Fecr Suresi 18. Ayette “Yoksulu Doyurmaya Birbirinizi Teşvik Etmiyorsunuz” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Yoksulluk, Toplumsal Dayanışma, Açlık, Sosyal Sorumluluk, Merhamet, Adalet Ve Kolektif Vicdan Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَىٰ طَعَامِ الْمِسْكِينِ — Ve Lâ Tehâddûne Alâ Taâmi’l Miskîn” Ne Demektir
Fecr Suresi’nin on sekizinci ayetinde şöyle buyrulur:
وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَىٰ طَعَامِ الْمِسْكِينِ
Anlam olarak:
“Yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz.”
(Fecr Suresi, 89/18)
Bu ayetin dikkat çekici yönü şudur:
Kur’an yalnız:
“Yoksulu doyurmuyorsunuz.”
demez.
Daha ileri gider:
“Birbirinizi yoksulu doyurmaya teşvik etmiyorsunuz.”
Yani mesele yalnız bireysel yardım değildir.
Toplumun içinde iyiliği çoğaltacak bir kültürün bulunup bulunmadığı sorgulanır.
“Miskîn” Kimdir
Arapçada miskîn, geçimini yeterince sağlayamayan, ihtiyaç içinde bulunan kimseyi ifade eder.
Bu kişi:
yiyeceğe,
barınmaya,
temel ihtiyaçlarını karşılamaya
yeterli imkâna sahip olmayabilir.
Kur’an’ın burada özellikle “taâm”, yani yiyecek üzerinden konuşması son derece anlamlıdır.
Çünkü açlık insanın en temel ihtiyaçlarından biridir.
Bir insanın karnını doyuramaması, onun yaşam hakkıyla doğrudan ilişkili bir meseledir.
Bu nedenle ayet toplumsal vicdanın en temel noktasına dokunur:
Bir toplumda insanlar açken diğerleri bunu ne kadar umursamaktadır?
Neden “Birbirinizi Teşvik Etmiyorsunuz” Denilmektedir
Bu ifade ayetin en derin noktalarından biridir.
Kur’an yalnız bireye:
“Sen yardım et.”
demekle yetinmez.
Toplumun kendi içinde iyiliği teşvik etmesini ister.
Yani:
bir insan diğerini,
bir aile başka aileyi,
bir topluluk üyelerini,
bir kurum toplumu
yardıma yönlendirebilir.
Böylece iyilik tek kişinin davranışı olmaktan çıkar ve toplumsal kültüre dönüşür.
Yoksulu Doyurmak Neden Sadece Merhamet Değil, Ahlaki Sorumluluktur
Aç bir insana yiyecek vermek çoğu zaman hayırseverlik olarak düşünülür.
Fakat Fecr Suresi’nin bu bölümü meseleyi daha derin bir düzleme taşır.
Çünkü bir önceki ayette:
“Yetime ikram etmiyorsunuz.”
denmişti.
Şimdi:
“Yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz.”
deniyor.
Yani toplumun güçlüleri ile savunmasızları arasındaki ilişki sorgulanıyor.
Bu yalnız isteğe bağlı bir nezaket değil, toplumsal ahlakın ölçüsü hâline geliyor.
Açlık Bir Adalet Meselesi midir
Evet.
Açlık yalnız kişisel talihsizlik olarak görülemez.
Bazı durumlarda:
gelir dağılımı,
işsizlik,
savaş,
sosyal politikalar,
ekonomik eşitsizlik,
kaynakların dağılımı
gibi yapısal nedenlerle ortaya çıkabilir.
Dolayısıyla yoksullukla mücadele yalnız bireysel sadaka ile sınırlı değildir.
Aynı zamanda:
adil sistemler kurma
meselesidir.
Bir toplum sürekli yardım dağıtıyor ama aynı zamanda sürekli yeni yoksullar üretiyorsa, daha derin bir problem vardır.
İnsan Neden Yoksulluğa Zamanla Alışabilir
İnsan zihni tekrar eden görüntülere alışabilir.
Her gün aynı sokakta yoksulluk gören biri bir süre sonra onu fark etmemeye başlayabilir.
Başlangıçta sarsıcı gelen görüntü zamanla sıradanlaşabilir.
İşte bu durum çok tehlikelidir.
Çünkü yoksulluk yalnız var olmaya devam etmez.
İnsanların vicdanından da görünmez hâle gelebilir.
Fecr 18 bu duyarsızlaşmayı hedef alır.
Sorun yalnız:
“Yardım etmediniz.”
değildir.
Aynı zamanda:
“Birbirinizi bile harekete geçirmediniz.”
denmektedir.
Toplumsal Dayanışma Neden Önemlidir
Hiçbir toplum yalnız bireysel başarılarla ayakta kalmaz.
İnsanlar birbirlerine bağımlıdır.
Bir toplumda:
zengin,
yoksul,
çocuk,
yaşlı,
hasta,
çalışan,
işsiz
aynı sosyal yapının parçalarıdır.
Eğer toplum yalnız güçlü bireylerin çıkarları üzerine kurulursa dayanışma zayıflar.
Ama insanlar:
“Başkasının sorunu beni de ilgilendirir.”
diyebiliyorsa toplumsal bağlar güçlenir.
Fecr 18 işte bu ortak sorumluluk duygusunu hatırlatır.
Yoksulu Doyurmak Yalnız Bir Öğün Vermek midir
Bir öğün yemek elbette değerlidir.
Ama ayetin ahlaki ufku daha geniş düşünülebilir.
Bir insanın açlığını kalıcı biçimde azaltmak için:
iş imkânı,
eğitim,
barınma,
sağlık,
sosyal destek
gibi alanlar da önemlidir.
Dolayısıyla gerçek yardım yalnız:
“Bugün ne yiyecek?”
sorusuna değil,
“Yarın kendi hayatını nasıl sürdürecek?”
sorusuna da cevap aramalıdır.
Merhamet yalnız acil ihtiyacı giderir.
Bilgelik ise ihtiyacın yeniden oluşmasını azaltmaya çalışır.
Servet İle Yoksulluk Arasındaki İlişki Neden Fecr Suresinde Peş Peşe İşlenmektedir
- ayette insan bollukla sınanmıştı.
- ayette rızık darlığı anlatılmıştı.
- ayette yetim gündeme geldi.
- ayette yoksuldan söz ediliyor.
Bu sıralama tesadüf değildir.
Kur’an insanın servet anlayışını adım adım sorgular:
“Bana ne kadar verildi?”
sorusundan,
“Ben başkasına ne veriyorum?”
sorusuna geçilir.
Yani servetin gerçek sınavı yalnız sahip olmak değildir.
Paylaşabilmektir.
Yardıma Teşvik Etmek Neden Kendin Yardım Etmek Kadar Önemlidir
Çünkü bir kişi sınırlı sayıda insana ulaşabilir.
Fakat iyiliği teşvik eden bir kültür çok daha geniş etki oluşturur.
Bir kişi:
bir aileyi doyurabilir.
Ama yüz kişiyi yardım etmeye teşvik ederse yüzlerce insanın hayatına dokunabilir.
Bu nedenle ayet yardımın çoğaltıcı etkisine dikkat çeker.
İyilik de kötülük gibi yayılabilir.
Bir insan yardım ettiğinde başkası onu görüp harekete geçebilir.
Böylece merhamet zincirleme bir davranışa dönüşür.
Yoksulluk Hakkında Konuşmak Neden Önemlidir
Toplumun görmezden geldiği sorunlar kolay kolay çözülmez.
Açlık konuşulmuyorsa,
yoksulluk saklanıyorsa,
insanların yaşadığı sıkıntılar görünmez hâle getiriliyorsa,
toplumsal baskı oluşmaz.
Fecr 18’de “teşvik” vurgusu bu açıdan çok değerlidir.
İnsanlar birbirlerine:
“Burada bir ihtiyaç var.”
“Birlikte çözebiliriz.”
demelidir.
Toplumsal vicdan yalnız hissetmek değil, konuşmak ve harekete geçmekle canlı kalır.
Devletin Ve Kurumların Yoksulluk Konusunda Sorumluluğu Var mıdır
Toplumsal ahlak yalnız bireysel sadaka ile sınırlı düşünülmemelidir.
Modern toplumlarda:
sosyal güvenlik,
eğitim,
sağlık,
barınma,
gıda desteği,
işsizlik yardımları
gibi kurumlar yoksullukla mücadelede önemli rol oynar.
Fecr 18 doğrudan modern sosyal politika modeli vermez.
Ancak ortaya koyduğu ilke güçlüdür:
Aç ve ihtiyaç sahibi insanın durumu toplumun ortak sorumluluğudur.
Bu nedenle kurumsal mekanizmaların da insan onurunu koruyacak biçimde işlemesi gerekir.
Yardım Ederken İnsan Onuru Nasıl Korunmalıdır
Yardımın kendisi kadar yardımın biçimi de önemlidir.
İhtiyaç sahibi insan:
teşhir edilmemeli,
küçümsenmemeli,
başa kakılmamalı,
utanmaya zorlanmamalıdır.
Çünkü açlık maddi bir ihtiyaçtır.
Aşağılanma ise ikinci bir yaradır.
İnsana yiyecek verirken onun onurunu kırmak, yardımın ahlaki değerini zedeleyebilir.
Gerçek dayanışma:
“Ben üstünüm, sana veriyorum.”
değil,
“Aynı insanlık ailesinin parçasıyız.”
bilinciyle kurulmalıdır.
Yoksul İnsanı Kendi Durumundan Tamamen Sorumlu Tutmak Neden Sorunlu Olabilir
Bazı insanlar yoksulluğu doğrudan:
tembellik,
beceriksizlik,
başarısızlık
ile açıklamaya eğilimlidir.
Oysa yoksulluk son derece karmaşık olabilir.
Bir insan:
işsiz kalabilir,
hastalanabilir,
savaş yaşayabilir,
ailesini kaybedebilir,
ekonomik krizden etkilenebilir,
eşitsiz fırsatlarla doğabilir.
Bu nedenle bir kişinin yoksulluğunun nedenini bilmeden onu yargılamak adaletsiz olabilir.
Fecr Suresi yoksulu suçlamaz.
Tam tersine ona karşı duyarsız kalan toplumu eleştirir.
Dünyada Açlık Varken Büyük Servetlerin Var Olması Hangi Ahlaki Soruyu Doğurur
Bu durum insanlığın en eski ve en zor sorularından birini ortaya çıkarır:
Kaynaklar nasıl paylaşılmalıdır?
Bir tarafta aşırı tüketim,
diğer tarafta temel gıdaya ulaşamayan insanlar
varsa mesele yalnız ekonomik değildir.
Ahlaki bir boyut da taşır.
Fecr 18’in çağrısı burada son derece güncel görünür:
Sahip olunan imkânlar başkasının açlığı karşısında tamamen ilgisiz kalabilir mi?
Bu soru yalnız zengin bireylere değil, toplumlara ve kurumlara da yöneltilebilir.
Yoksulluk Kuşaktan Kuşağa Aktarılabilir mi
Evet.
Yoksulluk yalnız bugünkü gelir azlığı değildir.
Bir çocuk:
yetersiz beslenirse,
eğitime ulaşamazsa,
sağlık hizmetlerinden mahrum kalırsa,
gelecekte de düşük fırsatlarla karşılaşabilir.
Böylece yoksulluk nesilden nesile aktarılabilir.
Bu nedenle yoksulu doyurmak yalnız bugünkü açlığı gidermek değil, çocukların geleceğini korumak açısından da önemlidir.
Gerçek sosyal dayanışma:
yalnız bugünü değil, yarını da düşünür.
“İyiliği Teşvik Eden Toplum” Nasıl Bir Toplumdur
Böyle bir toplumda insanlar birbirlerini:
paylaşmaya,
yardımlaşmaya,
gönüllülüğe,
adalete,
merhamete
yönlendirir.
Çocuklara yalnız başarılı olmak değil, paylaşmak da öğretilir.
Zenginlik yalnız biriktirmekle değil, topluma katkıyla da değerlendirilir.
İnsanların değeri yalnız tüketim gücüyle ölçülmez.
Böylece merhamet bireysel bir karakter özelliği olmaktan çıkar.
Toplumsal bir değer hâline gelir.
Fecr Suresinin 17. Ve 18. Ayetleri Birlikte Nasıl Okunmalıdır
İki ayet birbirini tamamlar:
17. Ayet:
“Yetime ikram etmiyorsunuz.”18. Ayet:
“Yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz.”Birincisi bireysel davranışa dikkat çeker:
Savunmasız insana nasıl davranıyorsun?
İkincisi toplumsal kültüre geçer:
Başkalarını da iyiliğe yönlendiriyor musun?
Böylece Fecr Suresi ahlakı iki seviyede kurar:
Bireysel vicdanve
kolektif sorumluluk.İyi toplum yalnız iyi insanların bulunduğu toplum değildir.
İyiliği teşvik eden sistemlerin ve alışkanlıkların bulunduğu toplumdur.
Sonuç: Aç İnsanın Varlığı Bütün Toplumun Vicdanına Yöneltilmiş Bir Sorudur
Fecr Suresi’nin on sekizinci ayetindeki:
“Yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz.”
ifadesi yalnız yemek vermeyi emreden basit bir yardım çağrısı değildir.
Bu ayet;
açlığı, servetin sorumluluğunu, toplumsal dayanışmayı, sosyal adaleti, merhameti, duyarsızlaşmayı, kurumsal sorumluluğuaynı anda sorgular.
Ve çok önemli bir ayrıntı bırakır:
Sadece senin yardım edip etmediğin değil, başkalarını iyiliğe çağırıp çağırmadığın da önemlidir.
Bir toplumda herkes:
“Benim sorunum değil.”
derse, aç insan yalnız kalır.
Ama insanlar:
“Bu bizim ortak meselemiz.”
demeye başladığında toplum değişmeye başlar.
Çünkü yoksulluk yalnız yoksulun sınavı değildir.
Zenginin,
komşunun,
yöneticinin,
kurumun,
toplumun
da sınavıdır.
Belki de ayetin en sarsıcı sorusu şudur:
Bir insan açken, onu görüp de hiçbir şey yapmayan toplum gerçekten ne kadar tok olabilir?
