📖 Beled Suresi 10. Ayette “Biz Ona İki Yolu da Göstermedik mi” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve İyiyle Kötüyü Ayırt Etme, Özgür İrade, Vicdan, Ahlak

Beled Suresi 10. Ayette “Biz Ona İki Yolu da Göstermedik mi” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve İyiyle Kötüyü Ayırt Etme, Özgür İrade, Vicdan, Ahlaki Seçim, Hidayet, Sorumluluk Ve Hayatın Yol Ayrımları Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır ​

“İnsan hayatının değeri yalnız önünde yollar bulunmasında değil, hangi yolun nereye çıktığını anlayabilecek bir bilinç taşımasında ve sonunda kendi yönünü seçebilmesindedir.”
Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...

“وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ — Ve Hedeynâhu’n Necdeyn” Ne Demektir ​

Beled Suresi’nin onuncu ayetinde şöyle buyrulur:


وَهَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ


Anlam olarak:


“Biz ona iki yolu da göstermedik mi?”
(Beled Suresi, 90/10)


Ayette geçen “necdeyn”, kelime olarak iki yüksek veya belirgin yol anlamına gelir.


Tefsirlerde bu ifade yaygın biçimde:


iyilik ve kötülük yollarının,


doğru ve yanlışın,


hayır ile şerrin


insana gösterilmesi şeklinde anlaşılmıştır.


Yani insan dünyaya yalnızca gören ve konuşan bir varlık olarak bırakılmamıştır.


Aynı zamanda ahlaki yön bulma kapasitesiyle donatılmıştır.

“Necdeyn” Neden “İki Yol” Olarak Anlaşılır ​

Necid kelimesi yükseltili, belirgin yol veya yüksek arazi anlam alanına sahiptir.


İki yol anlamındaki “necdeyn” ifadesi, insanın önündeki iki farklı yönü sembolleştirir.


Bir yol:


adalete,


merhamete,


doğruluğa


götürebilir.


Diğer yol:


zulme,


bencilliğe,


haksızlığa


götürebilir.


Buradaki temel fikir şudur:


İnsan ahlaki bakımdan yönsüz bırakılmamıştır.


Önünde seçenekler vardır ve bunların farkına varabilecek yetiler verilmiştir.

İnsanın İyiyi Ve Kötüyü Ayırt Etme Yeteneği Nereden Gelir ​

Bu ayrım tek bir kaynağa indirgenemez.


İnsan:


aklı,


vicdanı,


tecrübesi,


eğitimi,


toplumsal değerleri,


vahiy


aracılığıyla doğru ile yanlışı ayırt etmeye çalışır.


Kur’an açısından vahiy bu ahlaki yönlendirmeyi güçlendiren temel kaynaklardan biridir.


Fakat insanın içinde de:


adaletsizlik karşısında rahatsız olma,


merhamet gösterme,


haksızlığı fark etme


gibi ahlaki eğilimler bulunabilir.


Ayet bütün bu imkânları hidayet ve yön gösterme kavramı altında düşündürür.

Hidayet Burada Ne Anlama Gelmektedir ​

Hidayet yalnız bir insanı zorla doğru yola sokmak anlamına gelmez.


Temel anlamıyla:


yolu göstermek, rehberlik etmek, yönü açıklamak


demektir.


Bir yol tabelası size yönü gösterir.


Ama yürüyüp yürümemek sizin seçiminizdir.


Beled 10’da da insanın önündeki yolların gösterilmesi ile insanın onları seçmesi arasında önemli bir ayrım vardır.


Yol gösterilir.


Ama insanın ahlaki sorumluluğu, hangi yönde yürüdüğüyle ortaya çıkar.

İki Yolun Gösterilmesi Özgür İrade Fikrini Destekler mi ​

Güçlü biçimde evet.


Eğer insanın hiçbir seçim imkânı olmasaydı:


iyilik,


kötülük,


sorumluluk,


hesap


kavramları büyük ölçüde anlamını kaybederdi.


İki yolun gösterilmesi:


seçenek bulunduğunu,


insanın yönelme kapasitesine sahip olduğunu


düşündürür.


Bu özgürlük sınırsız değildir.


İnsan:


doğduğu şartları,


bedenini,


tarihini


seçmez.


Ama birçok durumda bu şartların içinde ahlaki tercihler yapabilir.

Vicdan İnsanın İçindeki Yol Göstericilerden Biri midir ​

Evet.


Vicdan insana bazen:


“Bu doğru değil.”


diyen içsel bir uyarı verebilir.


Bir insan başkasını kırdığında,


haksızlık yaptığında,


yalan söylediğinde


içinde rahatsızlık hissedebilir.


Fakat vicdan da ihmal edilirse körelebilir.


İnsan yanlışını sürekli gerekçelendirirse bir süre sonra ona alışabilir.


Bu nedenle vicdan yalnız sahip olunan değil, korunması gereken bir ahlaki yetidir.

İnsan Doğru Yolu Bilip Yanlış Yolu Seçebilir mi ​

Evet.


Bilmek ile yapmak aynı şey değildir.


İnsan:


yalanın yanlış olduğunu bilir ama yalan söyleyebilir.


Cimriliğin kötü olduğunu bilir ama paylaşmayabilir.


Haksızlığın yanlış olduğunu bilir ama çıkarı için haksız davranabilir.


Bu nedenle ahlaki hayatın en zor noktası:


doğruyu öğrenmekten sonra doğruyu seçebilmektir.


Beled 10 insanın bilgisinin yanında iradesini de gündeme getirir.

Kötü Yol Neden Bazen Daha Kolay Görünebilir ​

Çünkü bazı yanlış tercihler kısa vadede avantaj sağlayabilir.


Yalan:


sorundan kaçırabilir.


Haksız kazanç:


hızlı servet sağlayabilir.


Bencillik:


kısa vadede insanı rahatlatabilir.


Ama kısa vadeli kolaylık, uzun vadeli doğruluk anlamına gelmez.


Beled Suresi biraz sonra “sarp yokuş” temasına geçecektir.


Bu son derece önemlidir.


Çünkü ahlaki olarak doğru olan yol bazen daha zor yol olabilir.

İyi Yol Neden Sarp Bir Yokuşa Benzetilebilir ​

İyilik çoğu zaman bedelsiz değildir.


Affetmek zor olabilir.


Paylaşmak maldan vazgeçmeyi gerektirir.


Doğruyu söylemek bazen çıkar kaybettirebilir.


Mazlumun yanında durmak risk oluşturabilir.


Bu nedenle ahlaki yükseliş düz ve rahat bir yol olmayabilir.


Beled Suresi’nin ilerleyen ayetlerinde gerçek “akabe”, yani sarp geçit:


özgürleştirmek,


doyurmak,


yetimi gözetmek,


yoksula yardım etmek


olarak açıklanacaktır.

İki Göz, Bir Dil Ve İki Yol Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır ​

1. ayette:

iki göz


verildi.

1. ayette:

bir dil ve iki dudak


verildi.

1. ayette:

iki yol


gösterildi.


Bu çok anlamlı bir sıralamadır.


İnsan:


görür,


ifade eder,


seçer.


Yani yalnız biyolojik yeteneklere sahip değildir.


Bu yeteneklerin nasıl kullanılacağı konusunda da bir ahlaki yönlendirme vardır.


Gözün var.


Dilin var.


Ama asıl soru:


Bunlarla hangi yolu seçiyorsun?

İnsana Yol Gösterilmesi Allah’ın Rahmetinin Bir Biçimi midir ​

Evet.


İnsan dünyaya tamamen bilgisiz bırakılmış olsaydı ahlaki sorumluluğun anlamı farklı olurdu.


Fakat Kur’an perspektifinde insana:


akıl,


vicdan,


peygamberler,


vahiy


gibi rehberlik yolları verilmiştir.


Bu nedenle yön gösterilmesi bir tür rahmettir.


Çünkü insan yalnız:


“Seç.”


denilen bir varlık değildir.


Aynı zamanda:


“Bak, bu yolların sonuçları farklıdır.”


diye uyarılan bir varlıktır.

İnsan Yanlış Yolu Seçtiğinde Dönebilir mi ​

Dünya hayatında evet.


Bu son derece önemli bir noktadır.


İnsan bir hata yaptığında hayatı tamamen bitmiş değildir.


Fark edebilir.


Pişman olabilir.


Telafi edebilir.


Tövbe edebilir.


Yön değiştirebilir.


Yani iki yol bir kez seçildikten sonra sonsuza kadar değiştirilemeyen demiryolu hatları gibi değildir.


İnsan yaşadığı sürece birçok noktada yeniden:


“Şimdi hangi tarafa gideceğim?”


sorusuyla karşılaşabilir.

Alışkanlıklar Bir Süre Sonra Seçimlerimizi Zorlaştırabilir mi ​

Evet.


Bir davranış tekrarlandıkça alışkanlık hâline gelebilir.


İlk yalan zor olabilir.


Sonraki daha kolay.


İlk yardım da zor gelebilir.


Ama cömertlik tekrarlandıkça daha doğal hâle gelebilir.


Bu nedenle insan yalnız tek tek seçimler yapmaz.


Seçimleriyle kendisini de şekillendirir.


Her tekrar, gelecekteki yolu biraz daha kolay veya zor hâle getirebilir.


Bu yüzden ahlak yalnız davranış değil, karakter inşasıdır.

Çevremiz Hangi Yolu Seçeceğimizi Etkiler mi ​

Elbette.


İnsan birlikte olduğu kişilerden etkilenebilir.


Bir çevrede:


yalan normal,


haksız kazanç sıradan,


aşağılama eğlence


hâline gelmişse kişinin bunlara karşı direnci azalabilir.


Başka bir çevrede:


dürüstlük,


yardımlaşma,


bilgi,


merhamet


teşvik ediliyorsa iyi tercihler kolaylaşabilir.


Fakat çevre etkili olsa da insanın bütün sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.


İnsan mümkün olduğunca hangi çevrenin kendisini hangi yola taşıdığını fark etmelidir.

Mal Ve Güç Bu İki Yolun Sınavında Nasıl Kullanılabilir ​

Beled Suresi daha önce:


servet,


güç


üzerinden insanın kibirlenmesini eleştirmişti.


Oysa mal ve güç kendi başına ahlaki yön belirlemez.


Aynı servet:


gösterişe de,


yoksulu doyurmaya da


harcanabilir.


Aynı güç:


insanı ezmek için de,


mazlumu korumak için de


kullanılabilir.


Dolayısıyla mal ve güç birer yol ayrımıdır.


İnsanın kim olduğu, onlara sahip olmasından çok onlarla ne yaptığıyla belirginleşir.

İki Yolun Varlığı Hesabı Neden Anlamlı Hâle Getirir ​

Çünkü hesap seçimin olduğu yerde anlam kazanır.


İnsan:


doğruyu bilme imkânı,


yanlışı fark etme kapasitesi,


alternatif tercih


taşıyorsa yaptığı davranış ahlaki ağırlık kazanır.


Bu nedenle Beled 10, surenin ilerleyen sorumluluk ve sonuç temasının temelini kurar.


İnsan:


göz verilmiş,


dil verilmiş,


yol gösterilmiş


bir varlıktır.


Artık şu soru ortaya çıkar:


Bu imkânlarla ne yaptı?

“İki Yol” Hayatın Büyük Kararları Kadar Küçük Günlük Seçimleri de Kapsar mı ​

Ahlaki açıdan evet.


Hayat yalnız birkaç büyük karardan oluşmaz.


Karakter çoğu zaman küçük seçimlerde oluşur:


Birinin arkasından konuşacak mıyım?


Bulduğum şeyi sahibine verecek miyim?


Kimse görmezken kurala uyacak mıyım?


Öfkeli olduğumda hakaret edecek miyim?


Yardıma ihtiyacı olanı görmezden gelecek miyim?


Büyük hayat yönü çoğu zaman küçük yol ayrımlarının toplamıdır.

Beled Suresinin 8, 9 Ve 10. Ayetleri Birlikte Nasıl Okunmalıdır ​

Bu üç ayet insanın donanımını adım adım ortaya koyar:


8. Ayet:
“Biz ona iki göz vermedik mi?”


Algılama.


9. Ayet:
“Bir dil ve iki dudak vermedik mi?”


İfade.


10. Ayet:
“Biz ona iki yolu göstermedik mi?”


Ahlaki yönelim.


Böylece insan:


gören, konuşan ve seçen


bir varlık olarak tanımlanır.


Ve hemen bundan sonra sure çok önemli bir soru soracaktır:


Bütün bu imkânlara rağmen insan neden sarp yokuşa atılmamıştır?

Sonuç: İnsanın Önüne Yollar Konulmuştur, Fakat Yürünecek Yönü Seçmek Onun Ahlaki Sınavıdır​

Beled Suresi’nin onuncu ayetindeki:


“Biz ona iki yolu da göstermedik mi?”


ifadesi insan özgürlüğü ve sorumluluğu açısından surenin en temel ayetlerinden biridir.


İnsana:


göz verilmiştir,


dil verilmiştir,


akıl verilmiştir,


vicdan verilmiştir,


rehberlik sunulmuştur.


Fakat bütün bunların sonunda insan yine seçim yapan varlıktır.


Önünde her gün yollar açılır:


Doğru mu, kolay yalan mı?


Adalet mi, çıkar mı?


Paylaşmak mı, bencillik mi?


Affetmek mi, kin mi?


Cesaret mi, sessiz kalmak mı?


Merhamet mi, duyarsızlık mı?


Bu yolların bazıları kolay görünür.


Bazıları ise sarptır.


Fakat Beled Suresi tam burada insanın ahlaki olgunluğunu şaşırtıcı bir ölçüyle değerlendirecektir.


Bir sonraki ayette:


“Fakat o, sarp yokuşa atılmadı.”


denilecektir.


Ve ardından Kur’an o sarp yokuşun ne olduğunu açıklayacaktır.


Sarp yokuş:


yalnız dağa çıkmak değildir.


Bir insanı özgürleştirmek, açlığı paylaşmak, yetimi ve yoksulu görebilmektir.


Böylece iki yolun gerçek farkı soyut düşüncede değil, insana nasıl davrandığımızda ortaya çıkar.

“İnsanın kaderindeki en önemli yol ayrımları çoğu zaman büyük tabelalarla gelmez; küçük bir doğru sözde, vazgeçilen bir haksızlıkta, paylaşılan bir lokmada ve kimse görmezken verilen sessiz bir kararda belirir. Yol gösterilebilir, fakat insanı insan yapan hangi yöne yürüdüğüdür.”
Ersan Karavelioğlu

Genişletmek için tıkla ...