📚 Derrida'ya Göre Logosentrizm Nedir ❓ Söz, Akıl, Hakikat Ve Batı Felsefesinin Dil Merkezli Güven Arayışı Nasıl Sorgulanır ❓

Derrida'ya Göre Logosentrizm Nedir Söz, Akıl, Hakikat Ve Batı Felsefesinin Dil Merkezli Güven Arayışı Nasıl Sorgulanır ​

“İnsan bazen hakikati sözün merkezinde bulduğunu sanır; oysa söz de kendi içinde izler, eksikler ve ertelenmiş anlamlarla konuşur.”
— Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...

Derrida'ya göre logosentrizm, Batı felsefesinin anlamı, hakikati, aklı ve varlığı çoğu zaman logos etrafında merkezileştirme eğilimidir. Logos; söz, akıl, anlam, düzen, ilke, düşünce ve hakikat gibi çok katmanlı anlamlara sahip bir kavramdır. Derrida'nın eleştirisinde logosentrizm, hakikatin sanki sözün, aklın veya doğrudan anlamın merkezinde saf biçimde bulunabileceği inancını ifade eder.


Bu anlayışta konuşma, yazıya göre daha güvenilir kabul edilir. Çünkü konuşmada konuşan kişinin sesi, niyeti ve varlığı oradaymış gibi düşünülür. Yazı ise sonradan gelen, eksik, dolaylı, temsilî ve yanlış anlaşılmaya açık bir ek gibi görülür. Derrida tam da bu hiyerarşiyi sorgular.


Ona göre anlam hiçbir zaman logosun merkezinde tam, saf ve kapanmış biçimde durmaz. Her söz iz taşır. Her kavram başka kavramlara bağlıdır. Her anlam farklarla kurulur. Her hakikat iddiası dilin, bağlamın, tarihin ve yorumun içinden geçer.


Bu yüzden logosentrizm eleştirisi, yalnızca dil felsefesine ait teknik bir mesele değildir. İnsan zihninin kesin anlam, doğrudan hakikat, merkez, otorite, akıl ve sözün güvenliği arzusunu sorgulayan büyük bir felsefi kırılmadır.

Logosentrizm Nedir ​

Logosentrizm, anlamın, hakikatin, aklın ve düzenin bir merkezde, özellikle de logos denilen söz-akıl-hakikat alanında güvenceye alınabileceği düşüncesidir. Bu anlayış, Batı felsefesinde uzun süre güçlü biçimde etkili olmuştur.


Logosentrik düşünce genellikle şuna inanır:


Söz, yazıdan daha doğrudur.
Akıl, anlamın merkezidir.
Hakikat, doğru kavramlarla yakalanabilir.
Konuşma, niyete daha yakındır.
Anlam, bir merkezde sabitlenebilir.
Dil, hakikati taşıyan şeffaf bir araç olabilir.


Derrida ise bu güveni sorgular. Çünkü söz de yazı gibi izlerden oluşur. Akıl da tarihsel kavramlarla çalışır. Hakikat de dilin dışında saf biçimde karşımıza çıkmaz. Anlam, hiçbir zaman tek bir merkezde bütünüyle kapanmaz.


Logosentrizm, düşüncenin “bir yerde kesin ve saf anlam bulunmalı” arzusudur. Derrida'nın dekonstrüksiyonu ise bu arzunun nasıl kurulduğunu, hangi dışlamalarla beslendiğini ve hangi kavramları ikincil hâle getirdiğini gösterir.

Logos Kavramı Ne Anlama Gelir ​

Logos, Batı düşüncesinin en eski ve en güçlü kavramlarından biridir. Antik Yunan düşüncesinde logos; söz, akıl, ilke, düzen, açıklama, anlam ve evrensel yasa gibi birçok anlama gelir. Bu yüzden logos yalnızca “konuşma” değildir; aynı zamanda dünyanın akılla anlaşılabilir bir düzene sahip olduğu düşüncesini de taşır.


Logos kavramı tarih boyunca farklı biçimlerde düşünülmüştür:


Söz olarak logos.
İnsanın anlamı ifade etme gücü.


Akıl olarak logos.
Dünyayı kavrama, sınıflandırma ve açıklama yetisi.


Düzen olarak logos.
Evrenin anlaşılabilir bir ilkeye sahip olduğu fikri.


Hakikat olarak logos.
Doğru anlamın ve doğru bilginin merkezi.


İlke olarak logos.
Düşüncenin dayandığı temel kaynak.


Derrida'nın eleştirisi, logos kavramının tarihsel önemini reddetmez. Onun sorguladığı şey, logosun düşüncede mutlak merkez hâline getirilmesidir. Çünkü logos merkez olduğunda, logos dışı görülen alanlar ikincil sayılabilir: yazı, beden, duygu, farklılık, oyun, iz, yokluk, sessizlik ve öteki gibi.


Bu yüzden logos kavramı, Derrida'da yalnızca felsefi bir terim değil; Batı düşüncesinin merkez arzusunu anlamak için temel bir anahtardır.

Logosentrizm Batı Felsefesinde Nasıl Ortaya Çıkar ​

Logosentrizm, Batı felsefesinin hakikati genellikle akıl, söz, kavram ve merkez üzerinden düşünmesiyle ortaya çıkar. Bu gelenekte hakikat çoğu zaman bir yerde bulunabilir, akıl onu kavrayabilir ve söz onu doğrudan ifade edebilir gibi kabul edilmiştir.


Bu anlayışın izleri birçok düşünce alanında görülebilir:


Felsefede aklın merkeze alınması.
Konuşmanın yazıya üstün sayılması.
Varlığın yokluğa göre daha temel görülmesi.
Özün görünüşten daha hakiki kabul edilmesi.
Merkezin kenardan daha önemli sayılması.
Sözün anlamı daha canlı taşıdığına inanılması.


Logosentrizm, düşünceye güven verir. Çünkü dünyada anlamın, düzenin ve hakikatin bulunabileceği fikrini güçlendirir. Fakat Derrida'ya göre bu güven, çoğu zaman bazı şeylerin dışarı atılmasıyla kurulur.


Yazı dışarı atılır.
İz gözden kaçırılır.
Fark bastırılır.
Yokluk ikincil görülür.
Bağlamın açıklığı kapatılmak istenir.
Anlamın oyunu merkez tarafından sınırlandırılır.


Derrida'nın sorgulaması burada başlar. Logosentrizm hakikati koruduğunu sanırken, anlamın gerçek işleyişindeki izleri, farkları ve ertelenmeleri saklıyor olabilir.

Logosentrizm Ve Söz Merkezcilik Arasındaki Bağ Nedir ​

Logosentrizm çoğu zaman söz merkezcilik ile birlikte düşünülür. Çünkü Batı felsefesinde konuşulan söz, yazıdan daha canlı ve daha hakiki kabul edilmiştir. Konuşmada kişi oradadır; sesi duyulur; niyeti daha yakın sanılır. Yazı ise konuşanın yokluğunda kalan eksik bir iz gibi değerlendirilmiştir.


Söz merkezci düşünceye göre:


Konuşma canlıdır.
Yazı cansızdır.
Konuşma doğrudandır.
Yazı dolaylıdır.
Konuşma niyete yakındır.
Yazı yanlış anlaşılmaya açıktır.
Konuşma asıldır.
Yazı ek ve ikincildir.


Derrida bu hiyerarşiyi sarsar. Çünkü konuşma da yazı gibi tekrar edilebilir işaretlerden oluşur. Konuşulan kelimeler de geçmiş kullanımların izlerini taşır. Söz de bağlama bağlıdır. Söz de yanlış anlaşılabilir. Konuşan kişi bile kendi sözünün anlamını tamamen kontrol edemez.


Bu nedenle Derrida için yazı, konuşmanın basit kopyası değildir. Yazı, dilin zaten baştan beri iz, fark, tekrar ve erteleme içinde çalıştığını görünür kılar.


Logosentrizm sözde tamlık arar. Derrida ise sözün içinde bile yazının izini bulur.

Derrida Logosentrizmi Neden Eleştirir ​

Derrida logosentrizmi eleştirir çünkü bu düşünce anlamı fazla hızlı biçimde merkeze kapatma eğilimindedir. Logosentrizm hakikati, sözün ve aklın merkezinde güvenceye almak ister. Fakat Derrida'ya göre anlam, hiçbir zaman bu kadar kolay sabitlenmez.


Derrida'nın eleştirisinin temel nedenleri şunlardır:


Anlam Tek Merkezde Kapanmaz
Her anlam başka anlamlara bağlıdır. Kelimeler farklarla çalışır.


Söz Saf Değildir
Konuşma da iz, tekrar, bağlam ve yanlış anlaşılma ihtimali taşır.


Yazı İkincil Değildir
Yazı, anlamın yapısını açığa çıkarır; yalnızca sözün kopyası değildir.


Akıl Tarih Dışında Değildir
Akıl dediğimiz şey de belirli diller, kavramlar, kültürler ve dönemler içinde şekillenir.


Hakikat İddiaları Bağlamsız Değildir
Her hakikat iddiası bir dil, tarih, kavram ve yorum alanından geçer.


Derrida'nın eleştirisi, aklı ve sözü yok etmek değildir. Onun yaptığı şey, aklın ve sözün kendini mutlak merkez olarak sunma eğilimini sorgulamaktır.

Logosentrizm Ve Yazının Bastırılması Nasıl İlişkilidir ​

Logosentrizmin en önemli sonuçlarından biri, yazının felsefi olarak ikincil görülmesidir. Yazı, çoğu zaman konuşmanın eksik kopyası, sonradan gelen kaydı veya anlamın canlı merkezinden uzaklaşmış biçimi olarak düşünülmüştür.


Bu anlayışta yazı tehlikeli görülür çünkü:


Yazar orada değildir.
Niyet doğrudan açıklanamaz.
Metin başka bağlamlara taşınabilir.
Yanlış yorumlanabilir.
Yazarın kontrolünden çıkabilir.
Anlamı çoğaltabilir.


Fakat Derrida'ya göre tam da bu özellikler, yazının zayıflığı değil, anlamın gerçek yapısını görünür kılan gücüdür. Çünkü anlam zaten her zaman izlerden, farklardan, tekrar edilebilir işaretlerden ve bağlamlardan oluşur.


Yazı bastırıldığında, aslında anlamın izsel yapısı bastırılmış olur. Logosentrizm sözde doğrudanlık ve canlılık ararken, yazının açığa çıkardığı gerçekleri görmezden gelir:


Anlam ertelenir.
Anlam tekrar edilir.
Anlam bağlam değiştirir.
Anlam yazarın niyetini aşar.
Anlam tek merkeze kapanmaz.


Bu yüzden Derrida yazıyı felsefenin kenarından merkeze taşır.

Logosentrizm Ve Mevcudiyet Metafiziği Arasındaki İlişki Nedir ​

Logosentrizm, Derrida'nın eleştirdiği mevcudiyet metafiziği ile yakından ilişkilidir. Mevcudiyet metafiziği, hakikatin, anlamın veya varlığın doğrudan ve tam biçimde mevcut olabileceği inancıdır. Logosentrizm ise bu mevcudiyeti logos, yani söz-akıl-anlam merkezi üzerinden güvenceye almaya çalışır.


Bu anlayışta:


Söz, anlamı doğrudan taşır.
Akıl, hakikati kavrar.
Varlık, kendini mevcut kılar.
Kavram, özü yakalar.
Merkez, anlamı sabitler.
Yazı, bu doğrudanlıktan uzaklaşmadır.


Derrida ise gösterir ki her mevcudiyet içinde yokluğun izi vardır. Her söz geçmiş kelimelerin izlerini taşır. Her kavram karşıtına bağlıdır. Her anlam bağlam içinde oluşur. Her merkez kenara ihtiyaç duyar.


Bu nedenle logosentrizm, mevcudiyet metafiziğinin dil ve anlam alanındaki güçlü biçimlerinden biridir. Derrida'nın dekonstrüksiyonu ise bu tamlık arzusunun içinde saklı eksikliği görünür kılar.


Logosentrizm tam söz ister.
Derrida sözün içindeki izi gösterir.
Logosentrizm saf akıl ister.
Derrida aklın tarihsel ve dilsel yapısını hatırlatır.

Logosentrizm Ve Akıl Merkezcilik Nasıl Bağlantılıdır ​

Logosentrizm yalnızca söz merkezcilik değildir; aynı zamanda akıl merkezcilikle de bağlantılıdır. Çünkü logos, tarihsel olarak akıl ve düzen anlamlarını da taşır. Bu nedenle logosentrik düşünce çoğu zaman aklı en üst hakikat ölçüsü olarak görür.


Akıl elbette insan için çok değerlidir. Derrida'nın eleştirisi aklı reddetmek değildir. Sorun, aklın kendisini mutlak, tarih dışı, tarafsız ve saf merkez olarak sunmasıdır.


Akıl merkezci düşünce bazen şunları yapabilir:


Duyguyu ikincil görür.
Bedeni düşünceden aşağıda konumlandırır.
Yazıyı sözden uzak ve eksik sayar.
Farklı düşünme biçimlerini irrasyonel diye dışlar.
Kendi kavramlarını evrensel sanır.
Öteki'nin deneyimini merkezî akıl ölçüsüne indirger.


Derrida burada şunu sorar:


Aklın kendisi hangi dilde konuşuyor
Hangi kavramlarla çalışıyor
Hangi tarihsel mirası taşıyor
Hangi ötekileri dışarıda bırakıyor


Bu sorular aklı yok etmez; aklı daha sorumlu hâle getirir. Çünkü akıl, kendi sınırlarını fark ettiğinde daha derin ve daha adil düşünebilir.

Logosentrizm Ve Hakikat İddiası Nasıl Sorgulanır ​

Logosentrik düşünce, hakikatin söz ve akıl aracılığıyla doğrudan ifade edilebileceğine güçlü biçimde inanır. Hakikat sanki bir merkezde durur; doğru söz onu taşır; akıl onu kavrar; yazı ise bu hakikatin ikincil kaydı olur.


Derrida bu modeli sorgular.


Bir hakikat iddiası kurulduğunda şu sorular önemlidir:


Bu hakikat hangi dilde ifade ediliyor
Hangi kavramlara dayanıyor
Hangi karşıtlıklarla kuruluyor
Hangi anlamları dışarıda bırakıyor
Hangi tarihsel bağlamdan konuşuyor
Hangi otorite tarafından meşrulaştırılıyor


Bu sorular hakikati yok etmek için değildir. Hakikat iddiasının nasıl kurulduğunu görmek içindir.


Derrida'nın düşüncesi burada çok hassastır. O, “hakikat yoktur” gibi basit bir nihilizme düşmez. Onun yaptığı şey, hakikatin dilsel, tarihsel, bağlamsal ve izsel koşullarını açığa çıkarmaktır.


Logosentrizm hakikati merkezde sabitlemek ister. Derrida ise hakikat iddiasının bile fark, iz ve yorum içinden geçtiğini gösterir.

Logosentrizm Ve İkili Karşıtlıklar Arasındaki Bağ Nedir ​

Logosentrizm, çoğu zaman ikili karşıtlıklar üzerinden işler. Bir taraf merkezde, diğer taraf kenarda konumlanır. Bu karşıtlıklar yalnızca dilsel ayrımlar değildir; felsefi ve kültürel hiyerarşiler üretir.


Logosentrik karşıtlıklara örnekler:


Söz / yazı
Akıl / duygu
Ruh / beden
Erkek / kadın
Varlık / yokluk
Merkez / kenar
Hakikat / yorum
Öz / görünüş
Asıl / kopya
Doğa / kültür


Bu karşıtlıklarda genellikle ilk taraf daha değerli, daha saf, daha merkezî ve daha hakiki kabul edilir. İkinci taraf ise eksik, ikincil, türev veya tehlikeli görülür.


Derrida'nın dekonstrüksiyonu şunu gösterir:


İlk taraf, ikinci taraf olmadan anlam kazanamaz.
Söz, yazının izini taşır.
Akıl, dışladığı duygu ve bedenden bağımsız değildir.
Varlık, yokluğun izini taşır.
Merkez, kenar olmadan merkez olamaz.


Bu yüzden logosentrizmin kurduğu hiyerarşiler doğal değil, sorgulanabilir yapılardır.

Logosentrizm Ve Dekonstrüksiyon Nasıl İlişkilidir ​

Dekonstrüksiyon, logosentrik düşüncenin kurduğu merkezleri, hiyerarşileri ve bastırılmış izleri açığa çıkaran okuma biçimidir. Logosentrizm anlamı sabitlemeye çalışır; dekonstrüksiyon anlamın nerede kaydığını, nerede ertelendiğini ve hangi dışlamalarla kurulduğunu gösterir.


Dekonstrüksiyon logosentrizme şu soruları sorar:


Bu metin hangi merkezi kuruyor
Sözü neden yazıdan üstün görüyor
Aklı neden duygudan ayırıyor
Hakikati neden yorumdan arındırmak istiyor
Hangi kavramları dışarıda bırakıyor
Dışlanan şey metnin içinde iz olarak nasıl geri dönüyor


Örneğin bir metin konuşmayı yazıdan üstün tutuyorsa, dekonstrüksiyon konuşmanın da tekrar edilebilir işaretlerden oluştuğunu gösterir. Yazı dışarıda değildir; sözün içinde iz olarak çalışır.


Bu nedenle dekonstrüksiyon logosentrizmi dışarıdan yıkmaz. Onu içeriden okur. Logosentrik yapının kendi kavramlarıyla nasıl çatladığını gösterir.

Logosentrizm Günlük Hayatta Nasıl Görülür ​

Logosentrizm yalnızca felsefe metinlerinde değil, günlük hayatta da görülür. İnsanlar çoğu zaman kendi sözlerinin anlamını tamamen kontrol ettiklerini, niyetlerinin her şeyi belirlediğini ve anlamın açıkça ortada olduğunu düşünür.


Günlük logosentrik cümleler şunlara benzeyebilir:


“Ben ne demek istediğimi biliyorum, o yüzden anlam budur.”
“Bunu açıkça söyledim, başka anlamı yok.”
“Yazdığına bakma, konuşunca anlaşılır.”
“Akıl ne diyorsa gerçek odur.”
“Duygular karıştırıyor, saf düşünmek lazım.”
“Bu kelimenin anlamı belli, tartışmaya gerek yok.”


Derrida'nın düşüncesi bu cümleleri yavaşlatır. Çünkü anlam yalnızca söyleyenin niyetiyle belirlenmez. Dinleyen kişinin bağlamı, kelimelerin tarihi, güç ilişkileri, ton, sessizlik, kültür ve izler de anlamı etkiler.


Birinin “şaka yaptım” demesi, sözün incitici izini otomatik olarak silmez.
Birinin “ben öyle kastetmedim” demesi, anlamın başkası üzerindeki etkisini tamamen ortadan kaldırmaz.
Bir yazının “sadece metin” olması, onun toplumsal sonuçlarını yok etmez.


Logosentrizm günlük hayatta niyeti merkeze alır. Derrida ise anlamın niyeti aştığını gösterir.

Logosentrizm Ve İletişim Yanılgısı Nedir ​

Logosentrik düşünce, iletişimin bazen fazla basit bir modelle anlaşılmasına neden olur: Ben bir anlam düşünürüm, sözle iletirim, karşı taraf onu alır ve anlam tamamlanır. Oysa gerçek iletişim çok daha karmaşıktır.


İletişimde anlamı etkileyen birçok unsur vardır:


Söyleyenin niyeti.
Dinleyenin geçmişi.
Kullanılan kelimelerin çağrışımı.
İlişkinin tarihi.
Ses tonu.
Suskunluklar.
Kültürel bağlam.
Güç ilişkisi.
Yazılı mı sözlü mü olduğu.
Yanlış anlaşılma ihtimali.


Logosentrizm, sözün anlamı doğrudan taşıdığına inanmak ister. Derrida ise sözün de yazı gibi izler, bağlamlar ve farklar içinde çalıştığını gösterir.


Bu yüzden iletişimde en büyük yanılgılardan biri şudur:


“Ben söylediysem, anlam karşı tarafa aynen geçmiştir.”


Oysa anlam hiçbir zaman böyle saf biçimde taşınmaz. Söz, yola çıktığı anda yorum alanına girer. Her iletişim bir izler, niyetler, bağlamlar ve yanlış anlaşılma ihtimalleri ağıdır.


Bu düşünce iletişimi zayıflatmaz. Tam tersine, insanı daha dikkatli, daha sorumlu ve daha incelikli konuşmaya çağırır.

Logosentrizm Ve Kimlik Arasındaki İlişki Nedir ​

Logosentrizm kimlik anlayışında da görülebilir. İnsan bazen kendi kimliğini tek bir söz, tek bir öz, tek bir merkez veya tek bir tanımla sabitlemek ister. “Ben buyum” cümlesi, sanki insanın bütün hakikatini tam olarak yakalayabilecekmiş gibi kullanılır.


Derrida'nın düşüncesi ise kimliğin de dil, fark, iz, tarih, başkalık ve bağlam içinde kurulduğunu gösterir.


Bir insanın kimliği yalnızca kendi iç sesiyle oluşmaz. Şunların izini taşır:


Ailesinin sözleri.
Toplumun adlandırmaları.
Konuştuğu dil.
Kültürel değerler.
Dışlanma deneyimleri.
Sevildiği ve reddedildiği anlar.
Kendini ayırdığı başkaları.
Geçmişte susturduğu parçalar.


Logosentrik kimlik anlayışı, insanı tek bir merkezde sabitlemek ister. Derridacı bakış ise kimliğin hiçbir zaman tamamen kapalı olmadığını gösterir.


İnsan yalnızca söylediği “ben” değildir.
O “ben”in içinde başkalarının izleri, geçmişin yankıları, dilin kalıpları ve dışarıda bırakılmış parçalar vardır.


Bu yüzden kimlik de logosun tamlığına sığmaz. Kimlik, yaşayan bir metin gibidir.

Logosentrizm Ve Modern Dünya Arasındaki Bağ Nedir ​

Modern dünyada logosentrizm farklı biçimlerde yaşamaya devam eder. İnsanlar hâlâ kesin anlamlar, tek hakikatler, hızlı açıklamalar, merkezî yorumlar ve net tanımlar arar. Özellikle bilgi çağında, anlamın hemen, açık ve ölçülebilir olması beklenir.


Modern logosentrik eğilimler şunlar olabilir:


Her karmaşık olaya tek açıklama bulmak.
Veriyi bağlamdan bağımsız hakikat sanmak.
Kelimelerin etkisini yalnızca niyetle sınırlamak.
Duyguyu düşünceden tamamen ayırmak.
Yazılı ifadeyi bağlamdan koparıp tek anlamla okumak.
Kişileri tek cümleyle tanımlamak.
Bir metni tek yorumla kapatmak.


Derrida'nın logosentrizm eleştirisi modern dünyada çok değerlidir. Çünkü hız çağında insanlar anlamı çabuk kapatmak ister. Oysa anlam çoğu zaman yavaş okuma, bağlam, iz ve farklılık gerektirir.


Modern dünya hızlı cevap ister.
Derrida yavaş soru ister.
Modern dünya merkez arar.
Derrida merkezin dışladığını dinler.
Modern dünya netlik ister.
Derrida netliğin hangi izleri bastırdığını sorar.


Bu yüzden logosentrizm eleştirisi, bugünün iletişim kültürünü anlamak için de güçlü bir anahtardır.

Logosentrizm Neden Yanlış Anlaşılır ​

Derrida'nın logosentrizm eleştirisi sık sık yanlış anlaşılır. Bazıları onun aklı, sözü, hakikati veya anlamı bütünüyle reddettiğini sanır. Oysa Derrida'nın yaptığı şey bu değildir.


Derrida şunu söylemez:


Akıl değersizdir.
Söz önemsizdir.
Hakikat yoktur.
Anlam yoktur.
Her yorum keyfidir.
Hiçbir şey anlaşılamaz.


Derrida'nın söylediği daha inceliklidir:


Akıl da tarihsel ve dilsel yapılar içinde çalışır.
Söz de iz ve tekrar taşır.
Hakikat iddiası bağlamdan bağımsız değildir.
Anlam vardır ama tek merkeze kapanmaz.
Yazı ikincil bir kopya değildir.
Dışlanan şey anlamın içinde iz olarak çalışır.


Bu yüzden logosentrizm eleştirisi bir yıkım değil, düşüncenin kendi merkezlerini sorgulamasıdır.


Derrida, sözü yok etmez.
Sözün içinde yazının izini gösterir.
Aklı yok etmez.
Aklın kendi sınırlarını fark ettirir.
Hakikati yok etmez.
Hakikat iddiasının nasıl kurulduğunu sorgulatır.

Logosentrizm Nasıl Okuma Alışkanlığı Kazandırır ​

Logosentrizm eleştirisini anlamak, metinleri daha dikkatli okumayı sağlar. Artık bir metne bakarken sadece açık anlamı değil; metnin hangi söz, akıl, hakikat ve merkez anlayışıyla çalıştığını da fark ederiz.


Bu okuma alışkanlığı şu soruları kazandırır:


Metin hangi kavramı merkez yapıyor
Sözü yazıdan üstün mü görüyor
Aklı duygudan ayırıyor mu
Hakikati tek bir sesle mi kuruyor
Yazarın niyetini mutlak mı kabul ediyor
Metin hangi izleri bastırıyor
Hangi anlamlar dışarıda bırakılıyor
Yazı, metnin içinde nasıl geri dönüyor


Bu sorular, felsefe metinlerinin yanında günlük iletişim, medya, hukuk, siyaset ve kültür için de geçerlidir.


Bir haber metni hangi merkezi kuruyor
Bir siyasi konuşma hangi hakikat iddiasını doğal gösteriyor
Bir aile cümlesi hangi otoriteyi logos gibi kullanıyor
Bir sosyal medya tartışması anlamı nasıl tek merkeze kapatıyor


Logosentrizm eleştirisi, okuru daha yavaş, daha dikkatli ve daha sorumlu bir anlam anlayışına çağırır.

Derrida'ya Göre Logosentrizm Hakkında Genel Değerlendirme ​

Derrida'ya göre logosentrizm, Batı felsefesinin anlamı, hakikati, sözü ve aklı logos etrafında merkezileştirme eğilimidir. Bu eğilim, konuşmayı yazıdan, aklı duygudan, varlığı yokluktan, merkezi kenardan daha üstün sayan hiyerarşilerle çalışır.


Logosentrizm kısaca şöyle özetlenebilir:



Logosentrizm bize düşüncenin merkez arzusunu gösterir. Derrida ise bu merkezin nasıl kurulduğunu, neyi dışladığını ve hangi izlere muhtaç olduğunu açığa çıkarır.


Bu yüzden logosentrizm eleştirisi, anlamı yok etmek değil; anlamın daha derin, daha kırılgan ve daha sorumlu biçimde düşünülmesini sağlamaktır.

Son Söz Logosentrizm, Sözün Merkezinde Hakikati Sabitleme Arzusunun Derrida Tarafından Sorgulanan Büyük Felsefi Alışkanlığı Mıdır ​

Logosentrizm, insan düşüncesinin en güçlü güven arayışlarından biridir. İnsan sözün hakikati doğrudan taşımasını ister. Aklın dünyayı eksiksiz kavramasını ister. Anlamın tek bir merkezde kapanmasını ister. Yazının, yorumun, izin, farkın ve bağlamın getirdiği belirsizliği azaltmak ister.


Çünkü insan için kesinlik rahatlatıcıdır.
Merkez güven vericidir.
Söz canlı görünür.
Akıl düzen kurar.
Hakikat bir yerde duruyormuş gibi hissedildiğinde düşünce kendini güvende sanır.


Fakat Derrida bu güvenin içine derin bir soru bırakır:


Söz gerçekten bu kadar saf mı
Akıl gerçekten tarih dışı mı
Hakikat gerçekten izsiz mi
Yazı gerçekten yalnızca ikincil mi
Anlam gerçekten niyete tamamen kapanır mı
Merkez gerçekten kenardan bağımsız mı


Derrida'nın logosentrizm eleştirisi, insanı anlamdan vazgeçirmeye çalışmaz. Tam tersine, anlamı daha dürüst sevmeyi öğretir. Çünkü anlam kolay değildir. Anlam yalnızca söylenen şey değildir; söylenmeyenin izini de taşır. Anlam yalnızca niyet değildir; etki, bağlam, tarih ve okuma da anlamın içindedir. Anlam yalnızca logosun ışığında değil; yazının gölgesinde, izin sessizliğinde, farkın hareketinde de oluşur.


Logosentrizm, yazıyı kenara iter.
Derrida yazının izini merkeze getirir.
Logosentrizm sözü yüceltir.
Derrida sözün içindeki tekrar ve farkı gösterir.
Logosentrizm hakikati sabitlemek ister.
Derrida hakikat iddiasının hangi dilsel yollarla kurulduğunu sorar.
Logosentrizm aklı güvenli merkez yapar.
Derrida aklın da kendi dışladıklarıyla şekillendiğini hatırlatır.


Bu yüzden logosentrizm eleştirisi, düşüncenin büyük bir terbiyesidir. İnsana, kendi sözünün efendisi olduğunu sanarken sözün de kendisini taşıyan daha büyük bir dilsel ağ içinde hareket ettiğini gösterir.


Belki de Derrida'nın bize bıraktığı en güçlü ders şudur:


Söz değerlidir; ama sözün dışında bıraktığı yazının izini duymadan hakikat tamamlanmaz.
Akıl değerlidir; ama kendi sınırlarını fark etmeden adil düşünemez.
Anlam değerlidir; ama tek merkezde kapatıldığında canlılığını kaybeder.

“Söz hakikatin kapısı olabilir; fakat o kapının eşiğinde yazının izi, anlamın farkı ve suskunluğun gölgesi daima bekler.”
— Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...