🧭 Derrida'ya Göre Aporia Nedir ❓ Çıkmaz, Karar, İmkânsızlık Ve Düşüncenin Sınırda Açılan Felsefi Derinliği Nasıl Anlaşılır ❓

Derrida'ya Göre Aporia Nedir Çıkmaz, Karar, İmkânsızlık Ve Düşüncenin Sınırda Açılan Felsefi Derinliği Nasıl Anlaşılır ​

“İnsan bazen yolun bittiği yerde kaybolmaz; asıl düşünce, geçilemeyen eşiğin önünde ruhun neye karar verdiğinde başlar.”
— Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...

Derrida'ya göre aporia, düşüncenin, dilin, kararın, adaletin, etiğin ve anlamın kendi sınırına geldiği yerde ortaya çıkan felsefi bir çıkmazdır. Aporia, basit bir çözümsüzlük değildir. Sadece “cevap bulamamak” ya da “kararsız kalmak” anlamına gelmez. Daha derin anlamıyla aporia, bir yolun hem gerekli hem imkânsız olduğu, bir kararın hem verilmesi gerektiği hem de kesin bilgiyle güvence altına alınamadığı, bir kavramın hem çalıştığı hem de kendi sınırında çözüldüğü yerdir.


Jacques Derrida için aporia, düşüncenin başarısızlığı değil; düşüncenin en yoğun, en dürüst ve en sorumlu hâllerinden biridir. Çünkü bazı meseleler kolayca çözülemez. Bazı kararlar hazır kurallarla bitirilemez. Bazı kavramlar kendi içinde çatlak taşır. Bazı etik sorumluluklar, insanı iki mümkün cevap arasında değil; iki imkânsızlık arasında bırakır.


Bu yüzden aporia, Derrida felsefesinde çıkmaz, eşik, geçit, karar, sorumluluk, adalet, öteki, ölüm, bağışlama, misafirperverlik ve imkânsızlık kavramlarıyla birlikte düşünülür.


Aporia bize şunu sorar:


Bir yol varsa ama geçilemiyorsa ne olur
Bir karar zorunluysa ama kesin bilgi yoksa ne yapılır
Adalet gerekiyorsa ama hiçbir kural tek başına yetmiyorsa nasıl karar verilir
Bağışlama mümkünse ama sadece bağışlanamaz olan karşısında anlam kazanıyorsa, bağışlama nedir
Misafirperverlik gerekliyse ama koşulsuz misafirperverlik imkânsız görünüyorsa, etik nerede başlar

Aporia Nedir ​

Aporia, kelime anlamı bakımından “geçitsizlik”, “yolsuzluk”, “çıkmaz”, “aşılamayan engel” veya “düşünsel tıkanma” gibi anlamlara gelir. Antik felsefede aporia, bir sorunun kolayca çözülemeyen, insanı düşünmeye zorlayan çıkmaz hâlini ifade eder. Derrida ise bu kavramı çok daha derin bir felsefi düzleme taşır.


Derrida'ya göre aporia, sadece bilinmezlik değildir. Bilinmezlikte insan henüz bilgiye ulaşmamıştır. Aporiada ise mesele daha karmaşıktır: Bazen bilgi olsa bile karar kolaylaşmaz. Bazen kural olsa bile adalet kesinleşmez. Bazen yol görünür ama geçilemez. Bazen iki seçenek vardır; fakat ikisi de tam anlamıyla yeterli değildir.


Aporia şu tür durumlarda ortaya çıkar:


Karar vermek zorundayızdır ama kararın garantisi yoktur.
Adil olmak isteriz ama genel kural tekil durumu tamamen kapsamaz.
Bağışlamak isteriz ama gerçek bağışlama ancak bağışlanamaz olan karşısında anlam kazanır.
Misafirperver olmak isteriz ama koşulsuz açıklık güvenlik ve sınır sorunları doğurur.
Bir metni anlamak isteriz ama anlam hiçbir zaman tek merkezde kapanmaz.


Bu yüzden aporia, düşüncenin duvara çarpması değil; duvarın neden orada olduğunu, geçidin neden kapalı olduğunu ve geçmek zorunda olmanın ne anlama geldiğini düşünmeye başlamaktır.

Aporia Neden Basit Bir Çözümsüzlük Değildir ​

Aporia çoğu zaman “çıkmaz” diye çevrilir; fakat onu yalnızca çözümsüzlük olarak görmek eksik olur. Çünkü sıradan çözümsüzlükte insan bir cevap bulamaz ve durur. Derrida'da aporia ise düşünceyi durdurmaz; tam tersine düşünceyi daha derin bir sorumluluğa zorlar.


Basit çözümsüzlük şöyle der:


Bilmiyorum.
Yol yok.
Cevap yok.
Devam edemem.


Aporia ise daha derin bir şey söyler:


Yol yok gibi görünüyor ama geçmek zorundayım.
Cevap garanti değil ama karar vermeliyim.
Kural yetmiyor ama adalet bekliyor.
Bilgi tamam değil ama sorumluluk ertelenemiyor.
Kavram çatlıyor ama düşünce burada daha ciddi hâle geliyor.


Bu yüzden aporia, felsefi bir felç değildir. İnsan aporia karşısında düşünmekten vazgeçmez. Tam tersine, artık kolay cevabın, hazır kuralın ve güvenli merkezin olmadığı bir yerde daha dikkatli düşünmek zorunda kalır.


Örneğin bir hâkim karar verirken yalnızca yasaya bakmaz; somut olayın tekilliğini, insan hayatını, bağlamı, adalet duygusunu ve kararın sonuçlarını da düşünür. Yasa vardır ama karar hâlâ zordur. İşte aporia burada başlar.

Derrida Aporia Kavramını Neden Önemser ​

Derrida aporia kavramını önemser çünkü onun felsefesinde düşünce hiçbir zaman basit kesinliklerle kapanmaz. Anlam, metin, adalet, etik, karar ve öteki gibi temel meseleler daima bir sınır deneyimi taşır. Aporia, bu sınır deneyiminin adıdır.


Derrida'nın aporia ilgisi şu nedenle önemlidir:


Kesinlik Arzusunu Sorgular
İnsan her konuda net cevap ister. Derrida ise bazı meselelerin net cevaba indirgenemeyeceğini gösterir.


Kararın Gerçek Riskini Gösterir
Eğer karar tamamen kurala bağlanabiliyorsa, aslında karar değildir; sadece uygulamadır.


Adaletin Zorluğunu Açığa Çıkarır
Adalet, yalnızca mevcut kuralları takip etmek değildir. Tekil durum karşısında sorumluluk almak gerekir.


Öteki'nin Tam Kavranamazlığını Hatırlatır
Öteki, benim kavramlarıma ve sistemime tamamen sığmaz. Onun karşısında düşünce aporetik hâle gelir.


Düşüncenin Sınırını Görünür Kılar
Bir kavram en çok sınırında anlaşılır. Aporia, kavramın kendi kendine yetmediği yerdir.


Derrida için aporia, düşüncenin karanlık noktası değil; düşüncenin kendini gerçekten sınadığı yerdir. Çünkü insan en ciddi kararlarını, çoğu zaman en kesin bilgiye sahip olmadığı yerlerde vermek zorunda kalır.

Aporia Ve Karar Arasındaki İlişki Nedir ​

Derrida'nın aporia düşüncesinde karar çok merkezi bir kavramdır. Çünkü gerçek karar, yalnızca hazır bir kuralı uygulamak değildir. Eğer ne yapılacağı tamamen belliyse, risk yoksa, belirsizlik yoksa ve seçenek otomatik olarak belirlenmişse, orada gerçek anlamda karar değil, programın uygulanması vardır.


Gerçek karar ise aporia içinde doğar.


Karar vermek şu durumda zordur:


Kural vardır ama tekil duruma tam uymaz.
Bilgi vardır ama tamam değildir.
İki tarafın da haklı yönleri vardır.
Sonuçlar tamamen öngörülemez.
Birini seçmek başka bir şeyi dışarıda bırakır.
Sorumluluk ertelenemez.


Derrida'ya göre karar, tam bilgiyle güvence altına alınamaz. Çünkü tam bilgi olsaydı, karar sadece hesaplama olurdu. Kararın karar olabilmesi için bir bilinmezlik, bir risk, bir sıçrama ve bir sorumluluk gerekir.


Bu yüzden aporia kararın düşmanı değildir; kararın gerçek alanıdır.


Bir insan hayatında da bu böyledir:


Gitmek mi kalmak mı
Affetmek mi uzaklaşmak mı
Konuşmak mı susmak mı
Kendini mi seçmek, başkasını mı korumak
Güvenmek mi temkinli olmak mı


Bu kararlar çoğu zaman tam kesinlikle verilmez. İnsan aporia içinde karar verir; karar verdikten sonra da sorumluluğunu taşır.

Aporia Ve Adalet Arasındaki Bağ Nedir ​

Derrida'nın felsefesinde adalet, aporia ile çok güçlü biçimde bağlantılıdır. Çünkü adalet, yalnızca hazır hukuk kurallarının uygulanması değildir. Hukuk genel kurallarla çalışır; ama hayat tekil olaylarla gelir. İşte genel kural ile tekil olay arasındaki gerilim aporia üretir.


Bir yasa maddesi vardır.
Ama her olay benzersizdir.
Kural geneldir.
Ama insan hikâyesi tekildir.
Hukuk uygulanmalıdır.
Ama adalet yalnızca mekanik uygulama değildir.


Derrida'nın adalet anlayışında şu gerilim önemlidir:


Hukuk hesaplanabilir olmalıdır.
Ama adalet, hesaplanamaz olanı da çağırır.


Hukuk kurala dayanır.
Ama adalet tekil insana, öteki'ne ve bağlama cevap vermek ister.


Hukuk uygulanabilir olmalıdır.
Ama adalet hiçbir zaman mevcut kurallara tamamen kapanmaz.


Bu nedenle adalet aporetiktir. Çünkü hem kurala ihtiyaç duyar hem kuralı aşan bir sorumluluk ister. Hâkim, hukukçu, yönetici, aile büyüğü veya sıradan bir insan bile adalet gerektiren bir durumda sadece kural uygulamaz; kararının etik yükünü de taşır.


Adaletin zor olmasının nedeni budur: Adalet, kesin formül değil; her tekil durumda yeniden sınanan bir sorumluluktur.

Aporia Ve Hukuk Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır ​

Hukuk, aporia kavramını anlamak için en güçlü alanlardan biridir. Çünkü hukuk, yazılı kurallar, yorumlar, kararlar ve somut olaylar arasında çalışır. Bir yasa metni vardır; fakat metnin nasıl uygulanacağı her zaman otomatik değildir.


Hukukta aporia şu durumlarda ortaya çıkar:


Kanun açık görünür ama olay karmaşıktır.
İki hak birbiriyle çatışır.
Kural adil görünür ama uygulama haksız sonuç doğurabilir.
Yasanın lafzı ile ruhu arasında gerilim oluşur.
Geçmiş içtihat vardır ama yeni olay farklıdır.
Genel norm, tekil hayatın bütün ayrıntılarını taşıyamaz.


Derrida için hukuk kararında aporia kaçınılmazdır. Çünkü karar yalnızca bilgi değil, sorumluluk ister. Bir hâkim “kural böyle” diyerek mekanik davranırsa adalet eksik kalabilir. Ama kuralı tamamen yok sayarsa hukuk düzeni bozulur.


İşte aporia bu çift zorunlulukta ortaya çıkar:


Kurala uymak gerekir.
Ama sadece kurala uymak yetmeyebilir.


Tekil durumu görmek gerekir.
Ama tamamen keyfî davranmak da adalet değildir.


Bu yüzden hukuk, aporia ile yaşayan bir alandır. Adalet, hukukun içinde aranır; ama hukukun metnine tamamen hapsedilemez.

Aporia Ve Etik Sorumluluk Nasıl Bağlantılıdır ​

Derrida'da etik sorumluluk, çoğu zaman aporetik bir yapıya sahiptir. Çünkü gerçek etik durumlar genellikle kolay cevaplarla çözülmez. İnsan bazen iki iyi arasında değil, iki sorumluluk arasında sıkışır. Birine cevap vermek, başka birini ihmal etmek olabilir.


Etik aporia şu tür durumlarda belirir:


Birini korumak, başka birini incitebilir.
Doğruyu söylemek, birini yıkabilir.
Susmak, haksızlığa ortaklık gibi görünebilir.
Yardım etmek, bağımlılık oluşturabilir.
Sınır koymak, sevgisizlik gibi algılanabilir.
Bağışlamak, adaleti zayıflatabilir.


Bu durumlarda hazır ahlak cümleleri çoğu zaman yetmez. “Doğruyu söyle”, “iyi ol”, “adil davran”, “merhametli ol” gibi ilkeler değerlidir; ama tekil olayda nasıl uygulanacakları her zaman açık değildir.


Derrida için sorumluluk tam da burada başlar. Eğer kural her şeyi otomatik belirleseydi, sorumluluk yalnızca kurala uyum olurdu. Fakat aporia içinde insan karar vermek zorundadır. Bu karar kesin bilgiyle korunamaz; yine de verilmelidir.


Bu yüzden etik sorumluluk, insanın aporia karşısında kaçmadan durabilme cesaretidir.

Aporia Ve Öteki Arasındaki İlişki Nedir ​

Derrida'nın felsefesinde öteki, benim kavramlarıma, sistemime, beklentilerime ve anlam dünyama tamamen indirgenemeyen kişidir. Öteki, bana benzediği ölçüde değil; benden taştığı, beni zorladığı ve beni kendi sınırlarımla karşılaştırdığı ölçüde etik bir çağrı taşır.


Öteki karşısında aporia doğar çünkü:


Onu anlamak isterim ama tamamen kavrayamam.
Ona yardım etmek isterim ama onun adına karar veremem.
Onu misafir etmek isterim ama sınırlarım vardır.
Onu bağışlamak isterim ama adalet sorusu vardır.
Ona açık olmak isterim ama kendimi de korumam gerekir.


Öteki, benim sistemime kolayca yerleşmez. Onun gelişi, düzenimi bozar. Bildiğim kuralları yetmez hâle getirir. Bu yüzden öteki karşısındaki sorumluluk aporetiktir.


Derrida'nın düşüncesinde etik, öteki'ni kendi kavramlarıma hapsetmemekle başlar. Fakat onu tamamen kavrayamamam da beni sorumluluktan kurtarmaz. Tam tersine, sorumluluk burada derinleşir.


Aporia, öteki'nin karşısında düşüncenin kibirden arındığı yerdir. Çünkü öteki bana şunu hatırlatır:


Her şeyi bilemezsin.
Yine de cevap vermek zorundasın.

Aporia Ve Misafirperverlik Nasıl Düşünülür ​

Derrida'nın misafirperverlik düşüncesi aporia kavramıyla çok yakından ilişkilidir. Çünkü gerçek misafirperverlik, öteki'ne kapıyı açmayı ister. Fakat kapıyı açmak aynı zamanda sınır, güvenlik, ev, kimlik ve kontrol sorunlarını beraberinde getirir.


Koşulsuz misafirperverlik şöyle der:


Kim gelirse gelsin kabul et.
Öteki'ni sorgusuz karşıla.
Ona evini aç.
Ona kendi koşullarını dayatma.


Fakat pratik hayat şöyle sorar:


Kim geliyor
Neden geliyor
Evde kimler var
Güvenlik nasıl sağlanacak
Sınırlar ne olacak
Ev sahibi olmak ne demek


İşte aporia burada doğar. Koşulsuz misafirperverlik etik olarak yüce görünür; fakat pratikte tamamen uygulanması zor hatta imkânsız olabilir. Koşullu misafirperverlik ise uygulanabilir ama gerçek açıklığın saflığını sınırlar.


Derrida bu gerilimi yok etmez. Tam tersine, gerçek misafirperverlik düşüncesinin bu aporia içinde anlam kazandığını gösterir.


Misafirperverlik hem kapıyı açmayı hem eşik sahibi olmayı içerir. Kapı yoksa açmak da yoktur. Eşik yoksa misafirlik de yoktur. Ama eşik varsa sınır da vardır. Bu yüzden misafirperverlik baştan itibaren aporetiktir.

Aporia Ve Bağışlama Arasındaki Bağ Nedir ​

Derrida'nın bağışlama düşüncesi de aporia ile doludur. Çünkü gerçek bağışlama, kolayca bağışlanabilir olanı bağışlamak değildir. Eğer bir hata küçükse, telafi edilmişse, unutulmuşsa veya zaten hak edilmiş bir af varsa, bağışlama çok büyük bir etik olay olmayabilir.


Derrida'nın sarsıcı sorusu şudur:


Gerçek bağışlama, ancak bağışlanamaz olan karşısında mı anlam kazanır


Bu soru aporetiktir. Çünkü bağışlanamaz olanı bağışlamak imkânsız gibi görünür. Ama sadece bağışlanabilir olanı bağışlamak da gerçek bağışlama fikrini zayıflatır.


Bağışlama aporiası şudur:


Bağışlama mümkün olmalıdır.
Ama gerçek bağışlama imkânsız olana yönelir.


Bağışlama adaletle çatışabilir.
Ama bağışlama olmadan insan ilişkileri kapanabilir.


Bağışlama koşulsuz gibi düşünülür.
Ama pratikte özür, pişmanlık, telafi ve zaman gibi koşullar aranır.


Derrida burada basit bir ahlak dersi vermez. Bağışlamanın ne kadar zor, kırılgan ve çelişkili bir etik deneyim olduğunu gösterir. Çünkü bağışlama, en çok imkânsız göründüğü yerde felsefi derinlik kazanır.

Aporia Ve Ölüm Arasındaki İlişki Nedir ​

Derrida'nın aporia düşüncesinde ölüm de önemli bir sınır deneyimidir. Ölüm, insanın kendi deneyiminin en aşılmaz sınırlarından biridir. İnsan başkalarının ölümüne tanık olabilir, ölüm üzerine düşünebilir, ölümden korkabilir; fakat kendi ölümünü deneyimleyip anlatamaz.


Ölüm aporetiktir çünkü:


Kesindir ama deneyimlenemez.
Bana aittir ama ben onu yaşarken artık anlatamam.
Herkes ölür ama her ölüm tekildir.
Ölüm hakkında konuşuruz ama onu tam bilemeyiz.
Ölüm gelecektir ama gelişi hesaplanamaz.


Bu nedenle ölüm, düşüncenin sınırıdır. İnsan ölüm hakkında metinler yazar, yas tutar, mezarlar yapar, hatıralar saklar, dualar eder, felsefe üretir. Fakat ölümün kendisi daima bir eşiğin ötesinde kalır.


Derrida için aporia, geçilemeyen geçit demektir. Ölüm tam da böyledir: Herkesin geçeceği ama kimsenin geri dönüp anlatamayacağı eşik.


Bu düşünce insanı karamsarlığa değil, sorumluluğa çağırır. Çünkü ölümün aporiası, hayatın tekilliğini ve başkasının kaybının geri döndürülemezliğini daha derinden hissettirir.

Aporia Ve Dil Arasındaki Bağ Nedir ​

Dil de aporetik bir yapıya sahiptir. Çünkü insan anlamı dil ile ifade eder; ama dil hiçbir zaman anlamı tamamen kapatamaz. İnsan konuşur, yazar, açıklar, yorumlar; fakat her ifade başka ifadeye ihtiyaç duyar. Her kelime başka kelimelerin izini taşır.


Dil aporiası şurada ortaya çıkar:


Anlatmak zorundayız.
Ama tam anlatamayız.


Anlam kurmak zorundayız.
Ama anlamı son noktada kapatamayız.


Konuşmak isteriz.
Ama sözümüz bizi aşabilir.


Yazmak isteriz.
Ama yazı bağlam değiştirir ve yeni anlamlara açılır.


Bir insan “seni seviyorum” dediğinde bile sevginin tamamı cümleye sığmaz. Bir hukuk metni yazıldığında bile her tekil olay o metnin içinde bütünüyle öngörülemez. Bir felsefi kavram tanımlandığında bile başka kavramlara açılır.


Bu yüzden dil, hem imkân hem sınırdır. Dil olmadan anlam kuramayız; ama dil aracılığıyla kurduğumuz anlam hiçbir zaman tamamen son söz olmaz.


Derrida'nın aporia düşüncesi burada dilin kırılganlığını gösterir. İnsan dili kullanır; ama dilin içinde daima bir eksik, bir erteleme, bir taşma vardır.

Aporia Ve Dekonstrüksiyon Nasıl İlişkilidir ​

Dekonstrüksiyon, aporia ile derinden bağlantılıdır. Çünkü dekonstrüksiyon bir metnin, kavramın veya sistemin kendi içinde taşıdığı çıkmazları, çatlakları ve bastırılmış gerilimleri görünür kılar.


Bir metin kendini tutarlı gösterir.
Dekonstrüksiyon onun içindeki gerilimleri açığa çıkarır.


Bir kavram kendini net gösterir.
Dekonstrüksiyon onun karşıtına nasıl bağlı olduğunu gösterir.


Bir sistem kendini merkezli gösterir.
Dekonstrüksiyon merkezinin kenara nasıl muhtaç olduğunu gösterir.


Bir karar kendini kesin göstermek ister.
Dekonstrüksiyon kararın aporetik yapısını hatırlatır.


Aporia, dekonstrüksiyonun ortaya çıkardığı en derin eşiklerden biridir. Çünkü dekonstrüksiyon sonunda basitçe “şu doğrudur” demez. Daha çok şunu gösterir: Burada anlam kapanmıyor. Burada kavram kendi sınırına geliyor. Burada karar garantisiz kalıyor. Burada dışlanan şey geri dönüyor.


Bu yüzden dekonstrüksiyon, düşünceyi aporia karşısında daha dikkatli hâle getirir. Düşünceyi çıkmazdan kaçırmaz; çıkmazın içinde sorumlulukla durmaya çağırır.

Aporia Günlük Hayatta Nasıl Görülür ​

Aporia yalnızca felsefe kitaplarında karşılaşılan soyut bir kavram değildir. Günlük hayatta da insan sık sık aporetik durumlar yaşar. Bunlar, ne yapılması gerektiğinin tam açık olmadığı ama karar vermenin kaçınılmaz olduğu anlardır.


Günlük aporia örnekleri şunlardır:


Birine gerçeği söylemek istiyorsun ama onu incitmekten korkuyorsun.
Affetmek istiyorsun ama yaşanan şeyin ağırlığı hâlâ içini yakıyor.
Gitmek istiyorsun ama kalmanın da sorumluluğu var.
Yardım etmek istiyorsun ama karşındakini bağımlı hâle getirmek istemiyorsun.
Susmak istiyorsun ama susmanın haksızlığı büyüteceğini hissediyorsun.
Kuralı uygulamak istiyorsun ama olayın tekilliği seni düşündürüyor.


Bu durumlarda kolay cevap yoktur. İnsan “doğru olan budur” diyerek hemen çıkamaz. Çünkü her seçenek bir şey kazanırken başka bir şeyi kaybettirir.


Aporia, insanın karar öncesindeki ruhsal eşiğidir. Burada insan yalnızca mantığıyla değil, vicdanıyla, hafızasıyla, sorumluluğuyla, korkusuyla ve cesaretiyle de karşılaşır.


Bu yüzden aporia hayatın derin kararlarında hep vardır. İnsan büyüdükçe, her sorunun tek doğru cevabı olmadığını daha iyi anlar.

Aporia Ve İmkânsızlık Neden Birlikte Düşünülür ​

Derrida'nın aporia düşüncesinde imkânsızlık çok önemlidir. Fakat bu imkânsızlık, basitçe “olmayacak şey” anlamına gelmez. Derrida'da imkânsızlık bazen en gerçek etik çağrının doğduğu yerdir.


Örneğin:


Adalet tam hesaplanamaz; ama adalet için karar vermeliyiz.
Koşulsuz misafirperverlik imkânsız gibidir; ama misafirperverliği anlamlı kılan odur.
Gerçek bağışlama bağışlanamaz olana yönelir; bu yüzden imkânsız gibi görünür.
Öteki tam kavranamaz; ama ona cevap vermeliyiz.
Tam anlam mümkün değildir; ama konuşmaya ve yazmaya devam ederiz.


Bu tür imkânsızlıklar insanı durdurmaz. Tam tersine, sorumluluğun yoğunlaştığı alanları gösterir.


Derrida için imkânsız olan, sadece yapılmayacak olan değildir. Bazen imkânsız olan, düşünceyi ve etiği canlı tutan şeydir. Eğer adalet tamamen hesaplanabilir olsaydı, adalet sıradan uygulamaya dönüşürdü. Eğer bağışlama kolay olsaydı, etik derinliğini kaybederdi. Eğer misafirperverlik yalnızca tanıdık olanı kabul etmek olsaydı, öteki'ne açıklık olmazdı.


Aporia, imkânsızlığın içinde sorumluluk aramaktır.

Aporia Neden Yanlış Anlaşılır ​

Aporia bazen yanlış biçimde kararsızlık, çaresizlik veya düşünsel başarısızlık gibi anlaşılır. Oysa Derrida'da aporia, düşüncenin zayıflığı değil; düşüncenin ciddiyetidir. Çünkü gerçekten önemli meseleler çoğu zaman kolayca çözülemez.


Aporia şunlar değildir:


Basit kafa karışıklığı değildir.
Düşünmeyi bırakmak değildir.
Kararsızlıkta sonsuza kadar kalmak değildir.
Hiçbir şey yapılamaz demek değildir.
Cevapsızlığı yüceltmek değildir.
Sorumluluktan kaçmak değildir.


Aporia şunları ifade eder:


Kararın garantisizliğini kabul etmek.
Adaletin kuraldan fazla olduğunu görmek.
Öteki'ni tam kavrayamadan ona cevap vermek.
İmkânsız görünen etik çağrıdan kaçmamak.
Anlamın kapanmadığını bilerek düşünmeye devam etmek.


Bu yüzden aporia, pasiflik değil; ağır bir sorumluluk hâlidir. İnsan aporia içinde karar vermekten kaçmaz. Karar verir; fakat kararının kolay, masum ve tamamen güvenli olmadığını bilir.


Bu bilgi insanı daha derin, daha dikkatli ve daha alçakgönüllü yapar.

Aporia Nasıl Okuma Ve Düşünme Alışkanlığı Kazandırır ​

Aporia kavramını anlamak, insanın hem metinleri hem hayatı daha derin okumasını sağlar. Artık bir soruya hemen cevap aramak yerine, sorunun hangi çıkmazları taşıdığını, hangi gerilimlerle kurulduğunu ve hangi kararları zorunlu kıldığını görmeye başlarız.


Aporia ile düşünmek şu alışkanlıkları kazandırır:


Hızlı Cevaptan Kaçınmak
Her mesele hemen kapatılmaz. Bazı soruların ağırlığı korunur.


Gerilimi Görmek
Bir kavramın iki tarafı, bir kararın iki sonucu, bir sorumluluğun iki yükü fark edilir.


Tekil Olayı Ciddiye Almak
Genel kural önemlidir; ama her olay kendi benzersizliğini taşır.


İmkânsızlığı Düşünmek
İmkânsız görünen etik çağrılar hemen reddedilmez.


Sorumluluktan Kaçmamak
Garanti yok diye karar ertelenmez. Karar verilir ve sorumluluğu taşınır.


Bu düşünme biçimi özellikle hukukta, ahlakta, siyasette, ilişkilerde ve kişisel hayat kararlarında çok değerlidir. Çünkü hayat çoğu zaman matematik problemi gibi çözülmez. Hayat, aporialar içinde yaşanır.

Derrida'ya Göre Aporia Hakkında Genel Değerlendirme ​

Derrida'ya göre aporia, düşüncenin, kararın, adaletin ve etik sorumluluğun sınırda karşılaştığı derin çıkmazdır. Aporia, çözümün yokluğu değil; kararın, anlamın ve sorumluluğun kolayca güvence altına alınamadığı yerdir.


Aporia kısaca şöyle özetlenebilir:



Aporia bize şunu öğretir:


Her karar hesaplanamaz.
Her adalet kuraldan ibaret değildir.
Her bağışlama kolay değildir.
Her misafirperverlik sınırla karşılaşır.
Her anlam kapanmaz.
Her etik çağrı güvenli değildir.


Bu yüzden aporia, düşüncenin karanlık kuyusu değil; düşüncenin olgunluk eşiğidir.

Son Söz Aporia, Düşüncenin Çıkmazda Kendi Sorumluluğuyla Karşılaştığı Sessiz Eşik Midir ​

Aporia, Derrida'nın felsefesinde insan düşüncesinin en dürüst anlarından biridir. Çünkü insan çoğu zaman cevap ister, yol ister, kural ister, güvence ister. Fakat hayatın en derin meseleleri her zaman açık yollardan geçmez. Bazen yol görünür ama kapanır. Bazen karar gerekir ama garanti yoktur. Bazen adalet çağırır ama hukuk tek başına yetmez. Bazen bağışlamak gerekir gibi görünür ama yara hâlâ kanar. Bazen öteki kapıya gelir ama kapıyı açmak bütün düzeni sarsar.


İşte aporia, bu eşiğin adıdır.


Aporia, düşüncenin yenilgisi değildir.
Aporia, düşüncenin ciddileştiği yerdir.
Aporia, kararın kolaylıktan çıktığı yerdir.
Aporia, adaletin kuralla yetinmediği yerdir.
Aporia, insanın kendi sınırını gördüğü ama sorumluluktan kaçamadığı yerdir.


Derrida bize şunu öğretir:


Eğer karar tamamen hesaplanabiliyorsa, karar değildir.
Eğer adalet yalnızca kural uygulamasıysa, adalet eksik kalır.
Eğer bağışlama yalnızca kolay olanı bağışlıyorsa, derinliği kaybolur.
Eğer misafirperverlik yalnızca tanıdık olana açıksa, öteki'ne gerçekten açılmamıştır.
Eğer düşünce çıkmazdan kaçıyorsa, kendi en önemli sınavından kaçıyordur.


Bu yüzden aporia, insanı yavaşlatır. Ona acele hüküm vermemeyi öğretir. Ona kararın ağırlığını hissettirir. Ona her etik cevabın bir bedeli olduğunu gösterir. Ona öteki'nin karşısında kendi bilgisinin ve gücünün sınırlı olduğunu hatırlatır.


Belki de insan en çok aporia içinde olgunlaşır. Çünkü orada artık kolay cevaplar yoktur. Orada yalnızca insanın vicdanı, bilgisi, eksikliği, cesareti ve sorumluluğu vardır.


Aporia, geçilemeyen geçittir.
Ama bazen insan, tam da geçemediği yerde düşünmeyi öğrenir.
Ve bazen en gerçek karar, yolun açık olduğu yerde değil; yolun kapalı göründüğü ama çağrının hâlâ sürdüğü yerde verilir.

“Çıkmaz sandığımız yer bazen düşüncenin sonu değil; insanın kendi sorumluluğuyla ilk kez gerçekten yüzleştiği sessiz eşiktir.”
— Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...