Bakara Suresi 143. Ayette “Böylece Sizi İnsanlara Şahitler Olasınız, Peygamber de Size Şahit Olsun Diye Orta ve Dengeli Bir Ümmet Kıldık. Daha Önce Yöneldiğin Kıbleyi de Peygambere Uyanlarla Geri Dönenleri Ayırt Edelim Diye Belirlemiştik. Bu, Allah’ın Hidayet Verdiklerinden Başkasına Elbette Ağır Geldi. Allah İmanınızı Boşa Çıkaracak Değildir. Şüphesiz Allah İnsanlara Çok Şefkatli, Çok Merhametlidir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi 143. Ayette Ne Anlatılmaktadır
Bakara Suresi’nin 143. ayeti, kıble değişikliği konusunu çok daha geniş bir çerçeveye taşır.
Ayet yalnızca:
“Neden Kâbe’ye dönüldü?”
sorusuna cevap vermez.
Aynı zamanda Müslüman topluma:
nasıl bir ümmet olması gerektiğini
anlatır.
Ayetin en dikkat çekici ifadelerinden biri:
“ümmeten vasatan”
ifadesidir.
Bu genellikle:
orta, dengeli, adil, ölçülü bir ümmet
şeklinde açıklanır.
Ardından Müslümanların:
insanlar üzerine şahitler
olacağı,
Hz. Muhammed’in de:
onlar üzerine şahit
olacağı bildirilir.
Sonra kıblenin değiştirilmesinin:
peygambere gerçekten uyanlarla geriye dönenlerin ayrışmasını ortaya çıkaran bir sınav yönü açıklanır.
Ve ayet son derece merhametli bir cümleyle biter:
“Allah imanınızı boşa çıkaracak değildir.”
“Sizi Orta Bir Ümmet Kıldık” Ne Demektir
Ayetin Arapçasındaki ifade:
“ümmeten vasatan”
dır.
“Vasat” kelimesi:
orta,
denge,
ölçü
anlamlarının yanında klasik Arapça kullanımda:
adil ve seçkin
anlamlarıyla da ilişkilendirilmiştir.
Bu nedenle ayeti yalnızca:
“her konuda iki görüşün tam ortasında durun”
şeklinde anlamak eksik olur.
Çünkü bazen adalet:
iki tarafın tam ortasında değildir.
Bir taraf açıkça zulmediyorsa:
zalim ile mazlumun ortasında durmak adalet değildir.
Buradaki denge:
hakikatten uzaklaşmayan:
adaletli ölçüdür.
“Orta Yol” Her Zaman İki Ucun Tam Ortası mıdır
Hayır.
Bu çok önemli bir ayrımdır.
Örneğin:
bir kişi:
“Bir insana hiç zarar vermeyelim.”
derken,
başkası:
“İstediğimiz kadar zarar verelim.”
diyorsa,
denge:
“Biraz zarar verelim.”
değildir.
Gerçek denge:
doğru ölçüyü bulmaktır.
Dolayısıyla Kur’an’daki “vasat ümmet” fikri:
pasif uzlaşmacılık değil,
adaletli ve ölçülü olma
anlamında düşünülmelidir.
Denge:
hakikat ile yanlış arasında yarım yol bulmak değil,
hakikatin kendi ölçüsünü korumaktır.
Müslüman Ümmet Hangi Alanlarda Dengeli Olmalıdır
Ayetin doğrudan bağlamı ümmetin konumu ve şahitlik görevidir.
Fakat Kur’an’ın genel öğretisine bakıldığında denge birçok alanda kendisini gösterebilir.
Dünya ile ahiret arasında.
Bireysel haklarla toplumsal sorumluluk arasında.
Korku ile ümit arasında.
İbadet ile günlük hayat arasında.
Maddi ihtiyaçlarla manevi değerler arasında.
İnsan:
dünyayı tamamen yok saymaz.
Ama dünyayı:
nihai amaç
haline de getirmez.
Bu anlamda vasatlık:
ölçüsüzlüklerden uzak durma bilincidir.
Denge Ilımlı Görünmek İçin İlkelerden Taviz Vermek midir
Hayır.
Bazen “dengeli olmak” yanlış biçimde:
herkese biraz hak vermek,
kimseyi rahatsız etmemek,
hiçbir konuda kesin duruş almamak
gibi anlaşılabilir.
Kur’an’ın adalet anlayışında ise denge:
ilkesizlik değildir.
İnsan:
adalet konusunda net olabilir.
Zulme karşı çıkabilir.
Hakikati savunabilir.
Ama bunu:
kibir,
nefret,
ölçüsüzlük
üretmeden yapmaya çalışır.
Gerçek denge:
hakikati yumuşatmak değil, hakikati taşırken ahlakı kaybetmemektir.
“İnsanlar Üzerine Şahitler Olasınız” Ne Anlama Gelir
Ayette Müslümanların:
insanlara şahitlik edecek bir ümmet
olduğu ifade edilir.
Klasik tefsirlerde bunun ahirette:
peygamberlerin tebliğ görevlerine dair şahitlik
boyutu üzerinde durulmuştur.
Ancak kavramın daha geniş ahlaki anlamı da çok güçlüdür.
Şahit:
yalnızca:
“Ben gördüm.”
diyen kişi değildir.
Doğruyu:
temsil eden,
adaletle tanıklık eden,
sözü güvenilir olan
kişi olmalıdır.
Bir ümmet insanlığa şahit olacaksa:
kendi davranışlarının da güvenilir olması gerekir.
Bir Toplum Söyledikleriyle Değil Yaşadıklarıyla da Şahitlik Eder mi
Evet.
Hatta bazen en güçlü şahitlik:
hayattır.
Bir toplum:
adaletten konuşup
kendi içinde haksızlık yapıyorsa,
sözü zayıflar.
Merhametten konuşup:
zayıfları eziyorsa,
mesajı inandırıcılığını kaybeder.
Dürüstlükten söz edip:
ticarette hile yapıyorsa,
şahitliği yaralanır.
Dolayısıyla:
“İnsanlara şahit olmak”
yalnızca doğru cümleleri söylemek değil,
o cümleleri yaşayabilecek bir karakter oluşturmak
olarak da düşünülebilir.
“Peygamber de Sizin Üzerinize Şahit Olsun” Ne Demektir
Ayetin ikinci şahitlik halkası:
Hz. Muhammed’dir.
Ümmet:
insanlara şahit.
Peygamber:
ümmete şahit.
Bu yapı Müslümanın şu sorumluluğunu güçlendirir:
Peygamberin getirdiği mesajı gerçekten nasıl taşıdı?
Sadece adını mı sahiplendi?
Yoksa:
adaletini,
merhametini,
emanet bilincini,
tevhid mesajını
hayatına geçirdi mi?
Bu nedenle peygamber sevgisi:
sorumluluğu azaltmaz, artırır.
Şahit Olmak Neden Büyük Bir Ayrıcalıktan Çok Büyük Bir Sorumluluktur
Çünkü şahitlik:
hesap gerektirir.
Bir insan:
“Ben hakikatin temsilcisiyim.”
diyorsa:
başkaları onun davranışlarına da bakar.
Bir topluluk kendisini:
adaletin,
ahlakın,
tevhidin
temsilcisi olarak görüyorsa,
kendi içindeki zulüm:
daha büyük bir çelişki haline gelir.
Bu yüzden “vasat ümmet” olmak:
üstünlük madalyası değil, sorumluluk yüküdür.
Şahitlik:
övünme hakkından önce:
hesap verme yükümlülüğü
getirir.
Kıble Değişikliği Neden Bir Sınav Olarak Sunuluyor
Ayet:
önceki kıblenin:
peygambere uyanlarla geriye dönenlerin ortaya çıkması
için bir imtihan yönü taşıdığını açıklar.
Burada Allah’ın:
bilmediği bir şeyi öğrenmesi
söz konusu değildir.
İslam teolojisinde Allah’ın bilgisi eksiksizdir.
Buradaki “ayırt etmek”:
insanların içindeki tavrın:
fiilen ortaya çıkması
anlamında düşünülebilir.
Kişi:
“Ben peygambere uyuyorum.”
diyebilir.
Ama yön değiştiğinde:
ne yaptığı görünür hale gelir.
Allah Zaten Kimin İnanacağını Biliyorsa Neden İnsanları Sınar
Çünkü imtihan:
Allah’ın bilgi edinmesi için değil,
insanın tercihinin gerçekleşmesi için
vardır.
Bir öğretmen öğrencisinin seviyesini güçlü biçimde tahmin edebilir.
Ama sınav:
öğrencinin gerçek performansını ortaya koyar.
Bu sadece sınırlı bir benzetmedir.
İlahi bilgiyle insan bilgisini eşitlemez.
Kur’an açısından sınav:
kişinin:
sabır,
itaat,
ahlak,
iman
iddialarının:
gerçek davranışa dönüşmesi
alanıdır.
“Peygambere Uyanlarla Geri Dönenleri Bilmek İçin” İfadesindeki “Geri Dönmek” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“iki ökçesi üzerinde geri dönmek”
anlamını taşıyan mecazi bir ifade vardır.
Bu:
fiziksel olarak geriye yürümek
değildir.
İman ve bağlılıkta:
geri çekilmek
anlamındadır.
Yani kişi:
bir sınav geldiğinde:
peygambere bağlılığını sürdürecek mi,
yoksa eski alışkanlığı ve kimlik baskısı yüzünden:
geri mi dönecek?
Kıble değişikliği bu iç durumu açığa çıkaran bir sınav haline gelir.
İnsan Neden Küçük Görünen Bir Değişiklik Yüzünden Büyük Bir İnanç Krizi Yaşayabilir
Çünkü insan bazen:
öz ile biçimi birbirine karıştırır.
Uzun süre belirli bir yöne ibadet ettiğinde:
o yönün kendisini değişmez sanabilir.
Sonra değişiklik geldiğinde:
“Her şey değişti.”
hissine kapılabilir.
Oysa değişen:
kıblenin yönüdür.
Değişmeyen:
Allah’a kulluktur.
Bu bize daha genel bir hayat dersi verir:
Bir sistemde biçim değişirken:
temel amaç aynı kalabilir.
Olgunluk, ikisini ayırt edebilmektir.
“Bu Değişiklik Ağır Geldi” Ne Anlama Gelir
Ayet:
kıble değişikliğinin:
Allah’ın hidayet verdikleri dışındakilere ağır geldiğini
bildirir.
Çünkü değişim:
insanın alışkanlıklarını zorlar.
Özellikle dinî alışkanlıklar:
kimliğin bir parçasına dönüşmüşse,
değişiklik daha da ağır hissedilebilir.
Buradaki ağırlık yalnızca:
fiziksel yön değiştirmek değildir.
Asıl ağırlık:
“Benim alıştığım şey mi önemli, Allah’ın emri mi?”
sınavıdır.
“Allah İmanınızı Boşa Çıkaracak Değildir” Ne Anlama Gelir
Bu ayetin en merhametli bölümlerinden biridir.
Kıble değişince önemli bir soru ortaya çıkmıştır:
Peki daha önce eski kıbleye yönelerek kılınan namazlar ne olacak?
Özellikle kıble değişmeden önce vefat eden müminlerin ibadetleri?
Ayet:
“Allah imanınızı boşa çıkaracak değildir.”
diyerek bu endişeyi giderir.
Klasik tefsirlerde burada geçen “iman” kelimesinin:
özellikle önceki kıbleye doğru kılınmış namazları da kapsadığı
belirtilmiştir.
Yani:
Allah samimi itaati zayi etmez.
Dün Doğru Olan Bir Uygulama Bugün Değiştiğinde Dünkü İtaat Değersiz mi Olur
Hayır.
Bu ayetin çok güçlü derslerinden biri budur.
İnsan:
o sırada kendisine verilen doğru emre
samimiyetle uyduysa,
sonradan hükmün değişmesi:
önceki itaati anlamsız hale getirmez.
Dün:
Beytülmakdis’e dönmek emredilmişti.
İtaat buydu.
Sonra:
Kâbe’ye dönmek emredildi.
Yeni itaat budur.
Demek ki değer:
yönün değişmezliğinde değil, Allah’a samimi itaattedir.
“Allah İnsanlara Çok Şefkatli ve Merhametlidir” İfadesi Neden Burada Geliyor
Ayet iki ilahi isimle biter:
Raûf
ve:
Rahîm.
Raûf:
çok şefkatli,
ince merhamet sahibi
anlamındadır.
Rahîm:
çok merhametli
demektir.
Bu isimlerin:
kıble sınavı,
eski ibadetlerin durumu
ve müminlerin endişelerinden sonra gelmesi çok anlamlıdır.
Allah’ın emri:
insanı anlamsız yere zorlamak için değildir.
Ve samimi olarak yapılan ibadet:
kaybolmaz.
Bu, sorumluluk ile merhametin aynı ayette buluşmasıdır.
Bakara 142 Ve 143 Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Bütünlük Ortaya Çıkar
- ayette insanlar:
“Onları önceki kıblelerinden ne çevirdi?”
diye soruyordu.
Cevap:
“Doğu da batı da Allah’ındır.”
olmuştu.
- ayette ise:
değişikliğin daha derin hikmeti açıklanır.
Kıble değişimi:
yalnızca yön meselesi değildir.
Aynı zamanda:
ümmet kimliği, şahitlik, denge ve itaati sınayan bir dönüm noktasıdır.
142:
“Yön neden değişti?”
sorusunu açar.
143 ise:
“Bu değişim sizin için neyi ortaya çıkaracak?”
sorusuna geçer.
Son Söz Bakara 143 Bize “Doğru Kıbleye Dönmek Yeterli mi, Yoksa İnsanlığa Şahit Olabilecek Kadar Adil ve Dengeli Bir Hayat Kurmak mı Gerekiyor?” Diye mi Soruyor
Bakara Suresi 143. ayet çok büyük bir iddia ortaya koyar:
“Sizi vasat bir ümmet kıldık.”
Bu cümleyi yalnızca:
“Biz en üstün ümmetiz.”
şeklinde okumak son derece kolaydır.
Ama hemen sonraki kelime:
bu rahatlığı bozar:
“Şahit olasınız diye.”
Yani seçilmişlik varsa:
görev vardır.
Konum varsa:
sorumluluk vardır.
İddia varsa:
kanıtlanması gereken bir hayat vardır.
Bir Müslüman:
“Dinim adaleti öğretiyor.”
diyebilir.
O zaman insanlık ona bakar:
Sen adil misin?
“Dinim merhameti öğretiyor.”
der.
Soru gelir:
Sen merhametli misin?
“Dinim dürüstlüğü emrediyor.”
der.
Peki:
ticarette,
işte,
ailede,
kimse görmediğinde:
dürüst müsün?
İşte şahitlik burada zorlaşır.
Çünkü insan doğruyu anlatırken:
kendi hayatı söylediğini yalanlayabilir.
Belki bir ümmetin dünyaya verebileceği en güçlü tebliğ:
sadece konuşmaları değil,
nasıl yaşadığıdır.
Bu yüzden “vasat ümmet”:
konforlu bir onur unvanı değildir.
Aksine:
çok ağır bir ahlaki sorumluluktur.
Ve “vasat” kelimesinin denge anlamı da burada önem kazanır.
İnsan iki uçta savrulabilir.
Dünyayı tamamen unutabilir.
Ya da ahireti tamamen unutabilir.
Sadece ruhu önemseyip bedeni ihmal edebilir.
Ya da yalnızca bedeni önemseyip ruhu unutabilir.
Özgürlüğü sınırsızlık sanabilir.
Ya da düzen adına insanı ezebilir.
Kur’an’ın denge fikri:
her şeyi yarıya bölmek değildir.
Doğru olanı:
doğru ölçüsünde yaşamaktır.
Bazen adalet:
sert bir “hayır” demeyi gerektirir.
Bazen merhamet:
affetmeyi.
Bazen sabır:
beklemeyi.
Bazen sorumluluk:
hemen harekete geçmeyi.
Denge:
her zaman aynı davranışı yapmak değil, doğru durumda doğru ölçüyü bulabilmektir.
Sonra ayet kıble değişikliğini getirir.
İnsanlar bir yönden:
başka yöne dönecek.
Basit görünüyor.
Sadece beden hareket edecek.
Ama aslında:
kalpler test ediliyor.
Çünkü insanın alışkanlığını değiştirmek:
bazen fikrini değiştirmekten daha zordur.
Dün yıllarca yaptığın bir şey:
bugün değişebilir.
Ve insan:
“Ben hep böyle yaptım.”
diyebilir.
Fakat hakikat:
“Hep böyle yaptın diye hep doğru olmak zorunda değil.”
diyebilir.
Kıble değişikliği bize:
alışkanlık ile ilke
arasındaki farkı gösterir.
Alışkanlık değişebilir.
İlke kalır.
Yön değişir.
Allah değişmez.
Uygulama değişir.
Teslimiyet devam eder.
Belki insan hayatında da en büyük olgunluk işaretlerinden biri budur:
Değişen araçlar arasında değişmeyen merkezi kaybetmemek.
Ayet sonra çok insani bir endişeye cevap verir:
“Peki önceki ibadetlerimiz?”
İnsan düşünür:
“Yanlış yöne mi dönmüş olduk?”
Allah:
“İmanınızı boşa çıkaracak değilim.”
buyurur.
Bu cümlede büyük bir merhamet vardır.
Çünkü Allah insanın:
samimi çabasını,
itaatini,
iyi niyetini
değersizleştirmiyor.
Dün sana verilen emri yerine getirdin.
Bugün yeni emre uyuyorsun.
İkisi de:
o anki samimi teslimiyetinin parçasıdır.
Bu, hayatta da insanı derinden rahatlatabilecek bir ilkedir.
Bazen geçmişte:
bildiğin kadarıyla en doğru seçimi yapmış olabilirsin.
Sonra daha fazla bilgi edinirsin.
Fikrini değiştirirsin.
Bu:
geçmişteki bütün samimiyetinin sahte olduğu anlamına gelmez.
Olgun insan şöyle diyebilir:
“O gün bildiğimle bunu yaptım. Bugün daha doğrusunu gördüm ve yönümü değiştirdim.”
Bu zayıflık değildir.
Bazen:
hakikate sadakatin kanıtıdır.
Ve ayet:
Raûf ve Rahîm
isimleriyle biter.
Çok şefkatli.
Çok merhametli.
Yani Müslüman ümmetin dengeli, adil ve şahit olması istenirken:
bütün bunların üzerinde:
ilahi merhamet
vardır.
İnsan kusurludur.
Toplumlar kusurludur.
Ama hedef:
kusuru kutsallaştırmak değil,
sürekli daha adil, daha dengeli, daha samimi olmaya yönelmektir.
Belki Bakara 143’ün bugünün insanına yönelttiği en büyük soru tam olarak şudur:
Biz “vasat ümmetiz” demeyi bir üstünlük unvanı olarak mı kullanıyoruz, yoksa insanlık bize baktığında adaletimizi, ölçümüzü, merhametimizi ve dürüstlüğümüzü görsün diye bunun ağır sorumluluğunu gerçekten taşıyor muyuz?
