Nisâ Suresi 95. Ayette “Müminlerden Özür Sahibi Olmaksızın Oturanlarla Malları ve Canlarıyla Allah Yolunda Mücadele Edenler Bir Olmaz” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Nisâ Suresi’nin 95. ayeti, önceki ayetlerde devam eden savaş, sorumluluk, insan hayatının korunması ve Allah yolunda mücadele konularına önemli bir ayrım ekler.
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:
“Müminlerden, özür sahibi olmaksızın oturanlarla Allah yolunda malları ve canlarıyla mücadele edenler bir değildir. Allah, malları ve canlarıyla mücadele edenleri oturanlardan derece bakımından üstün kılmıştır. Bununla beraber Allah hepsine de güzellik vaat etmiştir. Allah mücadele edenleri, oturanlardan büyük bir mükâfatla üstün kılmıştır.”
Bu ayetin en dikkat çekici yönlerinden biri, insanları tek bir kalıba sokmamasıdır.
Çünkü ayet açıkça:
“Özür sahibi olanlar hariç.”
der.
Yani sorumluluk, insanın gerçek imkânıyla birlikte değerlendirilir.
Nisâ Suresi 95. Ayetin Temel Mesajı Nedir
Ayet, sorumluluktan kaçınanlarla gerçekten fedakârlık yapanların aynı olmadığını bildirir.
Bir tarafta;
imkânı olduğu hâlde geri duranlar,
diğer tarafta ise;
malını,
emeğini
ve gerektiğinde canını
ortaya koyanlar vardır.
Kur’an bu iki tavrın ahlâkî değerini aynı görmez.
“Oturanlar” Kimlerdir
Ayette kullanılan ifade savaş ve sefer bağlamında geri kalan kişileri anlatır.
Ancak hepsi aynı durumda değildir.
Bazıları gerçekten mazeret sahibidir.
Bazıları ise fiziksel olarak katılabilecek durumda olduğu hâlde geri durmaktadır.
Ayetin değerlendirmesi özellikle mazereti bulunmayanlar üzerinedir.
“Özür Sahibi Olanlar Hariç” Neden Çok Önemlidir
Bu ifade ayetin adalet anlayışını gösterir.
Hasta,
engelli,
fiziksel olarak güç yetiremeyen
veya gerçek bir mazereti bulunan kişi,
imkânı olduğu hâlde sorumluluktan kaçan kişiyle aynı tutulmaz.
Kur’an burada son derece önemli bir ilke ortaya koyar:
Sorumluluk kapasiteyle birlikte değerlendirilir.
Her İnsan Aynı Yükümlülüğü Taşımak Zorunda mıdır
Hayır.
İnsanların;
bedensel gücü,
maddi imkânı,
sağlığı,
yaşı
ve şartları
aynı değildir.
Adalet herkese aynı yükü vermek değildir.
Bazen adalet, insanların gerçek şartlarını dikkate almaktır.
Nisâ 95 tam olarak bunu gösterir.
“Mallarıyla Allah Yolunda Mücadele Etmek” Ne Demektir
Mücadele yalnızca kişinin bedenini ortaya koyması değildir.
Maddi kaynaklar da gerekir.
O dönemde;
ulaşım,
silah,
yiyecek,
teçhizat
ve sefer masrafları
önemliydi.
Dolayısıyla malıyla destek veren insan da toplumsal sorumluluğun bir parçasını üstlenmiş olur.
“Canlarıyla Mücadele Etmek” Ne Anlama Gelir
Bu ifade ayetin doğrudan savaş bağlamında fiziksel olarak mücadeleye katılmayı anlatır.
Kişi burada gerçek bir risk üstlenmektedir.
Yaralanma,
mal kaybı
ve hatta ölüm ihtimali vardır.
Bu nedenle ayet böyle bir fedakârlığı sıradan bir davranışla aynı görmez.
Ayet Savaşı Yüceltmek İçin mi Söylenmiştir
Ayet savaşın kendisini romantikleştirmez.
Bağlamda Müslüman toplum ciddi güvenlik tehditleri altındadır.
Dolayısıyla mesele;
şiddeti sevmek
veya savaşı arzulamak
değil,
zorunlu hâle gelen bir toplumsal sorumluluğa kimlerin gerçekten katıldığıdır.
Fedakârlığın değeri, haklı bir sorumluluğun yükünü üstlenmesinden kaynaklanır.
Neden Fedakârlık Derece Farkı Oluşturuyor
Çünkü ahlâk sadece niyet değil, bazen bedel de içerir.
İki insan aynı değeri savunduğunu söyleyebilir.
Ama biri hiçbir bedel ödemeden kenarda dururken, diğeri;
zamanını,
parasını,
enerjisini
ve güvenliğini
ortaya koyabilir.
Kur’an fedakârlığın bu farkını görmezden gelmez.
“Allah Onları Derece Bakımından Üstün Kılmıştır” Ne Demektir
Bu üstünlük insanın soyuna, servetine veya toplumsal statüsüne dayanmaz.
Ayet üstünlüğü fedakârlık ve sorumluluk üzerinden açıklar.
Yani kişi daha zengin olduğu için değil, elindeki imkânı doğru bir amaç uğruna kullandığı için değer kazanır.
Bu, Kur’an’ın ahlâk merkezli değer anlayışını gösterir.
Oturanların Hepsi Günahkâr mı Sayılıyor
Hayır.
Ayetin kendisi buna engel olur.
Birincisi, gerçek mazeret sahipleri açıkça istisna edilmiştir.
İkincisi ise ayette:
“Allah hepsine güzellik vaat etmiştir.”
ifadesi yer alır.
Bu da herkesin aynı derecede olmadığı hâlde, müminlerin tamamının tek kalemde mahkûm edilmediğini gösterir.
“Allah Hepsine Güzellik Vaat Etmiştir” Neden Özellikle Söyleniyor
Çünkü ayet bir derece farkı kurarken diğerlerini tamamen değersizleştirmek istemez.
Bu çok zarif bir dengedir.
Mücadele edenler daha yüksek dereceye sahiptir.
Ama geri kalan her mümin otomatik olarak dışlanmaz.
Kur’an böylece:
farklılık ile dışlamayı birbirinden ayırır.
Derece Farkı Eşitsizlik mi Demektir
Her farklı karşılık haksız eşitsizlik değildir.
İnsanların çabası ve fedakârlığı farklıysa karşılığın da farklı olması adaletle bağdaşabilir.
Bir insan büyük risk almış,
malından vazgeçmiş,
bedel ödemişse,
hiçbir bedel ödemeyen kişiyle aynı karşılığı alması zorunlu değildir.
Kur’an burada emeğin ve fedakârlığın değerini kabul eder.
Ayet Engelli İnsanları Küçümsüyor mu
Tam tersine.
Ayet daha ilk cümlede gerçek mazeret sahiplerini ayrımın dışında tutar.
Bu, son derece önemli bir noktadır.
Engelli veya hasta bir insana:
“Sen diğerleri kadar değerli değilsin.”
denmemektedir.
Sorumluluk kişinin yapamayacağı şey üzerinden değil, yapabileceği şey üzerinden değerlendirilir.
İnsan Yapamadığından mı, Yapabileceği Hâlde Yapmadığından mı Sorumludur
Ayetin verdiği güçlü mesaj budur:
Asıl mesele çoğu zaman gücün yettiği hâlde geri durmaktır.
İnsan gerçekten yapamıyorsa durum farklıdır.
Ama;
zamanı,
imkânı
ve gücü
olduğu hâlde yalnızca rahatını kaybetmemek için sorumluluktan kaçıyorsa ahlâkî değerlendirme değişir.
Bu ayrım günlük hayatta da önemlidir.
Bu Ayet Günlük Hayattaki Sorumluluklara Nasıl Uyarlanabilir
Ayetin doğrudan bağlamı savaştır.
Fakat fedakârlık ilkesi daha geniş düşünülebilir.
Bir toplumda herkes:
“Birilerinin bunu yapması lazım.”
diyebilir.
Ama hiç kimse harekete geçmezse sorun çözülmez.
Bir insan;
parasını,
zamanını,
bilgisini
ve emeğini
iyi bir amaç için ortaya koyduğunda sadece konuşan kişiden farklı bir sorumluluk üstlenmiş olur.
İyi Niyet Tek Başına Yeterli midir
Her zaman değil.
İyi niyet değerlidir.
Ama imkân bulunduğunda bazen eyleme dönüşmesi gerekir.
Aç bir insan için:
“Umarım biri yardım eder.”
demek başka,
gerçekten yardım etmek başka şeydir.
Nisâ 95’in genel ahlâkî ilkelerinden biri şudur:
Değerler, bedel gerektiğinde davranışa dönüşmelidir.
İnsanların Fedakârlıkları Birbiriyle Kıyaslanmalı mıdır
İnsanlar bunu yaparken çok dikkatli olmalıdır.
Çünkü herkesin şartlarını bilmiyoruz.
Birinin küçük görünen yardımı onun açısından büyük bir fedakârlık olabilir.
Başka birinin büyük görünen katkısı ise sahip olduğu imkânın çok küçük bir kısmı olabilir.
Allah’ın değerlendirmesi ise insanın;
niyetini,
imkânını
ve gerçek fedakârlığını
tam olarak bilir.
Bu nedenle insanların birbirini küçümsemesi doğru değildir.
Nisâ 95 Günümüz İnsanına Ne Söyler
Bugün de insanlar adalet, yardımlaşma ve toplumsal sorumluluk hakkında çok şey söyleyebilir.
Ama şu soru hâlâ geçerlidir:
“Bu değer için gerçekten ne yapıyorsun?”
Zaman ayırıyor musun?
Bilgini kullanıyor musun?
İmkânın varsa yardım ediyor musun?
Yoksa yalnızca başkalarının sorumluluk almasını mı bekliyorsun?
Nisâ 95, söz ile fedakârlık arasındaki mesafeyi sorgular.
Nisâ 95’in En Derin Mesajı Nedir
Nisâ Suresi 95. ayet, adaletin herkesi aynı kefeye koymak olmadığını son derece açık biçimde gösterir.
Bir tarafta gerçekten yapamayan insanlar vardır.
Kur’an onları ayırır:
“Özür sahibi olanlar hariç.”
Diğer tarafta yapabilecek durumda olduğu hâlde geri duranlar vardır.
Bir de;
malını,
emeğini,
güvenliğini
ve gerektiğinde hayatını
ortaya koyarak sorumluluğun yükünü taşıyanlar vardır.
Kur’an bu insanların hepsini aynı dereceye yerleştirmez.
Çünkü gerçek adalet;
niyeti,
imkânı,
çabayı
ve fedakârlığı
birlikte değerlendirir.
Fakat ayetin bir başka inceliği daha vardır:
Mücadele edenleri överken diğer müminleri bütünüyle dışlamaz.
“Allah hepsine güzellik vaat etmiştir.”
der.
Böylece ayet hem derece farkını kabul eder hem insanları kolayca değersizleştirmeye izin vermez.
Belki de Nisâ 95’in bugün insana bıraktığı en güçlü soru şudur:
Yapamadığın şeyler için üzülmeden önce, gerçekten yapabileceğin hâlde yapmadığın şeyleri hiç düşünüyor musun?
