Fecr Suresi 20. Ayette “Malı Da Pek Çok Seviyorsunuz” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Aşırı Mal Sevgisi, Servet Tutkusu, Hırs, Güvenlik Arayışı, Cimrilik, Paylaşma, İnsan Psikolojisi Ve Dünyevileşme Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا — Ve Tuhibbûne’l Mâle Hubben Cemmâ” Ne Demektir
Fecr Suresi’nin yirminci ayetinde şöyle buyrulur:
وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا
Anlam olarak:
“Malı da pek çok seviyorsunuz.”
(Fecr Suresi, 89/20)
Buradaki “hubben cemmâ” ifadesi sıradan bir sevgiyi değil, yoğun, güçlü ve aşırı bir bağlılığı anlatır.
Ayet insanın mal sahibi olmasını doğrudan eleştirmez.
Asıl eleştiri:
mal sevgisinin insanın ahlaki ölçülerini yönetecek kadar büyümesidir.
Çünkü servet insanın elindeyken faydalı olabilir.
Fakat insanın zihninin ve kalbinin merkezine yerleştiğinde hayatın diğer değerlerini gölgede bırakabilir.
Kur’an Mal Sahibi Olmayı mı Eleştiriyor
Hayır.
Kur’an’da malın kendisi mutlak biçimde kötü ilan edilmez.
İnsan:
ailesinin ihtiyaçlarını karşılayabilir,
ticaret yapabilir,
servet biriktirebilir,
mülk sahibi olabilir,
geleceğini güvence altına alabilir.
Sorun malın varlığı değil, malla kurulan ilişkinin bozulmasıdır.
Bu nedenle ayetin sorusu:
“Malın var mı?”
değil,
“Mal senin hayatında hangi yere sahip?”
sorusudur.
Malı Sevmek Neden İnsan Doğasına Yakındır
Mal insana birçok şey sağlar:
barınma,
beslenme,
güvenlik,
eğitim,
sağlık,
hareket özgürlüğü,
gelecek planı.Bu nedenle insanın maddi imkânlara değer vermesi anlaşılabilir bir durumdur.
Problem doğal ihtiyaçtan sınırsız arzuya geçildiğinde başlar.
İhtiyaç karşılandığında insan durabiliyor mu?
Yoksa sahip oldukça daha fazlasını mı istiyor?
İşte ayetin dikkat çektiği psikolojik sınır burada ortaya çıkar.
İnsan Neden Parayı Güvenlikle Özdeşleştirir
Çünkü para gelecekteki belirsizliklere karşı koruma sağlayabilir.
İnsan:
hastalanabilirim,
işimi kaybedebilirim,
yaşlanabilirim,
ailemin ihtiyacı olabilir
diye düşünür.
Bu nedenle birikim yapmak doğal ve çoğu durumda akıllıca olabilir.
Fakat güvenlik arayışı bir noktada kontrolsüzleşebilir.
İnsan:
“Biraz daha olursa tamamen güvende olurum.”
diye düşünür.
Sonra biraz daha kazanır.
Ama güven duygusu yine gelmez.
Çünkü maddi güvenliğin bir sınırı vardır; hayatın bütün belirsizliklerini para ortadan kaldıramaz.
“Daha Fazlası” Arzusunun Neden Sonu Yoktur
İnsan zihninin dikkat çekici özelliklerinden biri, sahip olduğu yeni şartlara hızla alışabilmesidir.
Bir zamanlar hayal edilen gelir normalleşir.
Bir zamanlar lüks görülen ev sıradanlaşır.
Bir zamanlar çok büyük görünen servet yetersiz hissedilmeye başlayabilir.
Böylece hedef sürekli ileri taşınır:
Biraz daha.
Sonra:
Biraz daha.
Aşırı mal sevgisinin tehlikesi burada ortaya çıkar:
İnsan serveti kullanmak yerine bütün hayatını serveti büyütmek için kullanmaya başlayabilir.
Mal Sevgisi Ne Zaman Ahlaki Bir Probleme Dönüşür
Mal sevgisi insanı:
başkasının hakkını yemeye,
yalan söylemeye,
haksız kazanca,
sömürüye,
cimriliğe,
merhametsizliğe
yönelttiğinde ahlaki problem hâline gelir.
Fecr Suresi’nin önceki ayetleri bunu çok açık biçimde göstermiştir.
Önce:
yetime ikram etmiyorsunuz,
sonra:
yoksulu doyurmaya teşvik etmiyorsunuz,
ardından:
mirası hırsla yiyorsunuz
denildi.
Şimdi bütün bu davranışların psikolojik kökü gösteriliyor:
“Malı aşırı seviyorsunuz.”
17, 18, 19 Ve 20. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Bu dört ayet aslında tek bir ahlaki tablo oluşturur.
17. Ayet:
Yetim ihmal ediliyor.18. Ayet:
Yoksul için harekete geçilmiyor.19. Ayet:
Miras hırsla tüketiliyor.20. Ayet:
Mal aşırı seviliyor.Yani Kur’an yalnız kötü davranışları sıralamaz.
Sonunda onların altında yatan tutkuyu da ortaya koyar.
Sorun yalnız yapılan şeylerde değildir.
İnsanın neyi hayatının merkezi hâline getirdiğinde de olabilir.
Servet İnsana Üstünlük Duygusu Verebilir mi
Evet.
İnsan ekonomik gücü arttıkça kendisini diğer insanlardan daha önemli görmeye başlayabilir.
Daha pahalı ev,
daha pahalı araç,
daha yüksek gelir,
daha büyük şirket
kişiye sosyal statü sağlayabilir.
Fakat bu statü kolayca şu yanılsamaya dönüşebilir:
“Daha çok şeye sahibim, öyleyse daha değerliyim.”
Fecr Suresi’nin 15. ve 16. ayetleri tam olarak bu düşünceyi reddetmişti.
Servet miktarı, insanın ahlaki değerinin kesin ölçüsü değildir.
İnsan Kendini Sahip Olduklarıyla Tanımladığında Ne Olur
Kimliğini bütünüyle malına bağlayan kişi, malını kaybettiğinde kendisini de kaybetmiş gibi hissedebilir.
“Ben kimim?”
sorusunun cevabı:
evim,
arabam,
şirketim,
hesabımdaki para
olursa insanın kişiliği dış nesnelere bağımlı hâle gelir.
Oysa bunların tamamı değişebilir.
Gerçek kişilik:
dürüstlük,
bilgelik,
merhamet,
cesaret,
adalet
gibi niteliklerde aranabilir.
Çünkü bunlar insanın neye sahip olduğunu değil, kim olduğunu anlatır.
Biriktirmek İle Cimrilik Arasındaki Fark Nedir
Birikim yapmak geleceği planlamaktır.
Cimrilik ise çoğu zaman ihtiyaç olduğu hâlde paylaşmaktan kaçınmaya dönüşen aşırı tutunmadır.
Bir insan:
ailesinin geleceğini düşünerek para biriktirebilir.
Bu normaldir.
Fakat ihtiyaç sahibi karşısında hiçbir sorumluluk hissetmiyor ve servetini yalnızca büyütme arzusu taşıyorsa durum değişir.
Temel fark şurada aranabilir:
Malı koruyor musun, yoksa mal sevgisi seni merhametten uzaklaştırıyor mu?
Paylaşmak Mal Sevgisini Nasıl Dengeler
Paylaşmak insanın malla ilişkisini yeniden düzenler.
İnsan verdiğinde şunu öğrenir:
Mal benden ayrıldığında ben eksilmiyorum.
Bu psikolojik açıdan önemlidir.
Çünkü aşırı mal sevgisinin merkezinde bazen kaybetme korkusu vardır.
Paylaşmak bu korkuyu kırabilir.
Sadaka,
zekât,
yardım,
hediye,
dayanışma
insana servetin yalnız saklanabilecek değil, iyiliğe dönüştürülebilecek bir imkân olduğunu hatırlatır.
Zengin Olmakla Mala Taparcasına Bağlanmak Arasındaki Fark Nedir
İnsan çok zengin olup mala bağımlı olmayabilir.
Başka biri çok az mala sahip olduğu hâlde bütün zihnini para hırsı kaplayabilir.
Dolayısıyla mesele servetin miktarı değildir.
Mesele kalpteki ağırlığıdır.
Bir insan milyonlara sahip olabilir ama gerektiğinde paylaşabilir.
Bir başkası küçük bir miktarı bile kaybetme korkusuyla bütün ilişkilerini bozabilir.
Bu nedenle ayet ekonomik sınıftan önce insan psikolojisini hedef alır.
Serveti Sürekli Artırma Arzusu İnsanın Hayatını Nasıl Etkileyebilir
Kontrolsüz hırs insanın zamanını tüketebilir.
Daha fazla kazanmak uğruna:
ailesini ihmal edebilir,
sağlığını bozabilir,
dostluklarını kaybedebilir,
hayatın tadını erteleyebilir.
İnsan şöyle yaşayabilir:
“Biraz daha kazanayım, sonra yaşayacağım.”
Fakat “sonra” sürekli ertelenebilir.
Bu noktada servet artık hayatı kolaylaştıran araç değil, hayatın kendisini tüketen hedef hâline gelir.
Mal Sevgisi Ölüm Gerçeği Karşısında Nasıl Görünür
Ölüm servet konusunda insanın karşısına çok sert bir gerçek çıkarır:
İnsan sahip olduğu hiçbir maddi şeyi yanında götüremez.
Evler,
arsalar,
hesaplar,
şirketler,
araçlar
geride kalır.
Nitekim bir önceki ayette mirastan söz edilmesi bu açıdan çok anlamlıdır.
Bir insan ömür boyu mal toplar.
Sonra ölüm gelir.
Ve o mal artık başkalarının mirası olur.
Bu nedenle malı hayatın nihai amacı hâline getirmek, fanilik karşısında büyük bir paradoks oluşturur.
İnsan Öleceğini Bildiği Hâlde Neden Serveti Kalıcıymış Gibi Biriktirir
Çünkü insan ölüm bilgisini zihinsel olarak bilir fakat günlük hayatta çoğu zaman onu uzakta hisseder.
Gelecek sanki sınırsızmış gibi planlar yapar.
Bu nedenle:
daha fazla biriktirir,
daha fazla mülk edinir,
daha fazla kontrol ister.
Fecr Suresi’nin ilerleyen ayetlerinde kıyamet ve hesap sahnesinin gelmesi bu açıdan son derece anlamlıdır.
Sure önce:
“Malı çok seviyorsunuz.”
der.
Sonra insanın dünyadaki bütün maddi düzeninin sona ereceği büyük hesap sahnesine geçer.
Tüketim Kültürü Aşırı Mal Sevgisini Besleyebilir mi
Modern toplumlarda insan sürekli yeni ihtiyaçlarla karşılaştırılabilir.
Yeni telefon,
yeni araba,
daha büyük ev,
daha pahalı kıyafet,
daha lüks tatil…
Tüketim sistemi insana bazen:
“Daha fazlasına sahip olursan daha mutlu olursun.”
mesajı verebilir.
Oysa her yeni sahiplik kısa süre sonra sıradanlaşabilir.
Bu nedenle Fecr 20’nin sorusu çağdaş dünyada özellikle önemlidir:
İnsan gerçekten ihtiyacını mı karşılıyor, yoksa hiç bitmeyecek bir sahip olma yarışının içinde mi yaşıyor?
Malı Sevmek İle İnsanı Sevmek Çatıştığında Hangisi Seçilmelidir
Ayetlerin sıralaması bu soruya çok güçlü bir cevap verir.
Yetim karşında.
Yoksul karşında.
Mirasçının hakkı karşında.
Ve mal sevgisi karşında.
Eğer mal sevgisi:
yetimi görmene,
yoksulu doyurmana,
hak sahibinin payını vermene
engel oluyorsa, servet artık masum bir araç olmaktan çıkmıştır.
Ahlaki sınav şudur:
Mal mı insan için vardır, insan mı mal için?
Kur’an’ın sosyal ahlakı insan onurunu servetin üzerinde tutar.
Fecr Suresinin 15 İle 20. Ayetleri İnsan Psikolojisini Nasıl Çözümler
Bu altı ayet son derece güçlü bir insan ve servet analizi oluşturur:
15. Ayet: Bolluk görünce “Bana ikram edildi.”
16. Ayet: Darlık görünce “Aşağılandım.” 17. Ayet: Yetim ihmal ediliyor. 18. Ayet: Yoksul için dayanışma yok. 19. Ayet: Miras hırsla yeniyor. 20. Ayet: Mal aşırı seviliyor.Bu zincir bize şunu gösterir:
İnsan önce malı kendi değerinin ölçüsü yapar.
Sonra malı kaybetmek istemez.
Daha sonra başkasına vermekte zorlanır.
Sonunda başkasının hakkına bile uzanabilir.
Böylece ekonomik davranışın arkasındaki ruhsal mekanizma açığa çıkar.
Sonuç: Asıl Soru Ne Kadar Mala Sahip Olduğumuz Değil, Malın Bizde Ne Kadar Yer Kapladığıdır
Fecr Suresi’nin yirminci ayetindeki:
“Malı da pek çok seviyorsunuz.”
ifadesi, surenin servet eleştirisinin merkezlerinden biridir.
Kur’an malı bütünüyle kötülemez.
Ama insana şu tehlikeyi gösterir:
Mal ihtiyaç olmaktan çıkıp kimliğe dönüşebilir. Servet üstünlük duygusu oluşturabilir. Para mutlak güvenlik sanılabilir. Daha fazlasını istemenin sonu gelmeyebilir. Paylaşma zorlaşabilir. Başkasının hakkı ikinci plana düşebilir. İnsanın kalbi servetin etrafında dönmeye başlayabilir.Bu nedenle mal sevgisinin gerçek sınavı, servete sahip olduğumuz anda değil, mal ile insan arasında seçim yapmak zorunda kaldığımız anda ortaya çıkar.
Yetimin hakkı ile malın karşı karşıya geldiğinde…
Yoksulun ihtiyacı ile biriktirme arzun karşı karşıya geldiğinde…
Mirasçının hakkı ile hırsın karşı karşıya geldiğinde…
hangi tarafı seçiyorsun?
İşte ayetin sorusu tam olarak burada derinleşir.
Çünkü gerçek zenginlik yalnız çok şeye sahip olmak değildir.
Sahip olduklarının kölesi olmayacak kadar özgür kalabilmektir.
Ve belki insanın kendisine sorabileceği en güçlü soru şudur:
Ben mala mı sahibim, yoksa farkında olmadan mal mı bana sahip olmaya başladı?
