Bakara Suresi 231. Ayette “Kadınları Boşadığınızda Bekleme Sürelerinin Sonuna Yaklaştıklarında Ya Onları İyilikle Tutun ya da İyilikle Bırakın. Onlara Zarar Vermek ve Haklarına Tecavüz Etmek İçin Geri Almayın. Kim Bunu Yaparsa Kendine Zulmetmiş Olur. Allah’ın Ayetlerini Alaya Almayın; Allah’ın Size Olan Nimetini, Size Öğüt Vermek İçin İndirdiği Kitabı ve Hikmeti Hatırlayın. Allah’tan Sakının ve Bilin ki Allah Her Şeyi Bilendir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi’nin 231. ayeti, boşanma hukukunda çok kritik bir ahlaki sınır koyar.
Ayetin merkezinde şu ilke vardır:
Ya iyilikle tutun, ya da iyilikle bırakın.
Yani boşanma sürecindeki bir kadın, erkeğin öfkesine, kıskançlığına veya kontrol arzusuna teslim edilmiş bir insan değildir.
Erkek, iddet süresinin sonuna yaklaşılırken eşini geri alabilecek durumda olabilir.
Fakat bunu:
barışmak için mi,
yoksa zarar vermek için mi
yaptığı belirleyicidir.
Ayet çok açık biçimde:
“Onlara zarar vermek için geri almayın.”
der.
Bu, hukuk ile ahlak arasındaki farkı gösterir.
Bir davranış teknik olarak mümkün olabilir.
Fakat niyet zarar vermekse o hak zulüm aracına dönüşebilir.
Ayetin Temel Mesajı Nedir
Bakara 231’in temel mesajı şudur:
Boşanma ve geri dönüş hakkı, karşı tarafı kontrol etmek veya cezalandırmak için kullanılamaz.
Evlilik sürdürülecekse:
iyilik,
adalet,
samimiyet
ve gerçek barışma niyetiyle
sürdürülmelidir.
Eğer sürdürülemiyorsa:
onurlu,
adil
ve zarar vermeden
sona erdirilmelidir.
Kur’an burada üçüncü yolu reddeder:
Ne gerçek eş gibi davranmak ne de özgür bırakmak.
“Bekleme Sürelerinin Sonuna Yaklaştıklarında” Ne Anlama Gelir
Boşanmış kadının iddet süresi vardır.
Bu süre boyunca belirli boşama türlerinde geri dönüş ihtimali devam edebilir.
Fakat süre sona yaklaşırken artık karar netleşmelidir.
Erkek:
gerçekten evliliğe dönmek mi istiyor,
yoksa ayrılığı tamamlamak mı
istediğine karar vermelidir.
İddetin son anı, karşı tarafı kontrol etmek için kullanılmamalıdır.
“Ya İyilikle Tutun” Ne Anlama Gelir
Buradaki “tutmak”, kadını fiziksel veya hukuki olarak elde tutmak değildir.
Evliliğe:
gerçekten dönmek,
haklarını yerine getirmek,
ilişkiyi düzeltmek
ve birlikte yaşamayı samimi biçimde sürdürmek
anlamındadır.
Yani:
“Seni geri aldım ama hâlâ seninle yaşamayacağım.”
gibi bir anlayış ayetin ruhuna aykırıdır.
Geri dönüşün amacı ıslah olmalıdır.
“Ya da İyilikle Bırakın” Ne Demektir
Eğer evlilik devam etmeyecekse ayrılık:
hakaret,
aşağılama,
maddi baskı,
şantaj
ve intikam
üretmeden tamamlanmalıdır.
Ayrılık kararı:
“Artık seni sevmiyorum, o yüzden sana istediğimi yaparım.”
anlamına gelmez.
Kur’an sevgiden sonra da adaletin devam etmesini ister.
“Zarar Vermek İçin Geri Almayın” İfadesi Neden Çok Önemlidir
Çünkü geçmişte erkek, iddet süresi bitmek üzereyken kadını geri alabilir ve sonra tekrar boşayarak süreci uzatabilirdi.
Böylece kadın:
başka biriyle evlenemez,
kendi geleceğini kuramaz,
sürekli beklemek zorunda kalabilirdi.
Kur’an bu davranışı doğrudan yasaklar.
Bir insanın hayatını kontrol altında tutmak için hukuki hakkı kötüye kullanmak zulümdür.
Hukuki Bir Hak Kötüye Kullanılabilir Mi
Evet.
Bakara 231 bunun çok güçlü örneklerinden biridir.
Bir davranışın hukuken mümkün olması onun her kullanımının ahlaken doğru olduğu anlamına gelmez.
Örneğin insan bir sözleşmedeki hakkını karşı tarafı ezmek için kullanabilir.
Bir yönetici yetkisini intikam için kullanabilir.
Bir eş boşanma hukukunu karşı tarafı cezalandırmak için kullanabilir.
Kur’an burada:
hak + niyet + sonuç
üçünü birlikte değerlendirir.
“Kim Bunu Yaparsa Kendine Zulmetmiş Olur” Ne Anlama Gelir
İlk bakışta zarar gören kişi kadındır.
Peki neden:
“Kendine zulmetmiş olur.”
denir?
Çünkü zulmeden kişi yalnızca mağdura zarar vermez.
Kendi:
ahlakını,
vicdanını,
Allah karşısındaki konumunu
ve karakterini
de bozar.
Kötülük yalnızca karşıdaki insanı yaralamaz.
Kötülüğü yapan insanı da dönüştürür.
İnsan Başkasına Zulmederken Nasıl Kendine Zulmeder
Çünkü her davranış insanın karakterine yazılır.
Sürekli:
manipüle eden,
intikam alan,
gücünü kötüye kullanan
bir insan zamanla bunları karakter hâline getirebilir.
Ayrıca dinî açıdan yapılan haksızlığın hesabı vardır.
Bu nedenle insan başkasının hakkını çiğnerken aslında kendi ahiret sorumluluğunu da ağırlaştırır.
Zulüm bu anlamda iki yönlü yıkımdır.
“Allah’ın Ayetlerini Alaya Almayın” Ne Anlama Gelir
Bu ifade çok sert bir uyarıdır.
İnsan Allah’ın koyduğu hükümleri şeklen yerine getiriyor gibi görünüp onların amacını tersine çevirebilir.
Örneğin:
boşama hükümlerini,
iddeti,
geri alma hakkını
kadını cezalandırmak için kullanabilir.
Teknik olarak:
“Ben kurala uyuyorum.”
diyebilir.
Ama aslında hükmü oyun hâline getirir.
Kur’an buna:
Allah’ın ayetlerini alaya almak
gibi son derece ağır bir ifade kullanır.
Dinî Hükmü Hukuki Hileyle Aşmak Neden Tehlikelidir
Çünkü insan dinin şeklini koruyup ruhunu yok edebilir.
Şöyle düşünebilir:
“Kelime olarak yasak olanı yapmadım.”
Ama hükmün asıl amacını tamamen bozmuş olabilir.
Örneğin bir hakkı:
zarar vermek,
kontrol etmek,
intikam almak
için kullanıyorsa teknik biçim onu masum yapmaz.
Ayet böylece hukuki hile ile gerçek ahlak arasındaki farkı gösterir.
“Allah’ın Size Olan Nimetini Hatırlayın” Ne Anlama Gelir
Allah’ın nimeti burada geniş anlam taşır.
İman.
Hidayet.
Aile.
Hukuk.
Kitap.
Peygamberlik rehberliği.
Bunların hepsi nimet olarak düşünülebilir.
İnsan dinî hükümleri birbirine zulmetmek için kullanırsa verilen nimeti tersine çevirmiş olur.
Nimet insana:
adalet,
merhamet
ve düzen
getirmek içindir.
Kitabın Hatırlatılması Neden Önemlidir
Çünkü insan boşanma gibi duygusal krizlerde kolayca kendi öfkesine göre hareket edebilir.
Kur’an:
“Kitabı hatırlayın.”
diyerek kişisel duygunun üzerine daha büyük bir ölçü koyar.
İnsan:
“Ben şu anda ne yapmak istiyorum?”
sorusunun yanında:
“Doğru olan nedir?”
sorusunu da sormalıdır.
Kitap insanın öfkesinin üzerinde bir ahlaki referans oluşturur.
“Hikmet” Ne Anlama Gelir
Hikmet:
doğru hükmü doğru yere koymak,
bir davranışın amacını ve sonucunu görmek,
bilgiyi olgun biçimde kullanmak
anlamlarına gelir.
Kur’an’ın boşanma hükümleri yalnızca:
rakam,
süre
ve prosedür
değildir.
Arkasında:
insan onurunu koruma,
zulmü engelleme,
belirsizliği bitirme
ve aile krizini adaletle yönetme
hikmeti vardır.
“Allah’tan Sakının” İfadesi Neden Boşanma Ayetlerinde Sürekli Tekrarlanır
Çünkü boşanma sürecinde dış denetim her şeyi çözemeyebilir.
Bir insan hukuken doğru görünürken içten kötü niyet taşıyabilir.
Örneğin:
geri alma hakkını kullanır.
Ama gerçek amacı eziyet etmektir.
Mahkeme onun kalbini göremez.
Bu nedenle Kur’an dış hukukun yanına takvâyı, yani iç sorumluluk bilincini koyar.
Boşanma Sürecinde İnsan Neden Kolayca Adaletten Uzaklaşabilir
Çünkü ayrılık güçlü duygular üretir:
öfke,
kıskançlık,
terk edilme korkusu,
gurur,
intikam arzusu.
İnsan geçmişte sevdiği kişinin mutlu olmasını bile istemeyebilir.
Bu nedenle boşanma hukuku yalnızca prosedür değil, aynı zamanda karakter sınavıdır.
İnsan incindiğinde de adil kalabilecek mi?
Asıl soru budur.
Ayet Modern İlişkiler Açısından Nasıl Düşünülebilir
Teknik hükümler tarihsel ve fıkhî bağlama ait olsa da ayetin ahlaki ilkesi son derece günceldir:
Bir ilişki sona ererken karşı tarafın hayatını kontrol etmeye çalışma.
Bugün bu davranış:
çocukları kullanmak,
maddi gücü kötüye kullanmak,
özel bilgileri yaymak,
sosyal çevreyi manipüle etmek,
ayrılığı sürekli geciktirmek
şeklinde görülebilir.
Kur’an’ın ilkesi nettir:
Zarar verme.
Ayetin En Derin Ahlaki Mesajı Nedir
Belki Bakara 231’in en derin mesajı şudur:
Ahlakın en büyük sınavlarından biri, elimizdeki meşru gücü kötü niyetle kullanmamaktır.
Açıkça yasak olanı yapmamak kolay olabilir.
Daha zor olan:
yasal bir hakkı bile adaletsiz biçimde kullanmamaktır.
İnsan kendisine:
“Bunu yapabilir miyim?”
diye sormanın yanında:
“Bunu neden yapıyorum?”
sorusunu da sormalıdır.
Bu, hukuktan ahlaka geçiştir.
Bakara 231 İnsana Hangi Öz Eleştiriyi Yaptırır
Ayet şu soruları düşündürebilir:
Sahip olduğum hakları birini cezalandırmak için kullanıyor muyum?
Bir ilişki bittiğinde karşı tarafın hayatını hâlâ kontrol etmeye çalışıyor muyum?
Dinî veya hukuki kurallarda açık arayıp kendi çıkarımı mı koruyorum?
Bir davranışın şeklen doğru olmasıyla gerçekten adil olması arasındaki farkı görüyor muyum?
Öfkem beni zulmü haklı görmeye mi götürüyor?
Karşımdaki insanı serbest bırakmam gerekirken onu belirsizlikte mi tutuyorum?
Ve belki en önemlisi:
Bir hakkı kullanırken gerçekten hakkı mı koruyorum, yoksa o hakkın arkasına saklanarak zarar mı veriyorum?
Sonuç: Kurallara Uymak Yetmez, Kuralların Arkasındaki Adaleti de Korumak Gerekir
Bakara Suresi 231. ayet, boşanma hukukunun en güçlü ahlaki uyarılarından birini getirir:
Ya iyilikle tutun ya da iyilikle bırakın.
Bunun ortasında üçüncü bir seçenek yoktur:
Bir insanı:
geri alıp eziyet etmek,
hayatını askıda bırakmak,
geleceğini kontrol etmek,
özgürlüğünü geciktirmek
meşru değildir.
Üstelik ayet bu davranışı yalnızca karşı tarafa yapılan zulüm olarak görmez.
“Kim bunu yaparsa kendine zulmetmiş olur.”
der.
Çünkü insan başkasına yaptığı kötülükle kendi karakterini de bozar.
Ardından daha da sert bir uyarı gelir:
“Allah’ın ayetlerini alaya almayın.”
Bu cümle bize çok önemli bir şey öğretir.
Dinin hükümlerini kelime kelime uygulayıp onların ahlaki amacını yok etmek gerçek itaat değildir.
Boşama hakkını kullanıp kadını cezalandırmak.
Geri alma hakkını kullanıp hayatını kontrol etmek.
Hukuki şekli koruyup adaleti yok etmek.
Bunların hiçbiri ayetin istediği şey değildir.
Kur’an’ın talebi daha derindir:
Hakkın varsa adaletle kullan.
Devam edeceksen iyilikle devam et.
Ayrılacaksan iyilikle ayrıl.
Ve hiçbir zaman:
“Yapmaya hakkım vardı.”
cümlesini başkasına zarar vermenin yeterli gerekçesi sanma.
Bakara 231’in insana yönelttiği en güçlü soru belki de şudur:
“Yapmaya hakkım olan şeylerin kaçını gerçekten adaletle yapıyorum ve kaçında yalnızca ‘hakkım var’ diyerek vicdanımı susturuyorum?”
