Bakara Suresi 130. Ayette “Kendini Bilmezden Başka Kim İbrahim’in Dininden Yüz Çevirir? Andolsun Biz Onu Dünyada Seçtik; Şüphesiz O, Ahirette de Salihlerdendir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi 130. Ayette Ne Anlatılmaktadır
Bakara Suresi’nin 130. ayeti, önceki ayetlerde anlatılan Hz. İbrahim’in:
teslimiyetini, duasını, önderliğini ve tevhid mirasını
çok güçlü bir ifadeyle özetler.
Ayet:
“İbrahim’in dininden kim yüz çevirir?”
diye sorar.
Ardından cevap niteliğinde:
“Kendini bilmezden başka.”
ifadesini kullanır.
Sonra Hz. İbrahim’in iki ayrı dünyadaki konumu belirtilir:
Dünyada:
Allah tarafından seçilmiştir.
Ahirette:
salihlerden olacaktır.
Böylece ayet, İbrahim’in yolunu yalnızca tarihsel bir dinî miras olarak değil, akıl, teslimiyet, tevhid ve ahlaki olgunluk yolu olarak sunar.
“İbrahim’in Dini” Ne Anlama Gelir
Ayette geçen ifade:
“millete İbrahim”
şeklindedir.
Buradaki “millet” modern Türkçedeki:
ulus,
halk,
etnik topluluk
anlamında değildir.
Daha çok:
dinî yol, inanç sistemi, hayat anlayışı
anlamına gelir.
İbrahim’in dini denildiğinde:
Allah’ın birliğine inanmak,
şirkten uzak durmak,
Allah’a teslim olmak,
ahlaki sorumluluk taşımak
öne çıkar.
Yani mesele bir etnik kimlik değil:
tevhid merkezli bir hayat yoludur.
Hz. İbrahim Neden Kur’an’da Bu Kadar Merkezi Bir Konumdadır
Çünkü Hz. İbrahim:
Yahudilik,
Hristiyanlık
ve İslam
geleneğinde ortak biçimde önemli bir şahsiyettir.
Kur’an ise İbrahim’i özellikle:
tevhidin sembolü
olarak öne çıkarır.
O:
putlara karşı çıkar.
Toplumunun inançlarını sorgular.
Allah’a teslim olur.
Ağır sınavlardan geçer.
Kâbe ile ilişkilendirilir.
Gelecek nesiller için dua eder.
Bu nedenle İbrahim:
yalnızca bir peygamber değil,
inancını bilinçli biçimde seçen insanın modeli
haline gelir.
“İbrahim’in Dininden Yüz Çevirmek” Ne Demektir
Yüz çevirmek:
bir şeyi sadece bilmemek değildir.
Daha çok:
bilinçli biçimde uzaklaşmak,
önemsememek,
reddetmek
anlamı taşır.
İbrahim’in yolunun merkezinde:
tevhid
bulunduğu için, ondan yüz çevirmek Kur’an açısından:
Allah’ın birliğine dayalı teslimiyet çizgisinden uzaklaşmak
olarak değerlendirilir.
Fakat ayetin asıl ağırlığı şu sorudadır:
İnsan hakikatten neden yüz çevirir?
“Kendini Bilmezden Başka” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayetteki ifade:
“sefihe nefsehu”
şeklindedir.
Bu:
kendisini değersizleştiren,
aklını ve değerini doğru kullanmayan,
kendi benliği hakkında bilgisizce davranan
gibi anlamlara gelebilir.
Türkçe meallerde:
“kendini bilmez”
ifadesi sık kullanılır.
Burada sıradan bir zekâ eksikliğinden söz edilmez.
İnsanın:
kendi yaratılış amacını ve gerçek konumunu yanlış değerlendirmesi
eleştirilmektedir.
“Kendini Bilmek” İle Allah’ı Bilmek Arasında Bir İlişki Var mıdır
Kur’an’ın genel düşüncesinde insan kendi sınırlılığını fark ettikçe:
Allah’a olan ihtiyacını daha iyi anlayabilir.
İnsan:
doğmadığını seçmediğini,
ölümü engelleyemediğini,
zamanı durduramadığını,
her şeyi kontrol edemediğini
fark ettiğinde:
mutlak olmadığını
anlar.
Bu farkındalık insanı tevhide götürebilir.
Kendini gerçekten bilmek:
kendini Tanrılaştırmamakla
başlar.
İnsan Kendisini Nasıl “Bilmez” Hale Gelebilir
İnsan kendisi hakkında çok bilgi sahibi olabilir ama yine de kendisini derin anlamda tanımayabilir.
Mesleğini bilir.
Yaşını bilir.
Geçmişini bilir.
Karakter özelliklerini bilir.
Ama şu soruların cevabını hiç düşünmeyebilir:
Ben neden yaşıyorum?
Neye hizmet ediyorum?
Neyi mutlaklaştırıyorum?
Beni gerçekten ne yönetiyor?
İşte ayetin:
“kendini bilmez”
eleştirisi böyle daha derin bir varoluşsal düzeyde düşünülebilir.
Tevhid İnsanı Kendisini Tanımaya Nasıl Yardımcı Olur
Tevhid insana:
“Sen Tanrı değilsin.”
der.
Bu basit görünen cümle olağanüstü sonuçlar doğurur.
Her şeyi kontrol etmek zorunda değilsin.
Her konuda haklı olmak zorunda değilsin.
Herkesi yönetmek zorunda değilsin.
Hayatın merkezi sen değilsin.
İşte insan bunu kabul ettiğinde:
egosunun sınırlarını görmeye başlar.
Bu açıdan tevhid:
yalnızca Allah hakkında bir inanç değil,
insanın kendisini doğru yere yerleştirmesidir.
İbrahim’in Putlara Karşı Çıkışı Sadece Taş Putlarla mı İlgilidir
Tarihsel olarak Hz. İbrahim’in mücadelesi putperestlikle ilgilidir.
Fakat buradan daha geniş bir ahlaki anlam çıkarılabilir.
İnsan bugün taştan putlara tapmıyor olabilir.
Ama hayatında başka şeyleri:
mutlaklaştırabilir.
Para.
Güç.
Şöhret.
Statü.
Bir lider.
Bir ideoloji.
Kendi egosu.
Bir şey Allah’ın yerine geçirilip insanın bütün değerlerini belirleyen mutlak merkeze dönüşürse:
putlaştırma benzeri bir bağımlılık
ortaya çıkabilir.
Bu elbette ayetin doğrudan tarihsel anlamıyla birebir aynı değildir; fakat tevhidin çağdaş bir ahlaki yansıması olarak düşünülebilir.
İbrahim’in Dini Körü Körüne Geleneğe Bağlanmak mıdır
Tam tersine Hz. İbrahim’in Kur’an’daki portresi:
sorgulayan bir insan
portresidir.
Toplumunun putlarını sorgular.
Atalarının inançlarını otomatik olarak kabul etmez.
Gökyüzündeki varlıkları gözlemler.
Akıl yürütür.
Sonunda:
yaratılmış olanın Tanrı olamayacağı
sonucuna yönelir.
Bu nedenle İbrahim’in yolu:
“Bana böyle öğretildi, o halde doğrudur.”
demekten çok:
hakikati bilinçli biçimde aramak
anlamı taşır.
O Halde İbrahim’in Yolunda Akıl İle Teslimiyet Çelişir mi
Hayır.
Kur’an’daki İbrahim örneğinde:
önce düşünme,
sonra teslimiyet
birbirini tamamlar.
Teslimiyet burada:
sorgulamayı bırakmak
değildir.
Daha çok:
hakikat olarak gördüğü şeye egosunu teslim etmek
anlamına gelir.
İnsan araştırır.
Düşünür.
Delilleri değerlendirir.
Sonra doğru olduğuna kanaat getirdiğinde:
“Ama bu benim hoşuma gitmedi.”
diye gerçeği terk etmez.
İşte teslimiyetin akılla ilişkisi burada kurulabilir.
“Biz Onu Dünyada Seçtik” Ne Demektir
Allah Hz. İbrahim’i:
“ıstafeynâhu”, yani seçtik
ifadesiyle anlatır.
Bu seçilmişlik:
rastgele bir ayrıcalık
olarak sunulmaz.
Önceki ayetlerde İbrahim’in:
sınavlardan geçtiğini,
emirleri yerine getirdiğini,
teslimiyet gösterdiğini
görmüştük.
Dolayısıyla seçilmek:
sorumluluktan bağımsız bir ödül değil, büyük bir görevle ilişkili ilahi tercih
olarak düşünülebilir.
Allah’ın Birini Seçmesi Diğer İnsanların Değersiz Olduğu Anlamına Gelir mi
Hayır.
Peygamberlik özel bir görevdir.
Herkes peygamber değildir.
Ancak bu:
diğer insanların insanlık değerinin olmadığı
anlamına gelmez.
Nasıl toplumda farklı sorumluluklar bulunuyorsa:
peygamberlik de özel bir vazifedir.
Asıl önemli olan:
seçilmişliğin üstünlük kibri değil, daha ağır sorumluluk üretmesidir.
İbrahim’in hayatında da bu açıkça görülür.
“Ahirette de Salihlerdendir” Ne Anlama Gelir
“Salih” kelimesi:
doğru,
iyi,
erdemli,
Allah ile ve insanlarla ilişkisini düzgün hale getirmiş
kişi anlamlarını taşır.
Hz. İbrahim dünyada büyük bir peygamber olduğu gibi:
ahirette de:
salihlerden
olarak anılır.
Bu, dünya başarısı ile ahiret değerinin onun şahsında birleştiğini gösterir.
Yani İbrahim’in büyüklüğü:
yalnızca tarihsel ününden değil,
ahlaki ve imanî niteliğinden
kaynaklanır.
Bir İnsan Dünyada Çok Ünlü Olduğu Halde Ahirette Değersiz Olabilir mi
Kur’an’ın değer sistemine göre mümkündür.
Şöhret:
ahlak değildir.
Güç:
haklılık değildir.
Tarih kitaplarında adının bulunması:
Allah katındaki değerini otomatik belirlemez.
İnsan dünyada:
çok tanınmış,
çok güçlü,
çok zengin
olabilir.
Ama zulmetmiş olabilir.
Hz. İbrahim’in seçilmişliği ise:
şöhret ile salihliğin aynı şey olmadığını
hatırlatır.
Onu değerli kılan:
Allah’a teslimiyeti ve ahlakıdır.
Bu Ayet Dinî Kimliğin Miras Yoluyla Otomatik Geçmediğini de mi Hatırlatır
Evet.
İbrahim’in adı pek çok topluluk tarafından sahiplenilmiştir.
Fakat Kur’an’ın sorusu:
“Kim İbrahim’in soyundan geliyor?”
değil yalnızca.
Daha derin olarak:
“Kim İbrahim’in yolunu izliyor?”
sorusudur.
Bir insan İbrahim’i büyük kabul edebilir.
Ama onun:
tevhid,
teslimiyet,
dürüstlük,
sorumluluk
anlayışından uzak yaşayabilir.
Bu durumda isimle ilişki vardır.
Ama:
ahlaki mirasla ilişki zayıflamıştır.
Bakara 129 Ve 130 Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Bütünlük Ortaya Çıkar
- ayette İbrahim ile İsmail:
gelecek nesillere:
ayetleri okuyacak,
kitabı ve hikmeti öğretecek,
onları arındıracak
bir peygamber gönderilmesini istemişlerdi.
- ayette ise hemen:
İbrahim’in yolundan yüz çevirmenin akılsızca bir tercih olduğu
vurgulanır.
Bu iki ayet birlikte güçlü bir mesaj verir:
İbrahim yalnızca geçmişte yaşamış bir ata değildir.
Onun:
tevhid ve teslimiyet yolu gelecek nesillere aktarılması gereken canlı bir mirastır.
Bu miras yalnızca soyla değil:
öğreti ve karakterle
devam eder.
Bakara 130’dan Çıkarılabilecek En Büyük Hayat Dersi Nedir
Belki şöyle özetlenebilir:
Kendi egonu hakikatin ölçüsü haline getirme.
İnsan bazen:
“Ben kabul etmiyorsam yanlıştır.”
“Ben anlamıyorsam anlamsızdır.”
“Benim istediğim gibi değilse değersizdir.”
diye düşünür.
Bu durumda insan farkında olmadan:
kendisini ölçülerin ölçüsü
haline getirir.
İbrahim’in yolu ise başka bir soruyu öğretir:
“Ben hakikati kendime mi uyduruyorum, yoksa kendimi hakikate göre düzeltebiliyor muyum?”
Son Söz Bakara 130 Bize “Kendimizi Gerçekten Tanıyor muyuz, Yoksa Egomuzu Hayatımızın Tanrısı Haline Getirdiğimiz İçin mi Hakikatten Yüz Çeviriyoruz?” Diye mi Soruyor
Bakara Suresi 130. ayetin en çarpıcı ifadesi belki de şudur:
“Kendini bilmezden başka kim İbrahim’in dininden yüz çevirir?”
Bu cümle ilk bakışta yalnızca dinî bir tercih hakkında konuşuyor gibi görünür.
Fakat altında daha büyük bir insanlık sorusu vardır:
İnsan kendisini gerçekten tanıyor mu?
Kendini tanımak ne demektir?
Adını bilmek değil.
Yaşını bilmek değil.
Mesleğini bilmek değil.
Neleri sevdiğini bilmek bile tek başına yeterli değildir.
Kendini gerçekten bilmek belki:
sınırlarını bilmektir.
Ölümlü olduğunu bilmek.
Her şeyi kontrol edemediğini bilmek.
Bilginin sınırlı olduğunu bilmek.
Bir gün sahip olduğun her şeyi bırakacağını bilmek.
Ve bütün bunlara rağmen:
kendini evrenin merkezi sanmamaktır.
İşte Hz. İbrahim’in yolu burada olağanüstü bir anlam kazanır.
İbrahim’in çevresinde insanlar:
elleriyle yaptıkları putlara tapıyorlardı.
İbrahim onları sorguladı.
Ama belki onun mesajının en derin tarafı yalnızca:
“Taşlara tapmayın.”
değildir.
Şudur:
Yaratılmış hiçbir şeyi mutlaklaştırmayın.
Bu şey bir taş olabilir.
Bir yıldız olabilir.
Bir hükümdar olabilir.
Para olabilir.
Toplum olabilir.
Ve belki en tehlikelisi:
insanın kendi egosu olabilir.
Çünkü insan bir putu kırabilir.
Ama kendi egosunun put olduğunu fark etmeyebilir.
Kendi aklını mutlaklaştırabilir.
Kendi arzularını hakikat sanabilir.
Kendi çıkarını ahlakın ölçüsü yapabilir.
Ve sonra:
“Ben özgürüm.”
diyebilir.
Oysa belki yalnızca başka bir efendinin hizmetine girmiştir:
kendi nefsinin.
İbrahim’in tevhidi bu açıdan insanı iki kez özgürleştirir.
Önce dışarıdaki sahte tanrılardan.
Sonra:
içerideki sahte tanrıdan, yani mutlaklaşmış egodan.
Ayet ardından:
“Biz onu dünyada seçtik.”
der.
Ama önceki ayetleri hatırlarsak bu seçilmişliğin arkasında:
sınav,
teslimiyet,
emek,
dua,
fedakârlık
vardır.
İbrahim seçilmiştir.
Ama seçilmiş olmak:
rahatlık değildir.
Sorumluluktur.
Sonra:
“Ahirette de salihlerdendir.”
denir.
Bu da insana çok önemli bir değer ölçüsü verir.
İbrahim’in büyüklüğü yalnızca:
milyarlarca insanın onun adını bilmesinde değildir.
Asıl büyüklüğü:
Allah’ın onu salihlerden saymasıdır.
Bugün insan da görünür olmaya çok önem verebilir.
Kaç kişi beni tanıyor?
Kaç kişi beni takip ediyor?
Kaç kişi ismimi biliyor?
Ama belki hayatın daha büyük sorusu şudur:
Adını kaç kişinin bildiği mi önemli, yoksa nasıl bir insan olduğun mu?
Tarih seni unutabilir.
İnsanlar seni yanlış tanıyabilir.
Hiç kimse yaptığın bazı iyilikleri bilmiyor olabilir.
Ama Kur’an’ın perspektifinde:
salihlik, görünürlüğe ihtiyaç duymaz.
Belki Bakara 130’un bugünün insanına yönelttiği en güçlü soru tam olarak şudur:
Hayatımızdan bütün unvanlarımızı, servetimizi, çevremizi ve başkalarının hakkımızdaki düşüncelerini çıkarsak, geriye kalan “ben” gerçekten kimdir ve neye teslim olmuştur?
