Fecr Suresi 15. Ayette “İnsana Rabbi İkram Edip Nimet Vererek Onu İmtihan Ettiğinde ‘Rabbim Bana İkram Etti’ Der” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Nimet, Servet, İmtihan, İnsan Psikolojisi, Değer Yanılgısı, Şükür Ve Gerçek İtibar Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ — Fe Emme’l İnsânu İzâ Mebtelâhu Rabbuhu Fe Ekremehu Ve Na‘ameh” Ne Demektir
Fecr Suresi’nin on beşinci ayeti şöyledir:
فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ
Anlam olarak:
“İnsana gelince, Rabbi onu imtihan edip kendisine ikramda bulunduğu ve nimet verdiği zaman, ‘Rabbim bana ikram etti’ der.”
(Fecr Suresi, 89/15)
İlk bakışta insanın söylediği bu söz doğru gibi görünür.
Çünkü gerçekten de kendisine nimet verilmiştir.
Fakat ayetin kritik kelimesi şudur:
“İbtelâhu — onu imtihan etti.”
Yani verilen nimet yalnız ödül değildir.
Aynı zamanda sınavdır.
Ayette Neden Önce “İmtihan Etti” Denilmektedir
Bu ayrıntı ayetin anahtarını oluşturur.
Kur’an:
“Rabbi ona nimet verdi.”
deyip geçmez.
Önce:
“Onu imtihan etti.”
der.
Böylece servet,
sağlık,
güç,
itibar,
başarı
gibi nimetlerin insan tarafından otomatik olarak:
“Allah benden memnun, demek ki ben üstünüm.”
şeklinde yorumlanmasının önüne geçilir.
Nimet insana verilmiş olabilir.
Ama asıl soru şudur:
İnsan bu nimetle ne yapacaktır?
Zenginlik Allah Katında Üstünlüğün Kanıtı mıdır
Ayetin en önemli düzeltmelerinden biri tam olarak budur:
Hayır.
Maddi bolluk tek başına insanın Allah katında daha değerli olduğunu göstermez.
Bir insan çok zengin olabilir.
Bir başkası daha az imkâna sahip olabilir.
Bunların hiçbiri tek başına kişinin ahlaki veya manevi değerinin kesin ölçüsü değildir.
Çünkü ayet nimeti açıkça imtihan olarak tanımlar.
Servet:
ödül olabileceği gibi,
sorumluluk,
yük
ve sınav da olabilir.
İnsan Neden Zenginliği Kendi Değerinin Kanıtı Sanabilir
İnsan zihni görünür başarılarla görünmeyen değeri birbirine karıştırmaya eğilimlidir.
Çok parası varsa:
“Demek ki başarılıyım.”
Çok tanınıyorsa:
“Demek ki önemliyim.”
Güçlü bir makamdaysa:
“Demek ki diğerlerinden üstünüm.”
diye düşünebilir.
Oysa sahip olmak ile değerli olmak aynı şey değildir.
Bir insanın banka hesabı büyüyebilir.
Fakat aynı anda:
merhameti,
adaleti,
vicdanı
küçülebilir.
Fecr Suresi tam bu yanılgıyı sorgular.
“İkram” İle “Nimet” Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Ayet iki güçlü kelimeyi yan yana getirir:
“ekremehu” — ona ikram etti
ve
“na‘amehu” — onu nimetlendirdi.
İnsan kendisine verilen bolluğu doğrudan değer verilmesinin kanıtı olarak yorumlamaktadır.
Ancak ayet bunun öncesine “imtihan” kelimesini yerleştirerek bu yorumu düzeltir.
Yani:
Nimet verilmesi gerçektir.
Ama insanın bundan çıkardığı:
“Ben diğerlerinden daha değerliyim.”
sonucu zorunlu değildir.
Nimet Neden Bir Sınavdır
Çünkü nimet insana seçenekler verir.
Serveti olan kişi:
paylaşabilir veya biriktirebilir.
Gücü olan:
koruyabilir veya ezebilir.
Bilgisi olan:
öğretebilir veya kibirlenebilir.
Makamı olan:
adalet sağlayabilir veya çıkar sağlayabilir.
Bu yüzden nimet yalnız konfor değildir.
Her nimet aynı zamanda insana sessizce şu soruyu sorar:
“Bununla ne yapacaksın?”
İşte imtihan burada başlar.
Nimet İnsanın Karakterini Ortaya Çıkarabilir mi
Evet.
İnsanların karakteri yalnız sıkıntı zamanlarında değil, bolluk zamanlarında da ortaya çıkar.
Yoksulluk sabrı sınayabilir.
Fakat zenginlik de:
cömertliği,
tevazuyu,
adaleti
sınar.
Bazı insanlar yokluk içinde son derece mütevazıdır.
İmkân kazandıklarında ise değişebilirler.
Bu nedenle güç ve servet bazen insanın gizli eğilimlerini görünür hâle getirir.
Nimet karakter oluşturmayabilir; fakat karakteri ortaya çıkarabilir.
Şükür Yalnız “Elhamdülillah” Demek midir
Şükür sözle ifade edilen teşekkürden daha geniş bir kavramdır.
Gerçek şükür:
nimetin kaynağını fark etmek,
onu küçümsememek,
onu kötüye kullanmamak
ve mümkün olduğunda başkalarıyla paylaşmak anlamlarına uzanır.
Bir insan servetinin Allah’ın nimeti olduğunu söylüyor fakat:
yetimi eziyor,
yoksulu görmezden geliyor,
haksız kazanç elde ediyorsa,
şükrün sözünü söylemiş fakat ahlaki sonucunu yaşamamış olabilir.
Fecr Suresi’nin ilerleyen ayetleri tam olarak bu noktaya gelecektir.
Nimetin Toplumsal Bir Sorumluluğu Var mıdır
Evet.
Fecr Suresi biraz sonra insanı:
yetimi gözetmemek,
yoksulu doyurmaya teşvik etmemek,
mirası açgözlülükle tüketmek,
malı aşırı sevmek
konularında eleştirecektir.
Bu nedenle 15. ayetteki nimet yalnız bireysel konfor olarak düşünülmemelidir.
İnsanın sahip olduğu fazla imkân, başka insanların hayatıyla da ilişki kurar.
Şu soru ortaya çıkar:
“Sana verilen fazlalığın içinde başkasının hakkını görüyor musun?”
Servet İnsanı Mutlu Eder mi
Servet hayatın birçok sıkıntısını azaltabilir.
Barınma,
sağlık,
eğitim,
güvenlik,
özgürlük
konularında büyük avantaj sağlayabilir.
Fakat servetin insanın bütün varoluşsal ihtiyaçlarını otomatik olarak çözmesi mümkün değildir.
Para:
ev satın alabilir,
ama huzuru garanti edemez.
Tedaviye ulaşmayı sağlayabilir,
ama ölümsüzlük veremez.
İnsanların ilgisini çekebilir,
ama gerçek sevgiyi satın alamaz.
Bu nedenle Kur’an serveti değersizleştirmez.
Onu gerçek değer ölçüsüne dönüştürmeyi eleştirir.
İnsan Neden Başarıyı İlahi Onayla Karıştırabilir
Çünkü insan sonuçlara bakarak hızlı yorum yapmaya eğilimlidir.
Bir işi büyüyorsa:
“Doğru yoldayım.”
Serveti artıyorsa:
“Allah beni seviyor.”
gibi sonuçlara varabilir.
Fakat başarılı olmak ile ahlaken doğru olmak her zaman aynı şey değildir.
Tarih boyunca zalimler de zengin olmuş,
haksız sistemler de uzun süre güçlenmiştir.
Nitekim Fecr Suresi daha birkaç ayet önce:
Âd,
Semûd
ve Firavun’un olağanüstü güçlerinden söz etmişti.
Demek ki güç sahibi olmak tek başına ilahi onay göstergesi değildir.
Âd, Semûd Ve Firavun’dan Sonra Neden Bireysel İnsana Geçiliyor
Bu geçiş son derece dikkat çekicidir.
Önce büyük medeniyetler anlatılmıştır.
Onların:
gücü,
serveti,
mimarisi,
iktidarı
ele alınmıştır.
Şimdi anlatı birden bire tek bir insana döner:
“İnsana gelince…”
Bu, surenin mesajını okuyucuya yaklaştırır.
Artık mesele yalnız:
“Firavun ne yaptı?”
değildir.
Şu soru ortaya çıkar:
“Ben nimet karşısında nasıl davranıyorum?”
Tarihsel eleştiri bireysel öz eleştiriye dönüşür.
Bolluk Da Yokluk Kadar Zor Bir İmtihan Olabilir mi
Evet.
İnsan genellikle sınav kelimesini yalnız:
hastalık,
yoksulluk,
kayıp,
sıkıntı
ile ilişkilendirir.
Oysa bu ayet açık biçimde nimet verilmesini de imtihan olarak adlandırır.
Bu çok önemli bir bakış değişimidir.
Sınav yalnız başına kötü bir şey geldiğinde başlamaz.
İnsan:
zenginleştiğinde,
başarılı olduğunda,
güç kazandığında,
önüne büyük fırsatlar çıktığında
da sınanmaktadır.
Hatta bazen bolluğun sınavı yokluktan daha görünmez olduğu için daha tehlikeli olabilir.
İnsanın Asıl Yanılgısı Nedir
İnsanın temel yanılgısı şudur:
Nimeti kendi değerinin ölçüsü hâline getirmek.
Sahip oldukları arttığında:
“Demek ki ben değerliyim.”
diye düşünür.
Bir sonraki ayette ise rızkı daraltıldığında:
“Rabbim beni aşağıladı.”
diyecektir.
İki durumda da aynı zihinsel hata vardır:
Maddi durum = insanın gerçek değeri
denkliği kurulmaktadır.
Kur’an işte bu denklemi kıracaktır.
Allah Katındaki Gerçek Değer Neyle Ölçülür
Kur’an’ın genel ahlaki öğretisinde insanın değeri:
servetinin miktarı,
ailesinin itibarı,
makamı,
görünüşü
gibi unsurlarla belirlenmez.
Önemli olan:
iman,
takva,
adalet,
merhamet,
dürüstlük,
sorumluluk
gibi niteliklerdir.
Bu nedenle çok mal sahibi olmak insanı otomatik olarak yüceltmez.
Az mala sahip olmak da otomatik olarak küçültmez.
İnsanın gerçek değeri sahip olduklarının sayısından daha derindedir.
Mal Sevgisi Ne Zaman Tehlikeli Hâle Gelir
Malı sevmek insan doğasının bütünüyle anormal bir yönü değildir.
İnsan güvenlik,
rahatlık
ve geleceğini koruma isteğiyle maddi imkân arar.
Sorun malın araç olmaktan çıkıp hayatın nihai ölçüsüne dönüşmesidir.
Bir insan:
para için adaleti terk ediyorsa,
servet uğruna insanları eziyorsa,
maldan dolayı kendisini üstün görüyorsa,
mal artık onun elindeki araç olmaktan çıkar.
İnsan malın hizmetkârına dönüşmeye başlar.
Fecr Suresi biraz sonra bu tehlikeyi açıkça eleştirecektir.
Nimetle İmtihanı Başarmanın Yolu Nedir
Bunun birkaç temel boyutu vardır:
Şükür: Nimetin mutlak biçimde kendinden kaynaklanmadığını fark etmek. Adalet: Gücü başkalarının hakkını çiğnemek için kullanmamak. Paylaşmak: Fazlalığın içinde ihtiyaç sahibini görebilmek. Tevazu: Sahip olduklarını kişisel üstünlüğünün kanıtına dönüştürmemek. Üretmek: Nimeti yalnız tüketmek yerine faydaya dönüştürmek.Gerçek şükür, nimeti yalnız kabul etmek değil, nimetin gerektirdiği sorumluluğu taşımaktır.
Fecr Suresinin Önceki Bölümleriyle 15. Ayet Arasında Nasıl Bir Büyük Bağ Vardır
Surenin önceki bölümlerinde:
Âd gücüne,
İrem ihtişamına,
Semûd mimarisine,
Firavun iktidarına
güvenmişti.
Şimdi sıradan insanın da benzer psikolojik yanılgıya düşebileceği gösterilir.
Büyük medeniyet şöyle diyebilir:
“Biz güçlüyüz.”
Birey ise:
“Rabbim bana ikram etti; demek ki ben ayrıcalıklıyım.”
diyebilir.
Her ikisinin altında aynı tehlike bulunabilir:
Nimeti üstünlük belgesi sanmak.
Böylece sure medeniyetlerin kibrinden bireyin kibrine geçer.
Sonuç: Nimet Ödülden Önce Sorumluluktur
Fecr Suresi’nin on beşinci ayetindeki:
“Rabbi onu imtihan edip kendisine ikramda bulunduğu ve nimet verdiği zaman, ‘Rabbim bana ikram etti’ der.”
ifadesi insanın servet ve değer anlayışını kökten sorgular.
İnsan nimeti gördüğünde kolayca şöyle düşünebilir:
“Bana çok verildiğine göre ben daha değerliyim.”
Fakat ayet daha cümlenin başında büyük düzeltmeyi yapmıştır:
Bu bir imtihandır.
Dolayısıyla:
servet bir imtihandır, makam bir imtihandır, bilgi bir imtihandır,
güç bir imtihandır, şöhret bir imtihandır, sevgi görmek bile bir imtihandır.Asıl soru:
“Ne kadar verildi?”
değildir.
Asıl soru:
“Verilenle ne yapıldı?”
olmalıdır.
Çünkü insanı yücelten şey servetin büyüklüğü değil, servet karşısındaki ahlaki büyüklüğüdür.
Bir insan milyonlara sahip olabilir ve yoksul kalabilir:
merhamette,
adalette,
vicdanda…
Başka biri az şeye sahip olabilir ama paylaşmayı bilir.
İşte bu ayetin büyük kırılma noktası budur:
Nimet, insanın değerini kanıtlamaz; nimete verdiği cevap insanın karakterini ortaya çıkarır.
