Mâide Suresi 1. Ayette “Ey İman Edenler! Akitlerinizi Yerine Getirin; İhramlıyken Avlanmayı Helal Saymamak Üzere Size Bildirilecekler Dışında Davarlar Size Helal Kılındı” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Nisâ Suresi’nin 176. ayetiyle tamamlanan uzun yolculuğun ardından Kur’an’da sıradaki sure Mâide Suresidir.
Mâide Suresi’nin ilk ayeti ise son derece dikkat çekici biçimde şu çağrıyla başlar:
“Ey iman edenler! Akitleri yerine getirin.”
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:
“Ey iman edenler! Akitlerinizi yerine getirin. İhramlı iken avlanmayı helal saymamanız şartıyla, size bildirilecek olanlar dışındaki dört ayaklı hayvanlar size helal kılındı. Şüphesiz Allah dilediği hükmü verir.”
Surenin daha ilk cümlesi bize çok önemli bir şey söyler:
İman ile sözünde durmak birbirinden ayrı değildir.
Mâide Suresi 1. Ayetin Temel Mesajı Nedir
Ayetin ilk ve en güçlü emri şudur:
“Akitleri yerine getirin.”
Akit;
sözleşme,
anlaşma,
taahhüt,
ahit
ve bağlayıcı söz
anlamlarını taşır.
İnsan bir konuda söz verdiyse, sırf şartlar değişti diye keyfî biçimde o sözü yok saymamalıdır.
Kur’an böylece Mâide Suresi’ni çok temel bir ahlâk ilkesiyle açar:
Sözünün insanı ol.
“Ey İman Edenler” Hitabı Neden Önemlidir
Kur’an burada sözleşmeye sadakati doğrudan iman edenlere hitaben emreder.
Bu çok anlamlıdır.
Çünkü sözünde durmak sadece toplumsal görgü kuralı değildir.
İmanın ahlâkî sonucudur.
Bir insan:
“Ben inanıyorum.”
diyebilir.
Fakat sürekli verdiği sözü bozuyor, anlaşmalarını ihlal ediyor ve emanete sadık kalmıyorsa iman iddiası ile davranışı arasında ciddi bir kopukluk oluşur.
“Akit” Tam Olarak Ne Demektir
Arapçadaki “ukûd”, “akd” kelimesinin çoğuludur.
Akd kelimesinin temelinde bağlamak anlamı vardır.
İki taraf bir konuda anlaşınca adeta birbirlerine bağlanırlar.
Bu nedenle akit yalnızca resmî kağıt değildir.
Şunları da kapsayabilir:
ticari sözleşmeler,
evlilik bağı,
borç anlaşmaları,
emanetler,
toplumsal taahhütler
ve insanın Allah’a karşı üstlendiği sorumluluklar.
Her Verilen Söz Bir Akit Sayılır mı
Her gündelik cümle aynı hukukî ağırlığa sahip değildir.
Ancak insanın bilinçli biçimde verdiği ciddi sözler ahlâkî sorumluluk doğurur.
Örneğin:
“Bu borcu şu tarihte ödeyeceğim.”
“Bu işi şu şartlarla yapacağım.”
“Bu malı şu özelliklerle teslim edeceğim.”
“Bu sorumluluğu üstleniyorum.”
gibi ifadeler insanı bağlar.
Kur’an’ın ruhunda söz, boş bir ses değildir.
Karakterin imzasıdır.
Akitlere Sadakat Neden Toplum İçin Bu Kadar Önemlidir
Çünkü güven olmadan toplum ayakta kalamaz.
İnsanlar sözlerine sadık değilse;
ticaret çöker,
evlilikler güvensizleşir,
borç ilişkileri bozulur,
kurumlar işlemez,
insanlar birbirine güvenemez.
Bir toplumun ekonomisi bile büyük ölçüde görünmeyen bir şeye dayanır:
Güven.
Mâide 1 bu güvenin ahlâkî temelini oluşturur.
Bir Sözleşme Bana Zarar Vermeye Başlarsa Onu Bozabilir miyim
Burada ayrıntı önemlidir.
Kur’an her türlü haksız, haram veya zorla kurulmuş sözleşmenin sonsuza kadar sürdürülmesini emretmez.
Bir anlaşma baştan;
zulme,
harama,
suça
veya ciddi haksızlığa
dayanıyorsa mesele farklıdır.
Ayrıca sözleşmeler meşru yollarla karşılıklı olarak değiştirilebilir veya sona erdirilebilir.
Ayetin hedef aldığı şey keyfî ihanettir.
Yani kişi çıkarı değişti diye verdiği sözü yok saymamalıdır.
Allah’a Verilen Söz de Bu Ayetin Kapsamında mıdır
Klasik tefsirlerde ayetin kapsamı oldukça geniş değerlendirilmiştir.
İnsanın Allah’a karşı;
iman,
ibadet,
helal-haram sınırları
ve dinî sorumlulukları
da ahit kavramıyla ilişkilendirilmiştir.
Bu nedenle ayet sadece insanlar arasındaki hukukla sınırlı değildir.
İnsan Allah’a bağlılığını da davranışıyla doğrulamalıdır.
Ayet Neden Sözleşmeden Hemen Sonra Helal Hayvanlardan Söz Ediyor
İlk bakışta iki konu birbirinden kopuk görünebilir.
Fakat aslında ortak nokta ilahî sınırdır.
Önce:
Verdiğiniz sözlere sadık kalın.
denilir.
Ardından:
Size helal ve haram kılınan sınırları gözetin.
mesajı gelir.
Yani insan hem kendi yaptığı anlaşmalara hem de Allah’ın koyduğu ölçülere sadakat göstermekle sorumludur.
“Davarlar Size Helal Kılındı” Ne Anlama Gelir
Ayette geçen ifade genellikle behîmetü’l-en‘âm olarak açıklanır.
Bunun kapsamına;
sığır,
koyun,
keçi
ve deve
gibi evcil otçul hayvanların girdiği kabul edilir.
Ayet genel helalliği bildirirken ardından bazı istisnaların açıklanacağını belirtir.
Nitekim Mâide Suresi’nin ilerleyen ayetlerinde hangi yiyeceklerin yasak olduğu ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.
“Size Bildirilecek Olanlar Dışında” İfadesi Neden Önemlidir
Çünkü genel bir izin vardır ama bu izin sınırsız değildir.
Yani:
“Hayvanların hepsi her şartta helaldir.”
denilmez.
Bir sonraki ayetlerde;
leş,
kan,
domuz eti
ve Allah’tan başkası adına kesilen hayvanlar
gibi yasaklar açıklanacaktır.
Bu bize Kur’an’ın hukuk dilinde sık görülen bir yöntemi gösterir:
Önce genel ilke, ardından istisnalar.
“İhramlıyken Avlanmayı Helal Saymayın” Ne Demektir
Hac veya umre için ihrama giren kişinin bazı davranışları geçici olarak sınırlandırılır.
Bunlardan biri kara avıdır.
Normal şartlarda meşru olan av, ihram hâlinde yasaklanabilir.
Bu son derece anlamlı bir örnektir:
Bir şey özünde her zaman haram olmayabilir.
Ancak belirli bir ibadet hâli içinde insan kendisine geçici sınırlar koyar.
Bu sınırlar disiplin öğretir.
İhram Hâlinde Avlanmak Neden Yasaklanmıştır
İhram insanın normal hayatından farklı bir ruh hâline girmesini sağlar.
İnsan;
gösterişten,
bazı dünyevî alışkanlıklardan,
avdan
ve birtakım rahatlık alanlarından
uzaklaşır.
Böylece kendisini daha yoğun biçimde ibadete ve Allah’a yöneltir.
Av yasağı, insanın:
“Normalde yapabiliyorum ama Allah için şimdi yapmıyorum.”
diyebilmesini öğretir.
Bu da güçlü bir öz disiplin eğitimidir.
Helal Olan Bir Şey Belirli Bir Zamanda Yasak Olabilir mi
Evet.
Bu ayet bunun güzel örneklerinden biridir.
Avcılık genel şartlarda meşru olabilir.
Ama ihram hâlinde yasaktır.
Benzer şekilde insanın hayatında da bir davranışın hükmü;
zamana,
duruma,
kişinin sorumluluğuna
veya taşıdığı özel hâle
göre değişebilir.
Dinî hukuk, her meseleyi bağlamdan kopuk biçimde değerlendirmez.
Bu Ayet Hayvanlara Karşı Bir Ahlâk da Taşıyor mu
Ayetin doğrudan ana konusu hayvan hakları değildir.
Ancak avın belirli şartlarda sınırlandırılması, insanın hayvanlar üzerindeki gücünün sınırsız olmadığını düşündürür.
İnsan:
“Gücüm yetiyor, istediğimi öldürürüm.”
diyemez.
Helal-haram sınırları insanın doğa üzerindeki tasarrufuna da ölçü getirir.
Bu açıdan insan doğanın mutlak sahibi değil, sorumlu kullanıcısıdır.
Akitlere Sadakat Ticarette Nasıl Uygulanır
Bir satıcı:
ürünün kusurunu gizlememeli,
anlaşılmış kaliteyi düşürmemeli,
teslim tarihini keyfî biçimde değiştirmemeli,
karşı tarafın bilgisizliğini sömürmemelidir.
Bir müşteri de üstlendiği ödeme sorumluluğunu yerine getirmelidir.
Sözleşmenin küçük yazılarında hile yapmak, teknik olarak bir boşluk bulup karşı tarafı zarara uğratmak akit ahlâkıyla bağdaşmaz.
Kur’anî ahlâk sadece:
“Yasal mı?”
diye sormaz.
“Sadık ve adil mi?”
diye de sorar.
Evlilik de Bir Akit midir
İslam hukukunda evlilik ciddi bir nikâh akdidir.
Bu nedenle evlilik yalnızca duygusal birliktelik değildir.
Haklar ve sorumluluklar doğurur.
Eşler birbirine;
sadakat,
saygı,
hakların korunması
ve aile sorumluluğu
bakımından bağlıdır.
Dolayısıyla Mâide 1’in “akitleri yerine getirin” ilkesi aile hayatındaki sözlerin ağırlığını da düşündürür.
“Allah Dilediği Hükmü Verir” Ne Anlama Gelir
Ayetin sonunda Allah’ın hüküm koyma yetkisi vurgulanır.
Allah;
bir şeyi helal,
başka bir şeyi haram,
belirli zamanda izin verilen bir davranışı başka bir durumda yasak
kılabilir.
Kur’an’ın teolojik perspektifinde nihai hüküm koyma yetkisi Allah’a aittir.
Bu hükümlerin rastgele olmadığı, surenin genelinde ilahî bilgi ve hikmet çerçevesinde anlaşılır.
Mâide 1 Günümüz İnsanına Ne Söyler
Bugün hayatımız sözleşmelerle dolu.
Telefon aboneliği.
Kira sözleşmesi.
İş anlaşması.
Kredi.
Sigorta.
Evlilik.
İnternet hizmeti.
Ticaret.
Ama bazen insan sözleşmeye yalnızca karşı tarafın uyması gereken bir belge gibi bakar.
Mâide 1 ise önce bize dönüp sorar:
Sen verdiğin söze ne kadar sadıksın?
İnsan güven bekliyorsa önce güvenilir olmalıdır.
Mâide 1’in En Derin Mesajı Nedir
Mâide Suresi’nin ilk ayetinin:
“Akitleri yerine getirin.”
emriyle başlaması son derece anlamlıdır.
Çünkü insanın karakteri çoğu zaman büyük sözlerinde değil, verdiği küçük sözleri ne kadar tuttuğunda görülür.
Söz vermek kolaydır.
Sözün bedeli çıkınca sadık kalmak zordur.
Bir anlaşma sana yarar sağlarken uymak kolaydır.
Ama şartlar aleyhine döndüğünde karakter sınanır.
İnsan bazen hukukta bir açık bulabilir.
Kağıt üzerinde haklı görünebilir.
Karşı tarafı kandırabilir.
Kimse fark etmeyebilir.
Ama ahlâk şu soruyu sormaya devam eder:
Verdiğin sözün ruhuna sadık kaldın mı?
Ardından ayet helal ve haram sınırlarını hatırlatır.
Bu da bize çok güçlü bir ortak ilke verir:
İnsan özgürdür ama sınırsız değildir.
Söz verdiğinde sözün seni bağlar.
İhrama girdiğinde o hâlin sınırları seni bağlar.
Allah’ın hükmünü kabul ettiğinde ilahî ölçü seni bağlar.
Belki de modern insanın en zorlandığı düşüncelerden biri budur.
Çünkü özgürlüğü çoğu zaman:
“Canım ne isterse yapabilmek.”
şeklinde tanımlıyoruz.
Mâide 1 ise daha olgun bir özgürlük önerir:
Söz verecek kadar özgür, verdiğin sözü taşıyacak kadar karakterli olmak.
İşte gerçek sadakat budur.
Belki de Mâide 1’in bugünün insanına bıraktığı en güçlü soru şudur:
Ben yalnızca karşımdaki insanların sözlerine sadık kalmasını mı bekliyorum, yoksa şartlar benim aleyhime döndüğünde bile verdiğim sözün arkasında durabilecek kadar güvenilir biri miyim?
