İsrâ Suresi 76. Ayette “Neredeyse Seni Bu Yerden Çıkarmak İçin Rahatsız Edeceklerdi; O Takdirde Senden Sonra Pek Az Kalabilirlerdi” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
İsrâ Suresi 76. Ayetin Anlamı Nedir
İsrâ Suresi'nin 76. ayeti, Hz. Peygamber'e yönelik baskının artık yalnız sözlü ikna ve taviz talepleriyle sınırlı kalmadığını, onu bulunduğu yerden çıkarmaya kadar uzanabilecek bir tehdit ortamına dönüştüğünü anlatmaktadır.Ayetin anlamı şöyledir:
Önceki ayetlerde Hz. Peygamber'in vahiyden taviz vermesi için baskı kurulmuştu. O baskı sonuç vermeyince bu defa fiziksel ve toplumsal baskının daha sert bir biçimi gündeme gelmektedir. Ayet böylece bize hakikate karşı mücadelenin bazen fikrî baskıdan dışlamaya, dışlamadan sürgüne kadar ilerleyebileceğini göstermektedir.
Ancak ayetin ikinci kısmı son derece dikkat çekicidir. Peygamber'i çıkarabileceklerini düşünenler, kendi güçlerinin kalıcılığını garanti edememektedir. Bir insanı bulunduğu yerden çıkarmak kolay olabilir; Allah'ın hükmünden çıkmak ise mümkün değildir.
“Seni Bu Yerden Çıkarmak İçin Rahatsız Edeceklerdi” Ne Demektir
Ayette kullanılan ifade, bir insanı bulunduğu yerde huzursuz hâle getirmek, baskı altında tutmak ve sonunda oradan ayrılmaya zorlamak anlamını taşımaktadır. Burada yalnız doğrudan:“Buradan git.”
demek değil, insanın artık yaşadığı yerde güvenle ve özgürce bulunamayacağı bir ortam oluşturmak da düşünülebilir.
Hz. Peygamber'in tebliğinin Mekke'deki güçlü çevreleri rahatsız ettiği bilinmektedir. Çünkü Kur’an yalnız putperestliği eleştirmiyor; aynı zamanda insanın Allah karşısındaki eşitliğini, ahlaki hesap bilincini ve geleneksel güç yapılarını sorgulayan bir mesaj getiriyordu.
Böyle bir mesaj karşısında bazıları tartışmayı tercih ederken bazıları mesajı susturmanın en kolay yolunu mesajı taşıyan kişiyi ortadan kaldırmak veya uzaklaştırmakta görebilirdi.
Ayet bu baskı biçimini açık biçimde teşhir etmektedir.
Ayetteki “Bu Yer” Mekke midir
Ayetin bağlamında güçlü yorum, burada Mekke'nin kastedildiği yönündedir. Hz. Peygamber'in Mekke'de uzun yıllar boyunca baskıyla karşılaşması ve sonunda hicret etmesi bu yorumla güçlü biçimde örtüşmektedir.Bununla birlikte tefsir geleneğinde ayetin hangi olay veya hangi toplulukla doğrudan ilişkilendirileceği konusunda farklı rivayet ve açıklamalar bulunmuştur. Bu nedenle ayrıntılarda tek bir tarihî rivayeti tartışmasız tek anlam gibi sunmak yerine, ayetin açık mesajını merkeze almak daha sağlıklıdır.
Ayetin temel tablosu nettir: Hz. Peygamber bulunduğu yerde baskıyla karşılaşmış, onu uzaklaştırmak isteyen çevreler olmuş ve Allah bunun kalıcı bir zafer olmayacağını bildirmiştir.
Bu açıdan ayetin mesajı tarihî ayrıntının ötesine geçmektedir.
Bu Ayet Hicreti mi Anlatmaktadır
Ayet hicret süreciyle güçlü biçimde ilişkilendirilebilir. Hz. Peygamber'in Mekke'den Medine'ye hicreti, yalnız kişisel bir seyahat değil, yıllarca süren baskının ardından ortaya çıkan tarihî bir dönüm noktasıdır.Ancak hicreti yalnız:
“Müşrikler istedi ve Peygamber kaçtı.”
şeklinde anlatmak son derece eksik olur.
Hicret, Allah'ın izniyle gerçekleştirilen planlı bir geçiştir. Hz. Peygamber baskı karşısında görevini bırakmamış; aksine tebliğin daha güvenli biçimde devam edebileceği yeni bir toplumsal zemine yönelmiştir.
Bu nedenle hicret:
Yenilgi değil, yön değişikliğidir.
Mekân terk edilmiştir ama dava terk edilmemiştir.
Ayetin en güçlü mesajlarından biri de budur: İnsanı bir yerden çıkarabilirsiniz; fakat hakikati onun kalbinden çıkaramayabilirsiniz.
Bir İnsanın Yurdundan Çıkarılması Neden Büyük Bir Zulümdür
İnsan yalnız bir binada yaşamaz; bir yere ait olur. Evi, ailesi, çocukluk hatıraları, dostları, geçim düzeni ve sosyal çevresi bulunduğu mekânla bağlantılıdır.Bu nedenle bir insanı haksız yere yurdundan çıkarmak yalnız adres değiştirmek değildir. Kişinin hayat düzeninin tamamını sarsabilir.
Kur’an'ın farklı bölümlerinde yurtlarından haksız yere çıkarılan insanlardan söz edilmesi, yerinden edilmenin ciddi bir zulüm biçimi olduğunu düşündürmektedir.
İnsanların inançları, fikirleri veya kimlikleri sebebiyle yaşadıkları yeri terk etmeye zorlanmaları çok ağır sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle güçlü olan tarafın:
“Burada istemediğim insanı çıkarırım.”
mantığı adalet anlayışıyla bağdaşmaz.
Bir yerde güçlü olmak, o yerin bütün insanlarının hayatı üzerinde sınırsız hak sahibi olmak anlamına gelmez.
Hakikati Susturmak İsteyenler Neden Önce İkna, Sonra Baskı Yoluna Başvurabilir
Çünkü ikna ile susturamadıkları kişiyi başka yollarla etkisiz hâle getirmek isteyebilirler. İsrâ 73–76 arasındaki akış bu açıdan son derece anlamlıdır.Önce Hz. Peygamber'den vahiy konusunda taviz istenmektedir. Ardından Allah'ın onu sağlamlaştırdığı açıklanır. Tavizin gerçekleşmesi hâlindeki ağır sorumluluk bildirilir. Sonra ise artık onu bulunduğu yerden uzaklaştırma girişimi gündeme gelir.
Bu sıra bize baskının nasıl büyüyebileceğini gösterir.
Hakikat sahibi bir kişiye önce:
“Biraz değiştir.”
denebilir.
O kabul etmezse:
“Sus.”
denebilir.
Yine kabul etmezse onun toplumdaki yeri daraltılmaya çalışılabilir.
Ayet, fikirle baş edemeyenin bazen fikri taşıyan insanı hedef alabileceğini göstermektedir.
Bir İnsanı Susturmak Onun Fikrini de Susturur mu
Her zaman değil.Tarih boyunca birçok fikir, onu savunan insanların öldürülmesine, sürgün edilmesine veya susturulmasına rağmen yaşamaya devam etmiştir.
Hz. Peygamber'in Mekke'den ayrılması da İslam'ın sonu olmamıştır. Tam tersine hicretten sonra yeni bir toplumsal dönem başlamıştır.
Bu bize önemli bir gerçeği öğretir:
Hakikat yalnız coğrafyaya bağlı değildir.
Bir kitap yakılabilir ama içindeki düşünce başka bir yerde yeniden okunabilir.
Bir insan şehirden çıkarılabilir ama söylediği söz başka insanlarda yaşamaya devam edebilir.
Bu yüzden baskı kullanan kişi kısa vadede güçlü görünebilir, fakat uzun vadede hangi düşüncenin yaşayacağını yalnız güç belirlemez.
Zor kullanmak, haklı olmak değildir.
“Senden Sonra Pek Az Kalabilirlerdi” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayetin ikinci kısmı, Hz. Peygamber'i bulunduğu yerden çıkarmayı başaranların bundan sonra orada uzun süre güven içinde kalamayacaklarına ilişkin güçlü bir uyarı taşımaktadır.Bu ifade tefsirlerde tarihî gelişmelerle ilişkilendirilmiştir. Ancak ayetin temel mesajı, belirli bir kronoloji hesabından daha geniştir:
Zulüm üzerinden kurulan güvenlik kalıcı olmayabilir.
İnsan:
“Rakibimi uzaklaştırdım, mesele bitti.”
diye düşünebilir.
Fakat kendi davranışlarının sonuçlarıyla karşılaşabilir.
Kur’an burada zalimin gücünün mutlak olmadığını göstermektedir.
Bugün bir insan çok güçlü olabilir.
Yarın güç dengeleri değişebilir.
Bu nedenle gerçek güvenlik, yalnız rakibi susturmakla değil adalet üzerine kurulmuş bir düzenle mümkündür.
Bu İfade Mekkelilerin Hemen Yok Edileceği Anlamına mı Gelmektedir
Ayetin ifadesini mekanik bir şekilde:“Peygamber gider gitmez herkes hemen yok olacaktı.”
şeklinde anlamak doğru değildir.
Kur’an'daki uyarıların tarihî gerçekleşme biçimleri kendi bağlamları içinde değerlendirilmelidir. Ayetteki “pek az” ifadesi, onların Peygamber'in ardından uzun süre aynı güven ve hâkimiyet içinde kalamayacaklarını anlatan güçlü bir uyarıdır.
Burada esas vurgu şudur:
Peygamber'i uzaklaştırmak, onların zaferini kalıcı hâle getirmeyecekti.
İnsan olayın yalnız ilk sahnesine bakarsa zalimi galip görebilir.
Fakat tarih henüz bitmemiştir.
Kur’an birçok yerde insana sonucu görmek için daha geniş bir perspektif kazandırır.
İlk kazanan her zaman son kazanan değildir.
Bu Ayet Günümüzdeki Sürgün ve Zorunlu Göçlere Doğrudan Uygulanabilir mi
Ayetin ahlaki mesajı, insanların haksız biçimde yerlerinden edilmesi konusunda çok güçlü bir düşünce zemini sunabilir. Ancak her modern siyasi olayı doğrudan:“Bu ayetin birebir karşılığı budur.”
diye ilan etmek dikkat gerektirir.
Her olayın tarihi, hukuku ve tarafları farklıdır.
Kur’an'ın ayetleri modern çatışmalarda kendi siyasi tarafımızı kutsamak için kullanılmamalıdır.
Bunun yerine ayetin ortaya koyduğu genel ilkeyi düşünmek daha sağlıklıdır:
İnsanları yalnız farklı oldukları, doğruyu söyledikleri veya güçlülerin çıkarına uymadıkları için yurtlarından çıkarmak büyük bir adaletsizlik olabilir.
Bu ilke hangi taraf yaparsa yapsın aynı ahlaki ölçüyle değerlendirilmelidir.
Adalet yalnız bizim sevdiğimiz insanlara uygulanırsa gerçek adalet olmaz.
Hicret ve Kaçmak Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
Her geri çekilme korkaklık değildir. Bazen bulunduğun yerde kalmak cesaret olabilir; bazen de gereksiz yere kendini ve başkalarını tehlikeye atmaktır.Hz. Peygamber'in hicreti planlı ve amaçlı bir yön değişikliğidir. Tebliğ görevi terk edilmemiş, daha uygun bir zemine taşınmıştır.
Bu nedenle hicret bize önemli bir hayat dersi verir:
Bir mücadeleyi sürdürebilmek için bazen mekân değiştirmek yenilgi değildir.
Bir insan çok zararlı bir ortamdan çıkabilir.
İş yerindeki ağır haksızlık sebebiyle başka iş arayabilir.
Kendisine sürekli zarar veren bir çevreden uzaklaşabilir.
Bunların hiçbiri otomatik olarak kaçmak değildir.
Önemli olan kişinin neyi terk ettiği ve neyi koruduğudur.
Mekânı terk etmek, ilkeyi terk etmek anlamına gelmeyebilir.
İnsan Zulüm Karşısında Her Zaman Bulunduğu Yerde Kalmak Zorunda mıdır
Hayır.Din insanı anlamsız biçimde tehlikenin içine atmaya zorlamaz. Eğer bir yerde kişinin hayatı, inancı veya temel güvenliği ciddi biçimde tehdit altındaysa başka bir yere geçmek meşru bir seçenek olabilir.
Hz. Peygamber'in hicreti bunun en güçlü örneklerinden biridir.
Burada önemli olan şudur: İnsan bulunduğu yeri terk etmek zorunda kaldığında bunu:
“Allah beni terk etti.”
şeklinde yorumlamamalıdır.
Bazen yeni kapılar eski kapıların kapanmasıyla açılır.
Mekke'den ayrılmak ilk bakışta büyük bir kayıp gibi görünebilirdi. Fakat Medine dönemi İslam tarihi açısından bambaşka imkânların başlangıcı olmuştur.
Her kapanan kapı yenilgi değildir; bazen yeni bir yolun başlangıcıdır.
Baskı Altındaki İnsanların Sabırlı Olması Ne Demektir
Sabır pasif biçimde her zulme katlanmak değildir.Kur’an'daki sabır anlayışı:
Doğruyu korumak.
Panikle yanlış karar vermemek.
Mücadelede istikrar göstermek.
gerektiğinde yeni yol aramak.
gibi aktif boyutlar taşır.
Hz. Peygamber yıllarca Mekke'de sabretmiş, fakat şartlar farklılaştığında hicret etmiştir.
Bu bize sabrın:
“Ne olursa olsun aynı yerde dur.”
demek olmadığını gösterir.
Bazen sabır kalmaktır.
Bazen sabır gitmektir.
Bazen konuşmaktır.
Bazen uygun zamanı beklemektir.
Sabır, koşullara rağmen hakikatten vazgeçmemektir; tek bir davranış biçimine mahkûm olmak değildir.
Güçlü Olan Taraf Neden Kendisini Dokunulmaz Sanabilir
Çünkü güç insana kontrol hissi verir.Bir yönetici:
Emir verebilir.
Bir zengin:
Kaynakları yönlendirebilir.
Bir çoğunluk:
Azınlığa baskı kurabilir.
Bütün bunlar insanda:
“Ben istediğimi yaparım ve sonuçlarından da etkilenmem.”
yanılgısını doğurabilir.
İsrâ 76 tam da bu düşünceyi kırmaktadır.
Hz. Peygamber'i bulunduğu yerden çıkarabilecek kadar güçlü olan insanlar bile kendi geleceklerini garanti edememektedir.
Bu, bütün güç sahipleri için büyük bir uyarıdır.
Güç geçicidir.
Makam değişir.
Toplumların dengeleri değişir.
Bugünkü yetki, yarınki hesabı ortadan kaldırmaz.
Gerçek büyüklük, güç varken adaleti koruyabilmektir.
Bir Toplum Farklı Düşünenleri Sürekli Dışlarsa Ne Olur
Bir toplum yalnız kendisine benzeyen insanların yaşayabileceği bir yer hâline gelirse düşünsel ve ahlaki açıdan ciddi biçimde fakirleşebilir.Elbette hiçbir toplum şiddete, açık suça veya başkalarının haklarını yok etmeye sınırsız izin vermek zorunda değildir. Hukuk düzeni gerekir.
Fakat yalnız:
“Benden farklı düşünüyor.”
diye insanı susturmak, işinden etmek veya toplumdan dışlamak başka bir meseledir.
Bir toplumun gücü, hiç farklı ses bulunmamasında değil; farklılıklar arasında adalet ve düzen kurabilmesinde ortaya çıkar.
Hakikat tartışmadan korkmaz.
Yanlış fikirle mücadele edilmesi gerekiyorsa delille, hukukla ve ahlakla mücadele edilir.
Zor kullanmak son çare olması gereken hukuki alanların dışında düşünsel üstünlüğün kanıtı değildir.
İnsan Bir Yerden Çıkarıldığında Allah’ın Yardımından Uzaklaşmış mı Olur
Hayır.Hz. Peygamber'in hayatı bunun tam tersini gösterir.
Mekke'den ayrılmak Allah'ın yardımının sona ermesi değil, yeni bir dönemin başlamasıdır.
Bu, kişisel hayat için de umut verici bir ilkedir.
İnsan:
Evinden ayrılmak zorunda kalabilir.
İşini kaybedebilir.
Yaşadığı şehirden başka yere taşınabilir.
Bir çevresini kaybedebilir.
Bunlar acı olabilir.
Ancak insanın değeri ve Allah'la ilişkisi tek bir mekâna bağlı değildir.
Allah'ın rubûbiyeti bir şehir sınırında sona ermez.
Mekke'de Rab olan Allah, Medine'de de Rabdir.
İnsanın bütün güvencesi bir adrese bağlıysa o adres kaybolduğunda dünyası yıkılır. Mümin ise sebeplerini ve yerini değiştirebilir ama Rabbini değiştirmez.
İsrâ Suresi 73–76. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağlantı Vardır
Bu dört ayet birlikte okunduğunda baskının giderek sertleştiği çok güçlü bir anlatı ortaya çıkar. 73. ayette Hz. Peygamber'in vahiyden taviz vermesi istenmektedir. 74. ayette Allah'ın onu sağlamlaştırdığı bildirilir. 75. ayette varsayımsal bir tavizin ağır sorumluluğu açıklanır. 76. ayette ise tavizle susturulamayan Peygamber'i bulunduğu yerden çıkarma baskısı gündeme gelir.Bu sıralama tesadüfi değildir.
Önce:
“Bizim istediğimiz gibi konuş.”
denmektedir.
Başarısız olunca:
“O hâlde burada kalma.”
mantığı ortaya çıkmaktadır.
Kur’an böylece zulmün psikolojisini gösterir.
Bazı güçler hakikati kontrol edemezse hakikatin sahibini kontrol etmeye çalışabilir. Onu da kontrol edemezse ortamdan çıkarmayı düşünebilir.
Fakat ayetin sonu onların asıl yanılgısını gösterir:
Peygamber'i çıkarabilecek kadar güçlü olmaları, tarihin sonucunu belirleyecek kadar güçlü oldukları anlamına gelmez.
İsrâ Suresi 76. Ayetin En Büyük Manevi Mesajı Nedir
Bu ayetin en büyük manevi mesajlarından biri şudur:Hakikat uğruna bir yer kaybetmek, hakikati kaybetmekten daha büyük bir yenilgi değildir.
İnsan bazen bulunduğu makamı, işini, çevresini veya rahatlığını koruyabilmek için kendi değerlerinden vazgeçme baskısı yaşayabilir.
Böyle bir durumda her mesele aynı değildir ve insan aceleci davranmamalıdır. Fakat temel ahlaki çizginin söz konusu olduğu yerde insan şunu hatırlamalıdır:
Mekân değişebilir. Makam değişebilir. İnsanların sana karşı tavrı değişebilir. Fakat karakterini kaybettiğinde taşıdığın şey çok daha büyük olabilir.
Hz. Peygamber bulunduğu şehirden ayrılmıştır ama mesajından vazgeçmemiştir.
Sonuçta kaybedilen yer geri kazanılabilir.
Kaybedilen mal yeniden kazanılabilir.
Fakat insanın kendi vicdanını kaybetmesi çok daha ağır bir kayıp olabilir.
İsrâ Suresi 76. Ayetin Sonuç Olarak Bize Anlattığı Nedir
İsrâ Suresi'nin 76. ayeti, Hz. Peygamber'in bulunduğu yerde ağır bir baskıyla karşılaştığını, onu oradan çıkarmaya kadar varan girişimlerin bulunduğunu ve onu uzaklaştıranların bundan sonra kendi hâkimiyetlerinin de kalıcı olmayacağı konusunda uyarıldığını bildirmektedir. Ayetin mesajı yalnız tarihî bir sürgün tehdidinden ibaret değildir; hakikat, baskı, güç, hicret, sabır, adalet ve insanın yurduyla ilişkisi konusunda son derece kapsamlı bir bakış sunmaktadır.Ayetin ilk büyük mesajı, hakikat karşısında kullanılan baskı yöntemlerinin giderek sertleşebileceğidir. İnsanlar önce Hz. Peygamber'in sözlerini değiştirmeye çalışmışlardır. İstenen taviz gelmeyince baskı daha ileri bir aşamaya taşınmıştır. Bu bize, ahlaki sınırların korunmasının yalnız fikir tartışması olmadığını gösterir. İnsan bazen doğru bildiği şey uğruna sosyal çevresini, makamını veya rahatlığını kaybetme riskiyle karşılaşabilir.
Bu noktada Kur’an insanı maceracı olmaya değil karakterli olmaya çağırır.
Kişi her tartışmayı hayat memat meselesine dönüştürmemelidir. Fakat gerçekten temel bir hakikat söz konusu olduğunda da sırf rahatını korumak için vicdanını satmamalıdır.
İkinci büyük mesaj, bir insanı bulunduğu yerden çıkarmanın onun taşıdığı mesajı ortadan kaldırmayabileceğidir. Hz. Peygamber Mekke'den ayrılmıştır ama İslam Mekke'de gömülmemiştir.
Tam tersine yeni bir tarih başlamıştır.
Bu, hakikatin gücünün yalnız mekâna bağlı olmadığını gösterir.
İnsan duvarları kaybedebilir ama yönünü kaybetmeyebilir.
Bir kurumdan çıkarılabilir ama mesleki ahlakını sürdürebilir.
Bir çevreden dışlanabilir ama değerlerini başka yerde yaşayabilir.
Bu nedenle fiziksel kayıp ile manevi yenilgiyi aynı şey sanmamak gerekir.
Üçüncü büyük mesaj, hicretin bazen bir strateji ve korunma yöntemi olmasıdır. Hz. Peygamber'in Mekke'de sonuna kadar kalması ve fiziksel olarak yok edilmesi:
“Daha büyük cesaret.”
olmak zorunda değildi.
Allah'ın izniyle Medine'ye geçmek, görevin devamını sağladı.
Bu bize önemli bir hayat ölçüsü verir:
Her geri çekilme korkaklık değildir.
Bazen insan kendisini, ailesini veya taşıdığı emaneti korumak için ortam değiştirmelidir.
Gerçek cesaret, gereksiz yere tehlikeye atılmak değil; doğru amaç için doğru zamanda doğru kararı verebilmektir.
Dördüncü büyük mesaj, sabrın pasiflik olmadığını bilmektir. Hz. Peygamber Mekke'de yıllarca sabretmiştir. Ama bu sabır:
“Ne olursa olsun hiçbir şey değiştirme.”
anlamına gelmemiştir.
Şartlar değiştiğinde hicret gerçekleşmiştir.
Bu nedenle sabır:
Zulüm karşısında hiçbir şey yapmamak
değildir.
Sabır, haksızlığa rağmen değerlerinden vazgeçmeden akıllı çözüm yolları aramaktır.
İnsan bazen bulunduğu yerde mücadele eder, bazen hukuki yol arar, bazen ortam değiştirir. Bunların hangisinin doğru olduğu şartlara göre değerlendirilir.
Beşinci büyük mesaj, insanın yaşadığı yere olan sevgisi ile Allah'a bağlılığını doğru sıralamasıdır. Hz. Peygamber'in Mekke sevgisi güçlüydü. Fakat görev, gerektiğinde çok sevdiği şehirden ayrılmayı gerektirdi.
Bu bize şunu öğretir:
Vatan sevgisi değerlidir; fakat Allah'ın ve adaletin üzerinde mutlaklaştırılmamalıdır.
İnsan yaşadığı toprağı sever.
Evimizi severiz.
Şehrimizi severiz.
Ülkemizi severiz.
Bunlar son derece doğal ve güzel duygulardır.
Fakat bir yer sevgisi bizi zulmü savunmaya, haksızlığı örtmeye veya Allah'ın ölçülerinden vazgeçmeye götürmemelidir.
Mekân değerli olabilir; hakikat daha değerlidir.
Altıncı büyük mesaj, güçlülerin kendilerini kalıcı sanmaması gerektiğidir. Hz. Peygamber'i çıkarmak isteyenler o anda toplumun önemli güç merkezlerini ellerinde bulunduruyordu.
Kendi geleceklerini garanti altında sanmış olabilirler.
Kur’an ise:
“Senden sonra pek az kalabilirlerdi.”
uyarısıyla gücün geçiciliğini göstermektedir.
Bugün makam sahibi olan yarın olmayabilir.
Bugün ekonomik gücü elinde tutan yarın kaybedebilir.
Bugün çoğunluk olan yarın azınlık olabilir.
Bu nedenle güç sahibinin en büyük yanılgısı:
“Bugünkü gücüm sonsuza kadar devam edecek.”
sanmasıdır.
Tarih, böyle düşünen sayısız insanın değişen şartlarla karşılaştığını göstermektedir.
Yedinci büyük mesaj, zulüm ile gerçek güvenliğin birlikte yaşamasının zor olduğudur. Bir toplum güvenliğini sürekli başkalarını susturarak kurmaya çalışıyorsa aslında kendi düzeninin kırılganlığını ortaya koyabilir.
Gerçekten güçlü toplum, eleştiriden korkmayan toplumdur.
Gerçekten güçlü inanç, sorudan korkmaz.
Gerçekten adil yönetim, farklı düşünceyi sırf farklı olduğu için düşmanlaştırmaz.
Baskıyla sessizlik sağlanabilir ama sessizlik her zaman huzur değildir.
İnsanlar korkudan konuşmuyor olabilir.
Bu yüzden bir toplumun gerçek sağlamlığı, herkesin susmasıyla değil, insanların adalet içinde yaşayabilmesiyle ölçülmelidir.
Sekizinci büyük mesaj, zorunlu göç yaşayan insanların acısına karşı duyarlı olmaktır. İnsan bulunduğu yeri yalnız fiziksel mekân olarak yaşamaz.
Bir evin içinde yılların hatırası vardır.
Bir sokakta çocukluğu vardır.
Bir şehirde ailesi vardır.
Bir insan bunları bırakmak zorunda kaldığında yalnız valiz taşımıyor olabilir; hayatının önemli parçalarını geride bırakıyor olabilir.
Bu yüzden yerinden edilmiş insanlara:
“Başka yere gitsin, ne olacak?”
gibi yüzeysel bakmak doğru değildir.
Kur’an'ın hicret anlatıları, bize yurdundan ayrılmanın ne kadar büyük bir insanî bedel taşıyabileceğini hatırlatır.
Dokuzuncu büyük mesaj, yerinden edilmeyi siyasi propaganda malzemesine dönüştürmemektir. Dünyadaki çatışmalarda herkes kendi mağdurunu görüp diğerinin acısını küçümseyebilir.
Oysa adaletin ölçüsü taraflara göre değişmez.
Haksız sürgün kim yaparsa yapsın haksızdır.
Bu ayeti yalnız sevdiğimiz toplulukların mağduriyetinde hatırlayıp sevmediğimiz insanların yerinden edilmesini önemsiz görmek, ayetin ahlaki mesajını kendi çıkarımıza göre kullanmak olur.
Kur’an insanı kendi grubunun değil adaletin tarafında olmaya çağırır.
Onuncu büyük mesaj, insanın bulunduğu yeri bütün kimliğinin tek kaynağı hâline getirmemesidir. Bir insan:
“Ben bu iş olmadan hiçbir şeyim.”
“Bu şehirden çıkarsam hayatım biter.”
“Bu çevre beni terk ederse ben değersizim.”
diye düşünebilir.
Oysa insanın değeri bir makamdan, adresten veya sosyal çevreden daha büyüktür.
Hz. Peygamber Mekke'den ayrıldığında peygamberliği sona ermedi.
Mekân değişti ama misyon devam etti.
Bu, hayatında büyük değişim yaşayan insanlar için güçlü bir umut mesajıdır.
Bazen kaybettiğimizi düşündüğümüz şey, kimliğimizin yalnız bir parçasıdır; tamamı değildir.
On birinci büyük mesaj, Allah'ın yardımını tek bir sonuç biçimine hapsetmemektir. İnsan:
“Allah bana yardım ederse burada kalırım.”
diye düşünebilir.
Fakat Allah'ın yardımı bazen:
Burada kalmak.
Bazen çıkmak.
Bazen yeni bir kapı açmak.
şeklinde gerçekleşebilir.
Hz. Peygamber'in Mekke'den ayrılması dışarıdan bakıldığında zorunlu bir kayıp gibi görünür. Fakat ardından Medine dönemi gelmiştir.
Bu yüzden dua ettiğimizde Allah'ın yardımını yalnız bizim tasarladığımız senaryoyla sınırlamamalıyız.
Bazen kurtuluş, tuttuğumuz kapının açılması değil; başka bir kapının gösterilmesidir.
On ikinci büyük mesaj, adalet ararken intikam duygusuna teslim olmamaktır. Ayetin sonunda baskı yapanların uzun süre kalamayacağına ilişkin uyarı vardır.
Buradan:
“Bize zulmeden herkesin başına hemen felaket gelsin.”
şeklinde sürekli intikam arzusu üretmek doğru olmaz.
İlahi adalet bizim kişisel öfkemizin aracı değildir.
Biz:
Hakkımızı ararız.
Zulme karşı çıkarız.
Adalet isteriz.
Ama Allah'ın hükmünü kendi öfkemizin ayrıntılı senaryosuna dönüştürmeyiz.
Adalet ile intikam aynı şey değildir.
Kur’an'ın vaadi insanı zalim olmaya değil, zulme karşı umudunu kaybetmemeye yöneltmelidir.
On üçüncü büyük mesaj, baskının haklılık delili olmadığını bilmektir. Bir insan çok güçlü olduğu için bir başkasını susturabilir.
Bu yalnız kimin daha güçlü olduğunu gösterir.
Kimin haklı olduğunu göstermez.
Bir devlet bir düşünürü susturabilir.
Bir şirket çalışanını işten çıkarabilir.
Bir çoğunluk azınlığı bastırabilir.
Ama bunların hiçbiri tek başına ahlaki doğruluk oluşturmaz.
Güç hakikatin ölçüsü olsaydı tarihteki bütün güçlü zalimler haklı sayılırdı.
Kur’an tam tersine gücü de ahlaki hesabın içine alır.
Güç sahibi olmak, haklılığın değil sorumluluğun göstergesidir.
On dördüncü büyük mesaj, insanın haksızlığa uğradığında kimliğini yalnız mağduriyet üzerine kurmamasıdır. Hz. Peygamber büyük baskılar yaşamıştır ama tebliğini yalnız:
“Bana ne yaptılar.”
hikâyesine dönüştürmemiştir.
Mücadelesi daha büyük bir amaca yönelmiştir.
Bu bizim için de önemlidir.
İnsan gerçekten mağdur olabilir.
Haksızlığa uğramış olabilir.
Bunu inkâr etmemelidir.
Ama hayatının tamamını yalnız kendisine yapılan kötülüğün etrafında kurarsa zalimin geçmişteki eylemi, geleceğini de kontrol etmeye devam edebilir.
Mağduriyet gerçektir; fakat insanın bütün kimliği olmak zorunda değildir.
İyileşmek bazen zulmü unutmadan onun hayatımız üzerindeki egemenliğini azaltabilmektir.
On beşinci büyük mesaj, doğru mücadelede yeni imkânlar aramaktır. Hz. Peygamber Mekke'deki şartların değişmesiyle farklı bir yol izledi.
Bu bize bir problemin yalnız tek çözümü olmadığını düşündürür.
Bir işte sürekli haksızlık yaşıyorsak başka iş aramak düşünülebilir.
Bir proje bir yerde yürümüyorsa başka ortam bulunabilir.
Bir yöntem sonuç vermiyorsa ilke korunarak yöntem değiştirilebilir.
İlkeye sadakat, yönteme kör bağlılık değildir.
Bu çok önemli bir dengedir.
Amaç korunur.
Yöntem şartlara göre değişebilir.
Kur’an'ın hicret öğretisi stratejik esnekliğin güçlü örneklerinden biridir.
On altıncı büyük mesaj, insanın yurdunu kaybettiğinde umudunu kaybetmemesidir. Bir insan için evini bırakmak çok ağır olabilir.
Fakat insanın geleceği yalnız geride bıraktığı yerde yazılı değildir.
Yeni şehir.
Yeni iş.
Yeni insanlar.
Yeni fırsatlar.
ortaya çıkabilir.
Bu, acının küçük olduğu anlamına gelmez.
Ama kayıp ile geleceksizlik aynı şey değildir.
Hz. Peygamber'in hicreti bunun en güçlü örneklerinden biridir.
İnsanın bugün kapatılan yolu, yarın daha büyük bir yolculuğun başlangıcına dönüşebilir.
Mümin geleceği yalnız bugünkü kaybın büyüklüğüne bakarak değerlendirmez.
On yedinci büyük mesaj, İsrâ 73–76 arasındaki ayetlerin hakikate sadakat konusunda tam bir karakter eğitimi sunmasıdır. Önce insanın kabul edilme arzusu sınanır. Sonra Allah'ın sağlamlaştırması hatırlatılır. Ardından yüksek sorumluluğun sonucu gösterilir. Sonunda baskı fiziksel dışlamaya kadar ilerler.
Bu akış bize şunu öğretir:
Hakikatle yaşamak yalnız düşünsel bir mesele değildir; bazen sosyal bedeli vardır.
İnsan dışlanabilir.
Eleştirilebilir.
Yalnız kalabilir.
Fakat bu bedeller insanın mutlaka yanlış olduğunu göstermez.
Aynı şekilde dışlanmış olmak da otomatik olarak kişinin haklı olduğunu göstermez.
Ölçü yine hakikattir.
Ne kalabalığı doğruluk belgesi yapalım ne yalnızlığı.
On sekizinci büyük mesaj, Allah'ın sünnetinin güç sahiplerinin hesabından daha büyük olduğunu bilmektir. İnsan bir plan yapar:
“Onu çıkarırsak mesele biter.”
der.
Fakat Allah'ın planı ve tarihin gelişimi insan hesabını aşabilir.
Bu durum sonraki ayette çok daha açık biçimde anlatılacaktır. İsrâ 77, önceki peygamberler hakkında geçerli olan ilahî sünnete dikkat çekecektir.
Buradaki hazırlık mesajı şudur:
Hak peygamberleri yurtlarından çıkarmaya çalışan toplumların güçleri mutlak değildir.
Bu, her tarihî olayın aynı ayrıntıyla tekrarlanacağı anlamına gelmez.
Ama zulüm ile kalıcı başarı arasında zorunlu bir bağ olmadığını gösterir.
İsrâ Suresi'nin 76. ayeti bugün insanın kendisine şu soruları sordurur: Hakikati değiştirmediğimde çevrem beni dışlarsa ne yaparım? Bulunduğum yeri korumak uğruna hangi değerlerimden vazgeçmeye razıyım? Bir ortam artık ciddi biçimde zararlı hâle geldiyse oradan ayrılmayı yenilgi mi sayıyorum? Gücüm olduğunda farklı düşünen insanların yaşam alanını daraltıyor muyum? Bir insanı susturduğumda onun fikrini de yenmiş olduğumu mu sanıyorum? Yurdunu terk etmek zorunda kalan insanların yaşadığı kaybı gerçekten anlayabiliyor muyum? Kendi tarafım sürgün edildiğinde adalet isterken karşı tarafın mağduriyetini görmezden geliyor muyum? Bir kapı kapandığında Allah'ın başka bir yol açabileceğine güvenebiliyor muyum?
Bu sorular ayetin yalnız Hz. Peygamber'in Mekke'den çıkarılma tehdidini anlatmadığını; bugün de hakikat, baskı, sürgün, zorunlu göç, hicret, güç, sabır, strateji, insan onuru, adalet ve Allah'a güven konusunda son derece kapsamlı bir manevi ölçü sunduğunu göstermektedir.
Sonuç olarak bu ayet bize hakikati susturamadığı için insanı susturmaya çalışan gücün aslında kendi ahlaki zayıflığını gösterdiğini öğretmektedir. İnsanları yurtlarından çıkarmak, düşüncelerini ve inançlarını zorla değiştirmek veya onları yalnız farklı oldukları için yaşam alanlarından uzaklaştırmak gerçek bir zafer değildir. Güç, adaletle birleşmediğinde geçici olabilir.
Aynı zamanda ayet mazlum insana da büyük bir umut verir. Bugün bulunduğun yerden çıkmak zorunda kalabilirsin; fakat Allah'ın rahmeti ve imkânları tek bir yere bağlı değildir. Bir şehir kapanabilir, başka bir şehir açılabilir. Bir çevre seni reddedebilir, başka insanlar seni kabul edebilir. Bir dönem sona erebilir, yeni bir dönem başlayabilir. Hz. Peygamber'in hicreti bunun en güçlü tarihî örneklerinden biridir.
Bu yüzden İsrâ 76'nın verdiği ders yalnız:
“Zalimler kaybeder.”
şeklinde basit bir slogan değildir. Daha derin mesaj şudur: Gücünü zulme dönüştürme, yurdundan edilen insanın acısını küçümseme, bulunduğun yer uğruna vicdanını satma, gerektiğinde yöntemini değiştir ama hakikatinden vazgeçme ve hiçbir kapının kapanmasını Allah'ın bütün yollarının kapandığı şeklinde yorumlama.
Çünkü insan bir yeri kaybedebilir ama hâlâ yoluna devam edebilir.
Bir makamı kaybedebilir ama onurunu koruyabilir.
Bir çevrenin desteğini kaybedebilir ama Rabbine olan bağlılığını sürdürebilir.
Ve bazen insanın kaybettiğini sandığı yerden ayrılması, hayatındaki en büyük yeni başlangıcın kapısını açabilir.
⠀
Son Söz
⠀
