Nisâ Suresi 8. Ayette “Miras Taksimi Sırasında Akrabalar, Yetimler ve Yoksullar Hazır Bulunursa Onlara da Maldan Bir Şeyler Verin ve Kendilerine Güzel Söz Söyleyin” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Nisâ Suresi’nin 8. ayeti, miras hukukunun yalnızca zorunlu paylardan ibaret olmadığını gösteren son derece dikkat çekici bir ayettir.
Bir önceki ayette erkeklerin ve kadınların belirlenmiş miras paylarından söz edilmişti. 8. ayette ise miras paylaşımı sırasında orada bulunan fakat doğrudan mirasçı olmayan akrabalara, yetimlere ve yoksullara da bir şeyler verilmesi ve onlarla güzel konuşulması istenir.
Böylece Kur’an hukukun yanına merhameti, ekonomik paylaşımın yanına da insan onurunu yerleştirir.
Ayette Kimlerden Söz Edilmektedir
Ayet üç grubu özellikle anar:
Akrabalar, yetimler ve yoksullar.
Bunlar miras paylaşımı sırasında bulunabilir ancak zorunlu miras payına sahip olmayabilirler.
Kur’an onları tamamen yok saymak yerine, mirastan uygun bir şey verilmesini ve kendilerine güzel söz söylenmesini ister.
Bu, miras hukukunun çevresine sosyal dayanışma halkası ekler.
Bu Kişiler Mirasçı mıdır
Her durumda değil.
Ayetin dikkat çekici yönü de tam buradadır.
Bir insan hukuken mirasçı olmayabilir fakat;
yakın akraba,
muhtaç,
yetim
veya ekonomik açıdan zor durumda olabilir.
Kur’an, hukuki payı bulunmayan bu insanları da ahlaki olarak görmezden gelmemeyi öğütler.
“Miras Taksimi Sırasında Hazır Bulunurlarsa” Ne Demektir
Ayet, mirasın paylaşılması esnasında bu kişilerin orada bulunmasından söz eder.
Bu ifade çok insani bir sahne oluşturur.
Bir tarafta mallar paylaşılmaktadır.
Diğer tarafta ise herhangi bir pay alamayan ihtiyaç sahibi insanlar bunu görmektedir.
Kur’an bu durumda:
“Onları yokmuş gibi davranarak göndermeyin.”
mesajı verir.
Onlara Ne Kadar Verilmelidir
Ayet belirli bir oran koymaz.
“Şu kadar verin” şeklinde matematiksel bir ölçü bulunmaz.
Bu nedenle klasik yorumlarda bunun;
mirasın büyüklüğüne,
ihtiyaç durumuna,
ailenin şartlarına
göre makul biçimde yapılabileceği değerlendirilmiştir.
Buradaki temel amaç, zorunlu miras paylarını bozmak değil, paylaşmanın ahlaki ruhunu korumaktır.
Verilecek Şey Zorunlu mudur, Tavsiye midir
Bu konuda klasik İslam alimleri arasında farklı değerlendirmeler olmuştur.
Bazıları ayetin emrini güçlü bir yükümlülük olarak değerlendirmiş, bazıları ise bunun mendup yani tavsiye edilen ahlaki bir davranış olduğunu söylemiştir.
Ancak yorum farklılıkları olsa da ayetin ahlaki mesajı nettir:
İhtiyaç sahibini miras paylaşımı sırasında tamamen görmezden gelme.
Neden Özellikle Akrabalar Anılmıştır
Çünkü her akraba mirasçı olmayabilir.
Miras hukukunda daha yakın derecedeki bazı kişiler, daha uzak akrabaların pay almasını engelleyebilir.
Ancak hukuken mirasçı olmamak, insanın akrabalık bağının tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Kur’an böyle durumlarda hukuki hak ile akrabalık merhametini birbirinden ayırır.
Yetimler Neden Yeniden Karşımıza Çıkıyor
Nisâ Suresi’nin ilk ayetlerinde yetimler sürekli korunması gereken bir grup olarak karşımıza çıkar.
Bunun nedeni açıktır:
Yetim;
ailesel desteğini,
ekonomik güvenliğini
ve kendisini savunacak bir büyüğünü
kaybetmiş olabilir.
Bu nedenle miras paylaşımı gibi ekonomik gücün görünür hale geldiği bir anda yetimin orada bulunması Kur’an açısından ahlaki bir sınavdır.
Yoksulların Mirasla Ne İlgisi Vardır
Yoksul kişi doğrudan mirasçı olmayabilir.
Ancak aynı ortamda birileri büyük miktarda servet alırken onun temel ihtiyaçlarını karşılayamayacak durumda olması ahlaki bir soru doğurur.
Kur’an bu noktada hukuken;
“Payı yok.”
demekle yetinmez.
İnsanlara paylaşma sorumluluğunu hatırlatır.
Ayet Mirasçıların Payını Azaltıyor mu
Ayetin amacı belirlenmiş miras haklarını ortadan kaldırmak değildir.
Nisâ Suresi’nin diğer ayetlerinde mirasçıların payları zaten açık biçimde düzenlenmiştir.
Buradaki paylaşım, hak sahiplerinin temel haklarını gasp etmek anlamına gelmemelidir.
Asıl hedef, servetin paylaşılması sırasında cimriliğin ve duyarsızlığın önüne geçmektir.
“Onlara da Maldan Bir Şeyler Verin” İfadesinin Derinliği Nedir
Kur’an burada yalnızca;
“Üzülmesinler.”
dememektedir.
Gerçek ve somut bir paylaşmadan söz etmektedir.
Çünkü ihtiyaç sahibi insanın problemi yalnızca duygusal değildir.
Açlık,
borç,
barınma,
giyim
gibi somut ihtiyaçları olabilir.
Bu nedenle merhamet yalnızca güzel sözle değil, maddi destekle de görünür hale gelir.
Peki Neden Ardından “Güzel Söz Söyleyin” Deniyor
Bu, ayetin en zarif yönlerinden biridir.
Kur’an maddi yardımın tek başına yeterli olmadığını söyler.
İnsan birine para verip onu;
küçümseyebilir,
azarlayabilir,
aşağılayabilir,
minnet altında bırakabilir.
Kur’an bunu istemez.
Hem verilecek bir şey verilir hem de insanın onuru korunur.
Güzel Söz Neden Bu Kadar Önemlidir
Çünkü ihtiyaç sahibi olmak zaten insanı psikolojik olarak kırılgan hale getirebilir.
Bir de yardım alırken aşağılanmak, yardımın kendisinden daha ağır bir yara bırakabilir.
Kur’an’ın sosyal yardım anlayışında bu nedenle iki şey birlikte bulunur:
Maddi destek ve saygılı davranış.
Birini doyururken onurunu kırmak gerçek anlamda iyilik değildir.
Ayet “Sadaka” Kavramıyla mı İlgilidir
Ayet doğrudan klasik anlamda zekât veya sadaka hükmü koymaz.
Ancak ruh olarak sosyal dayanışma düşüncesiyle yakından bağlantılıdır.
Servetin yalnızca belli ellerde dolaşması yerine, ihtiyaç sahiplerinin de gözetilmesi Kur’an’ın birçok ayetinde tekrarlanan bir ilkedir.
Nisâ 8 bu düşünceyi miras paylaşımı ortamına taşır.
Miras Paylaşımı Neden Ahlaki Bir Sınava Dönüşebilir
Çünkü ölümden sonra ortaya çıkan mal paylaşımı ailelerde;
hırs,
kıskançlık,
çatışma,
kırgınlık,
açgözlülük
gibi duyguları ortaya çıkarabilir.
Kur’an bu nedenle miras hukukunu yalnızca matematiksel paylarla düzenlemekle yetinmez.
İnsanların davranışlarını da düzeltmeye çalışır.
“Benim Hakkım, Kimseye Vermem” Düşüncesine Ayet Nasıl Bakıyor
Bir insanın kendi hakkını koruması meşrudur.
Fakat ayet, hukuki hakkın yanında başka bir soru daha sorar:
“İhtiyaç sahibini gördüğünde ne yapacaksın?”
Yani bir şeyin hukuken sana ait olması, merhamet ve paylaşma sorumluluğunun tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Bu çok önemli bir ahlak farkıdır.
Günümüzde Bu Ayetin Karşılığı Ne Olabilir
Örneğin büyük bir miras paylaşımı yapıldığını düşünelim.
Ailede mirasçı olmayan ancak;
maddi sıkıntı yaşayan bir akraba,
öksüz bir çocuk,
yaşlı ve yoksul bir aile üyesi
bulunabilir.
Kur’an’ın bu ayetteki yaklaşımı, hukuki payları korurken bu insanlara karşı da duyarsız kalmamayı öğretir.
Bugün bu yardım doğrudan para, eğitim desteği, borç desteği veya başka ihtiyaçların karşılanması şeklinde olabilir.
Ayet Zenginlik ile Sorumluluk Arasında Nasıl Bir Bağ Kurar
Servetin artması yalnızca kişinin imkanlarını artırmaz.
Aynı zamanda ahlaki sorumluluğunu da görünür hale getirir.
Bir insan çok büyük bir miras elde etmişken hemen yanında ağır ihtiyaç içindeki bir yakınını görmezden geliyorsa hukuken suç işlemese bile ahlaki bir sorun doğabilir.
Kur’an insanın yalnızca;
“Benim hakkım ne?”
diye sormasını değil,
“Benim sorumluluğum ne?”
diye de düşünmesini ister.
Nisâ 7 ile Nisâ 8 Arasındaki Bağ Nedir
Nisâ 7:
Hak sahiplerinin miras payları vardır.
der.
Nisâ 8 ise adeta şunu ekler:
Hak sahiplerine hakkını verirken ihtiyaç sahiplerini de unutma.
Birinci ayet hukuku kurar.
İkinci ayet hukukun etrafına merhamet ve sosyal duyarlılık yerleştirir.
Bu ikisi birlikte okunduğunda Kur’an’ın yalnızca kurallar koymadığı, o kuralların uygulanacağı insan ilişkilerinin ahlakını da şekillendirmeye çalıştığı görülür.
Nisâ Suresi 8. Ayetin Bugüne Verdiği En Büyük Mesaj Nedir
Nisâ 8 bize çok güçlü bir ayrım öğretir:
Bir insanın hukuki olarak hakkı olmayabilir ama insani olarak ihtiyacı olabilir.
Hukuk;
kimin mirasçı olduğunu,
kimin ne kadar pay alacağını
belirler.
Fakat merhamet, hesap cetvelinin dışında kalan insanları da görür.
Bu nedenle ayet;
yalnızca verin demez,
güzel konuşun da der.
Çünkü paylaşımın değeri yalnızca verilen miktarla ölçülmez.
İnsana nasıl davranıldığı da önemlidir.
Kur’an’ın burada çizdiği tablo oldukça derindir:
Hak sahibine hakkını ver.
İhtiyaç sahibini unutma.
Ve yardım ettiğin insanın onurunu kırma.
Belki de ayetin bütün anlamını tek cümleyle şöyle özetlemek mümkündür:
Adalet hakkı teslim eder; merhamet ise pay cetvelinin dışında kalanı da görür.
