en temel ilkelerinden biri bağlantıdır. Deleuze ve Guattari'ye göre rizomda herhangi bir nokta, başka herhangi bir noktaya bağlanabilir. Bu bağlantılar önceden belirlenmiş, hiyerarşik ya da zorunlu olmak zorunda değildir.
Bir felsefi fikir, bir şiire bağlanabilir.
Bir bilimsel teori, bir sanat eserini etkileyebilir.
Bir toplumsal hareket, bir müzik türünden güç alabilir.
Bir kişisel deneyim, politik bir bilince dönüşebilir.
Bir dijital paylaşım, küresel bir tartışmanın başlangıcı olabilir.
Bu bağlantı biçimi, modern dünyayı anlamak için son derece önemlidir. Çünkü günümüzde bilgi, kültür ve iletişim artık tek merkezden akmaz. İnsanlar farklı dillerden, farklı coğrafyalardan, farklı disiplinlerden ve farklı deneyimlerden gelen etkilerle düşünür.
Bağlantı, rizomun kalbidir. Rizom, “bu nereden başladı” sorusundan çok, “bu neye bağlanıyor” sorusuyla ilgilenir.
Rizomda Çoğulluk Neden Önemlidir
Rizom, tekliği değil çoğulluğu esas alır. Bu çoğulluk, sadece sayısal bir kalabalık değildir; farklı anlamların, farklı yönlerin, farklı ilişkilerin ve farklı varoluş biçimlerinin aynı anda var olabilmesidir.
Ağaç modelinde çoğu zaman bir merkez vardır ve diğer parçalar bu merkeze göre anlam kazanır. Rizomda ise anlam, tek merkezden değil; bağlantılar arasındaki ilişkilerden doğar.
Bu yüzden rizomatik çoğulluk şunu savunur:
Tek hakikat yerine çoklu bakış açıları.
Tek kimlik yerine çok katmanlı oluşlar.
Tek disiplin yerine disiplinler arası geçişler.
Tek merkez yerine ağsal ilişkiler.
Tek yol yerine çok yönlü ilerleyiş.
Çoğulluk, dağınıklık anlamına gelmez. Bazen çoğulluk, hayatın tek bir kalıba sığmayan derin düzenidir.Rizom bize, bir şeyi anlamak için onu yalnızca tanımlamanın yetmeyeceğini; onun hangi ilişkiler içinde çoğaldığını da görmek gerektiğini öğretir.
Rizomda Başlangıç Ve Son Neden Belirsizdir
Rizomatik yapılar çoğu zaman net bir başlangıç ve kesin bir sonla çalışmaz. Bir rizomun nereden başladığını tam olarak göstermek zordur; çünkü o, çok farklı noktalardan filizlenebilir. Aynı şekilde nerede bittiğini söylemek de kolay değildir; çünkü kesildiği yerden başka bir yere bağlanabilir.
Bu durum düşünce için de geçerlidir. Bir fikir çoğu zaman tek bir kişiden, tek bir kitaptan ya da tek bir olaydan doğmaz. Fikirler; deneyimlerden, okumalardan, tesadüflerden, karşılaşmalardan, duygulardan, tarihsel koşullardan ve başka fikirlerden beslenir.
Bir düşüncenin kaynağı yalnızca bir cümle olmayabilir; bir çocukluk anısı, bir politik olay, bir müzik, bir görüntü, bir acı, bir aşk, bir kayıp ya da bir teknolojik yenilik o düşünceyi harekete geçirmiş olabilir.
Rizomda düşünce, düz bir başlangıçtan sona yürüyen bir yol değildir; çok yerden başlayan ve çok yere açılan bir akıştır.
Harita Ve Kopya Ayrımı Nedir
Deleuze ve Guattari'nin rizom düşüncesinde önemli ayrımlardan biri harita ve kopya ayrımıdır. Kopya, var olan bir modeli tekrar eder. Harita ise yeni yollar açar, bağlantılar kurar, keşif imkanı üretir.
Kopya şunu yapar:
Mevcut düzeni tekrar eder.
Hazır kalıpları sürdürür.
Yeni bağlantılar kurmak yerine eski biçimi çoğaltır.
Düşünceyi yaratıcı olmaktan çıkarıp taklide yaklaştırır.
Harita ise farklıdır:
Keşfe açıktır.
Yeni bağlantılar kurar.
Değiştirilebilir ve geliştirilebilir.
Tek bir merkezden değil, birçok giriş noktasından okunabilir.
İnsana yeni yollar gösterir.
Rizomatik düşünce, kopya üretmekten çok harita oluşturmayı sever. Çünkü hayatı anlamak, hazır bir modeli tekrar etmek değil; canlı bağlantıların izini sürebilmektir.
Rizom Ve Bilgi Arasındaki İlişki Nedir
Rizom, bilgi anlayışını kökten değiştirir. Klasik bilgi modeli çoğu zaman bilgiyi dallara ayrılmış bir ağaç gibi düşünür: ana disiplinler, alt disiplinler, sınıflandırmalar, kategoriler ve hiyerarşik düzenler.
Rizomatik bilgi ise çok daha hareketlidir. Bir bilgi parçası başka bir bilgi alanına bağlanabilir. Psikoloji felsefeyle, biyoloji sosyolojiyle, sanat teknolojiyle, edebiyat siyasetle, din antropolojiyle, yapay zeka etikle, ekonomi bilinçdışıyla konuşabilir.
Bu yüzden modern çağın bilgisi giderek daha rizomatik hale gelmiştir. Artık tek bir alanı bilmek çoğu zaman yetmez. Gerçek derinlik, alanlar arasındaki bağlantıları görebilmekten doğar.
| Klasik Bilgi Modeli | Rizomatik Bilgi Modeli |
|---|---|
| Hiyerarşik | Ağsal |
| Merkezli | Merkezsiz |
| Sınıflandırıcı | Bağlantı kurucu |
| Tek yönlü | Çok yönlü |
| Kapalı disiplinler | Disiplinler arası geçişler |
| Kopya odaklı | Harita odaklı |
Bilgi artık yalnızca depolanan bir şey değildir; bağlantılar içinde canlı kalan bir akıştır.
Rizom Ve İnternet Arasında Nasıl Bir Benzerlik Vardır
İnternet, rizom kavramını anlamak için modern dünyanın en güçlü örneklerinden biridir. Çünkü internet tek bir merkezden ibaret değildir. Çok sayıda site, kullanıcı, veri, platform, bağlantı, yorum, paylaşım ve akış birbirine bağlanarak devasa bir ağ oluşturur.
Bir fikir bir ülkede doğar, başka bir ülkede paylaşılır, üçüncü bir yerde dönüştürülür, dördüncü bir yerde tartışılır ve bambaşka bir bağlamda yeni anlam kazanır. Bu süreç ağaç gibi değil, rizom gibi işler.
İnternette:
Her bağlantı yeni bir kapıdır.
Her paylaşım yeni bir yayılma noktasıdır.
Her kullanıcı hem alıcı hem üreticidir.
Bilgi tek merkezden değil, ağlardan akar.
Bir içerik beklenmedik biçimde çoğalabilir.
İnternet, rizomatik düşüncenin dijital çağdaki en görünür sahnelerinden biridir. Fakat bu aynı zamanda hem büyük bir özgürlük hem de büyük bir karmaşa üretir.Çünkü rizomatik yayılım, bilgiyi çoğaltırken yanlış bilgiyi, manipülasyonu ve yüzeyselliği de hızla yayabilir. Bu yüzden modern insan yalnızca bilgiye ulaşmayı değil, bağlantıların kalitesini ayırt etmeyi de öğrenmelidir.
Rizom Ve Sosyal Medya Nasıl Açıklanır
Sosyal medya, rizomatik bağlantıların en hızlı çalıştığı alanlardan biridir. Bir düşünce, bir görüntü, bir tepki, bir şaka, bir öfke ya da bir kampanya çok kısa sürede farklı yönlere yayılabilir.
Bir paylaşım yalnızca paylaşım olarak kalmaz.
Bir yoruma dönüşür.
Bir tartışmaya bağlanır.
Bir karşı görüş üretir.
Bir akıma dönüşür.
Bir kimlik göstergesi haline gelir.
Bir politik harekete bile zemin hazırlayabilir.
Bu yapı rizomatiktir; çünkü başlangıç noktası çoğu zaman küçük olsa bile, bağlantılar büyüdükçe etki alanı genişler. Bir tek cümle, binlerce başka anlamla birleşebilir.
Sosyal medya, modern insanın zihnini de rizomatik hale getirir. İnsan artık tek bir gündeme, tek bir kaynağa, tek bir otoriteye bağlı kalmaz; sürekli akan, kesilen, bağlanan ve dağılan içerik parçaları içinde yaşar.Fakat burada önemli bir tehlike de vardır: Rizomatik yayılım derinlik üretebildiği gibi dağınık dikkat, hızlı tüketim, algoritmik yönlendirme ve anlam yorgunluğu da üretebilir.
Rizom Ve Kimlik Meselesi Nedir
Rizom düşüncesi, kimliği de sabit ve tek parçalı bir yapı olarak görmez. Klasik kimlik anlayışında insan çoğu zaman belirli kategorilerle tanımlanır: meslek, millet, cinsiyet, sınıf, inanç, aile, kültür ya da karakter.
Deleuze ve Guattari açısından insan kimliği daha çok oluş halindedir. İnsan tek bir kökten çıkan sabit bir gövde gibi değil; birçok deneyim, ilişki, dil, arzu, hatıra, korku, hayal, toplumsal rol ve karşılaşmanın oluşturduğu rizomatik bir varlık gibidir.
İnsan aynı anda:
Bir geçmişin taşıyıcısıdır.
Bir geleceğin arayıcısıdır.
Bir kültürün içindedir.
Başka kültürlerden etkilenir.
Toplumsal roller taşır.
Kendi içindeki çatışmalarla dönüşür.
Yeni bağlantılar kurdukça yeniden oluşur.
Kimlik, rizomatik bakışta donmuş bir etiket değil; sürekli bağlanan, kopan, dönüşen ve yeniden filizlenen bir varoluş sürecidir. Rizom Ve Sanat Arasındaki Bağ Nedir
Sanat, rizomatik düşüncenin en doğal alanlarından biridir. Çünkü sanat, tek bir anlamla, tek bir yorumla, tek bir merkezle sınırlı kalmaz. Bir sanat eseri farklı insanlarda farklı duygular uyandırabilir, farklı dönemlerde farklı anlamlar kazanabilir, başka sanat dallarıyla birleşebilir.
Bir şiir felsefeye bağlanabilir.
Bir resim politikaya bağlanabilir.
Bir film psikolojiyle konuşabilir.
Bir müzik parçası toplumsal hafızayı uyandırabilir.
Bir mimari yapı kimlik ve iktidar üzerine düşünce üretebilir.
Sanat rizomatiktir; çünkü anlamı tek noktadan değil, izleyiciyle, dönemle, kültürle, hafızayla ve duygu alanlarıyla kurduğu bağlantılardan doğar.Bu nedenle büyük sanat eserleri hiçbir zaman tamamen kapanmaz. Onlar sürekli yeniden okunur, yeniden yorumlanır, yeniden bağlanır. Her kuşak aynı eserde başka bir kapı bulabilir.
Sanat, düşüncenin katı gövdesini kırar ve ona yeni yeraltı yolları açar.
Rizom Ve Toplumsal Hareketler Nasıl İlişkilidir
Toplumsal hareketler de çoğu zaman rizomatik biçimde gelişir. Özellikle modern çağda hareketler her zaman tek bir liderden, tek bir merkezden ya da tek bir kurumdan doğmaz. Farklı şehirlerde, farklı gruplarda, farklı deneyimlerde ve farklı taleplerde filizlenebilir.
Bir çevre hareketi, bir gençlik hareketine bağlanabilir.
Bir kadın hakları mücadelesi, ekonomik adalet talebiyle birleşebilir.
Bir dijital kampanya, sokak hareketine dönüşebilir.
Bir yerel direniş, küresel bir sembol haline gelebilir.
Bu yapı, rizomatik gücün toplumsal alandaki karşılığıdır. Çünkü değişim bazen tepeden aşağı değil; yatay bağlantılarla, küçük odakların çoğalmasıyla, ortak duyguların birleşmesiyle ve farklı seslerin ağ kurmasıyla gerçekleşir.
Rizomatik toplumsal hareketler, tek merkezli komutlardan çok bağlantı, dayanışma, yayılım ve ortak titreşim üzerinden büyür.Fakat bu yapı aynı zamanda kırılgan da olabilir. Çünkü merkezsizlik yaratıcılık getirdiği kadar koordinasyon zorluğu da doğurabilir.
Rizom Ve Eğitim Anlayışı Nasıl Değişir
Rizomatik düşünce, eğitim anlayışını da dönüştürür. Klasik eğitim çoğu zaman bilgiyi yukarıdan aşağı aktarılan, öğretmenden öğrenciye geçen, sabit müfredatlarla sınırlanan bir yapı olarak kurar.
Rizomatik eğitim ise öğrenmeyi daha canlı bir bağlantı süreci olarak görür. Öğrenci yalnızca bilgiyi alan kişi değildir; sorularıyla, deneyimleriyle, merakıyla, araştırmalarıyla ve başka alanlarla kurduğu ilişkilerle bilgiyi yeniden üretir.
Bu anlayışta öğrenme:
Ezber değil bağlantıdır.
Tek kaynak değil çoklu keşiftir.
Pasif dinleme değil aktif üretimdir.
Kapalı müfredat değil açık haritadır.
Cevap bulmak kadar soru geliştirmektir.
Rizomatik eğitim, öğrenciyi yalnızca bilgi deposu yapmaz; onu bağlantı kuran, düşünen, sorgulayan ve yeni yollar açan bir özneye dönüştürür.Modern dünyada en güçlü öğrenme biçimi, yalnızca bir konuyu bilmek değil; o konunun başka konularla nasıl ilişkilendiğini görebilmektir.
Rizom Ve Dil Arasındaki İlişki Nedir
Dil de rizomatik bir yapıya sahiptir. Kelimeler tek başlarına kapalı anlam kutuları değildir; başka kelimelerle, kültürlerle, tarihsel deneyimlerle, duygularla ve toplumsal kullanımlarla bağlantı kurarak anlam kazanır.
Bir kelime farklı dönemlerde farklı anlamlar taşıyabilir.
Bir kavram başka bir kültürde başka çağrışımlar üretebilir.
Bir cümle bağlam değiştiğinde tamamen başka bir etki yaratabilir.
Bir metafor, felsefeden sanata, siyasetten psikolojiye uzanabilir.
Dil, sabit bir ağaç değil; anlamların birbirine bağlandığı canlı bir rizomdur.Bu yüzden düşünce de dil aracılığıyla çoğalır. İnsan yalnızca dili kullanmaz; dil de insanın düşünme biçimini şekillendirir. Hangi kelimelere sahip olduğumuz, hangi anlamları kurabileceğimizi de etkiler.
Rizomatik dil anlayışı, anlamın tek merkezli değil; kullanımlar, bağlamlar ve bağlantılar içinde oluştuğunu gösterir.
Rizom Ve Modern Dünya Neden Birbirine Benzer
Modern dünya giderek daha rizomatik hale gelmiştir. Küreselleşme, internet, göç, sosyal medya, kültürel karışımlar, disiplinler arası bilgi, dijital ekonomi ve çoklu kimlikler, insan yaşamını tek merkezli yapılardan uzaklaştırmıştır.
Bugün bir insan aynı anda:
Bir yerel kültüre bağlı olabilir.
Küresel içerikler tüketebilir.
Farklı dillerden etkilenebilir.
Dijital topluluklara katılabilir.
Birden fazla kimlik alanında var olabilir.
İşini, ilişkilerini ve düşüncelerini ağlar üzerinden sürdürebilir.
Bu dünya artık yalnızca hiyerarşik piramitlerle açıklanamaz. Ağlar, bağlantılar, akışlar, veriler, hareketler ve geçici birleşimler modern yaşamın temel yapıları haline gelmiştir.
Modern dünya bir ağaçtan çok rizoma benzer: dağınık ama bağlantılı, kırılgan ama üretken, merkezsiz ama etkili, karmaşık ama canlı. Rizomun Tehlikeleri Var Mıdır
Rizom çoğu zaman özgürlük, çoğulluk ve yaratıcılık açısından güçlü bir kavramdır. Fakat her rizomatik yapı olumlu değildir. Merkezsiz yayılım bazen derinlik yerine dağınıklık, özgürlük yerine kontrolsüzlük, bağlantı yerine kaos da üretebilir.
Özellikle dijital çağda rizomatik ağlar:
Yanlış bilgiyi hızla yayabilir.
Dikkati parçalayabilir.
Anlamı yüzeyselleştirebilir.
Algoritmalar tarafından yönlendirilebilir.
İnsanları yankı odalarına hapsedebilir.
Sorumluluğu belirsizleştirebilir.
Bu yüzden rizomatik olmak tek başına yeterli değildir. Önemli olan, bağlantıların yaratıcı, etik, derinlikli ve yaşamı çoğaltıcı biçimde kurulmasıdır.Rizom bize merkezsizliği öğretir; fakat merkezsizliğin içinde yön duygusunu kaybetmemeyi de öğrenmek gerekir.
Rizomatik Düşünce İnsana Ne Kazandırır
Rizomatik düşünce, insana dünyayı daha esnek, daha yaratıcı ve daha derinlikli görme imkanı verir. İnsan, tek bir açıklamaya, tek bir kimliğe, tek bir disipline, tek bir merkeze bağlı kalmadan düşünebilir.
Bu düşünce biçimi insana şunları kazandırır:
Bağlantı kurma yeteneği.
Farklı bakış açılarına açıklık.
Katı hiyerarşileri sorgulama cesareti.
Yaratıcı düşünme gücü.
Disiplinler arası sezgi.
Kimliği daha akışkan anlama becerisi.
Modern dünyanın ağsal yapısını okuma imkanı.
Rizomatik düşünce, insanı dağınık yapmaz; doğru kullanıldığında insanın zihnine çok yönlü derinlik kazandırır.Çünkü büyük düşünceler çoğu zaman tek bir çizgide değil; farklı alanların, sezgilerin, bilgilerin ve deneyimlerin beklenmedik buluşmalarında doğar.
Son Söz Düşüncenin Kökleri Gökyüzüne Değil, Her Yöne Uzanır
Rizom, Deleuze ve Guattari'nin düşüncesinde yalnızca botanikten alınmış bir benzetme değildir. O, modern dünyanın, insan zihninin, bilginin, kimliğin, kültürün, sanatın, internetin ve toplumsal hareketlerin nasıl işlediğini anlamak için büyüleyici bir felsefi haritadır.
Rizom bize şunu öğretir: Hayat her zaman tek kökten, tek merkezden, tek otoriteden ve tek çizgiden ilerlemez. Bazen anlam, yer altında sessizce yayılan köksaplar gibi gelişir. Bazen bir fikir, beklenmedik bir yerde filizlenir. Bazen bir insan, kendini tek bir kimliğe sığdıramaz. Bazen bilgi, kitapların düzenli raflarından çıkar ve ağların, karşılaşmaların, sezgilerin ve deneyimlerin içinde yeniden doğar.
Modern insan için rizom, güçlü bir farkındalık sunar. Çünkü artık dünya yalnızca yukarıdan aşağı yönetilen piramitlerden ibaret değildir. Dünya; ekranlardan, ağlardan, dillerden, kültürlerden, arzularlardan, imgelerden, hareketlerden ve kırılgan bağlantılardan oluşan dev bir akış alanıdır.
Bu yüzden rizomatik düşünmek, yalnızca daha farklı düşünmek değil; hayatın çoklu seslerini, görünmez bağlantılarını ve beklenmedik filizlenmelerini duyabilmektir.
