Arthur Schopenhauer'ın İrade Felsefesi Nedir 
İsteme, Acı, Arzu, Sanat Ve Kurtuluş Düşüncesi Nasıl Açıklanır
Arthur Schopenhauer'ın irade felsefesi, modern düşünce tarihinde insanı en sarsıcı biçimde açıklayan felsefi yaklaşımlardan biridir. Schopenhauer'a göre dünyanın en derininde düzenli, iyimser, akılcı ve insan mutluluğuna çalışan bir yapı yoktur. Dünyanın özünde kör, doyumsuz, amaçsız, sürekli isteyen ve bütün varlığı hareket ettiren temel bir güç vardır: İrade.
Bu irade, günlük hayatta kullandığımız “bilinçli karar verme” anlamındaki irade değildir. Schopenhauer'ın iradesi, insanın ve doğanın derininde işleyen, sürekli var olmak, yaşamak, çoğalmak, sahip olmak, sürdürmek, korunmak ve kendini dayatmak isteyen temel varlık gücüdür.
İnsan çoğu zaman kendisini akıllı, özgür, bilinçli ve kendi kararlarının efendisi zanneder. Fakat Schopenhauer'a göre insanın aklı çoğu zaman iradenin hizmetkârıdır. Yani insan önce ister, sonra aklıyla o isteğe gerekçeler bulur.
Bu yüzden Schopenhauer felsefesinde insan trajik bir varlıktır. Çünkü o, içindeki bitmeyen istemenin peşinde koşar; ister, elde eder, kısa süre rahatlar, sonra yeniden ister. Böylece hayat, çoğu zaman arzu, acı, tatmin, can sıkıntısı ve yeniden arzu döngüsüne dönüşür.
Schopenhauer'ın İrade Felsefesi Nedir
Schopenhauer'ın irade felsefesi, dünyanın görünen yüzünün arkasında her şeyi hareket ettiren temel gücün irade olduğunu savunan felsefi anlayıştır.
Ona göre insan dünyayı iki şekilde deneyimler:
| Alan | Anlamı |
|---|---|
| Tasarım Olarak Dünya | Dünyanın bize görünen, algılanan, zihnimizde kurulan yönü |
| İrade Olarak Dünya | Görünen her şeyin arkasındaki kör, doyumsuz ve temel isteme gücü |
Schopenhauer, insanın dünyayı sadece dışarıdan gözlemlemediğini söyler. İnsan kendi bedeninde, arzularında, ihtiyaçlarında, açlığında, korkusunda, cinsel dürtülerinde, öfkesinde ve yaşama çabasında doğrudan iradeyi hisseder.
Yani insan, dünyanın derinindeki istemeyi önce kendi içinde tanır.
İrade felsefesi, insanın içindeki bitmeyen arzu hareketini, bütün varlığın temel ilkesi haline getirir.
Schopenhauer'a Göre İrade Ne Demektir
Schopenhauer'a göre irade, bilinçli bir tercih değil; varlığın derinindeki kör isteme gücüdür. Bu irade düşünmez, plan yapmaz, ahlaki hesap yapmaz ve nihai bir mutluluk hedeflemez. O sadece ister.
İrade:
Yaşamak ister.
Sürmek ister.
Sahip olmak ister.
Çoğalmak ister.
Kendini korumak ister.
Eksikliğini gidermek ister.
Doymadan yeniden istemek ister.
İnsanın bedeni bile bu iradenin görünür halidir. Açlık, susuzluk, cinsel arzu, korku, hırs, rekabet, kıskançlık ve hayatta kalma çabası bu iradenin insandaki yansımalarıdır.
Schopenhauer için irade, insanın bilinçli benliğinden daha derindedir. İnsan “Ben karar verdim” dediğinde bile, çoğu zaman derindeki istemenin yön verdiği bir kararı akılla süslemektedir.
Schopenhauer'a göre insanın trajedisi, kendi efendisi olduğunu sanırken çoğu zaman kendi istemelerinin esiri olmasıdır.
“Dünya İsteme Ve Tasarımdır” Sözü Ne Anlama Gelir
Schopenhauer'ın en meşhur eseri İsteme Ve Tasarım Olarak Dünya adını taşır. Bu başlık, onun bütün felsefesinin özeti gibidir.
Tasarım, dünyanın bize görünen halidir. Yani gözümüzün gördüğü, zihnimizin düzenlediği, zaman ve mekân içinde algıladığımız dünya.
İsteme, bu görünen dünyanın arkasındaki derin varlık gücüdür.
İnsan dünyayı yalnızca olduğu gibi görmez. Onu kendi zihinsel yapısı içinde algılar. Fakat insan kendi bedenine döndüğünde, dünyanın derinindeki istemeyi doğrudan hisseder. Çünkü beden yalnızca dışarıdan görülen bir nesne değildir; aynı zamanda içeriden yaşanan bir arzu, ihtiyaç ve dürtü alanıdır.
Bu yüzden Schopenhauer için insan bedeni, iradenin anahtarı gibidir.
Dünya tasarım olarak görünür; fakat isteme olarak içten içe yanar.
İrade Neden Kör Bir Güçtür
Schopenhauer'ın iradesi kör bir güçtür; çünkü bilinçli, ahlaki, akılcı veya nihai bir iyilik amacıyla hareket etmez. İrade sadece var olmak ve istemek ister.
Doğadaki mücadele bunun en açık örneğidir.
Bitkiler ışığa yönelir.
Hayvanlar besin ve üreme peşindedir.
Canlılar birbirini tüketir.
İnsanlar güç, sevgi, mal, güvenlik, başarı ve haz arar.
Her varlık kendini sürdürmeye çalışır.
Fakat bu sürecin sonunda kalıcı bir doyum yoktur. İrade bir hedefe ulaşınca susmaz. Yeni bir hedef doğurur.
Bu yüzden irade kördür:
Çünkü nereye varacağını bilmez.
Çünkü doyuma ulaşmaz.
Çünkü kendini sorgulamaz.
Çünkü acı üretse bile istemeye devam eder.
Çünkü insanı huzura değil, çoğu zaman yeni arzulara taşır.
İrade, karanlıkta koşan bir güç gibidir; nereye gittiğini bilmez ama durmadan ister.
İnsan Neden İradenin Esiridir
Schopenhauer'a göre insan, kendi içindeki iradenin esiridir; çünkü arzularını tamamen akılla yönetemez. İnsan çoğu zaman aklının efendisi olduğunu sanır, fakat isteme daha derinden gelir.
İnsan şunları istemeden duramaz:
Sevilmek,
beğenilmek,
yaşamak,
güvende olmak,
sahip olmak,
başarmak,
üstün gelmek,
bedensel ve ruhsal doyum yaşamak.
Bu istekler insanı sürekli hareket ettirir. İnsan bir isteğini bastırsa bile başka bir istek doğar. Bir arzusu gerçekleşse bile yenisi gelir.
Bu yüzden Schopenhauer'ın insan anlayışı karanlıktır: İnsan aklıyla aydınlanan bir varlık olmaktan çok, arzularıyla sürüklenen bir varlıktır.
İnsan en çok da kendi içinde hiç durmadan isteyen gücü fark etmediği zaman onun esiri olur.
İstemek Neden Acı Doğurur
Schopenhauer'a göre istemek acı doğurur; çünkü her istek bir eksiklik hissinden doğar. İnsan bir şeyi istiyorsa, ona henüz sahip değildir. Sahip olmadığı şey ise onda huzursuzluk oluşturur.
Bu yüzden istemek, özünde eksikliktir.
İnsan:
Açsa yemek ister.
Yalnızsa sevgi ister.
Güvensizse korunmak ister.
Yoksunsa zenginlik ister.
Başarısızsa başarı ister.
Görünmezse tanınmak ister.
Her istek, insanın içinde bir gerilim doğurur. İstek gerçekleşmezse acı devam eder. Gerçekleşirse de mutluluk kalıcı olmaz; kısa süre sonra yeni bir istek başlar.
Schopenhauer'ın acı formülü çok serttir: İstemek eksikliktir; eksiklik acıdır; insan istediği sürece acıdan tamamen kurtulamaz.
Tatmin Neden Kalıcı Değildir
Schopenhauer'a göre tatmin kalıcı değildir; çünkü irade doymaz. İnsan bir isteğine ulaştığında kısa bir rahatlama yaşar. Fakat bu rahatlama, kalıcı mutluluk değildir. Sadece önceki acının kısa süreli kesilmesidir.
Bir hedefe ulaşılır.
Bir ihtiyaç giderilir.
Bir arzu tatmin edilir.
Bir başarı elde edilir.
Sonra ne olur
Ya yeni bir istek doğar ya da can sıkıntısı başlar.
İnsan genellikle şunu yaşar:
| Süreç | Ruhsal Sonuç |
|---|---|
| İstemek | Eksiklik ve huzursuzluk |
| Elde etmek | Kısa rahatlama |
| Alışmak | Tatminin azalması |
| Sıkılmak | Boşluk ve yeni arzu |
| Yeniden istemek | Döngünün başlaması |
Tatmin, Schopenhauer için son durak değil; iradenin yeni bir arzu üretmeden önceki kısa suskunluğudur.
Acı Ve Can Sıkıntısı Arasında Hayat Nasıl Salınır
Schopenhauer'ın en meşhur düşüncelerinden biri, hayatın çoğu zaman acı ile can sıkıntısı arasında gidip geldiğidir.
İnsan bir şeyi isterken acı çeker. Çünkü eksiklik hisseder. İstediğini elde ettiğinde ise bu defa arzu geçici olarak susar. Fakat irade susunca insan boşlukla karşılaşır. Bu boşluk da can sıkıntısıdır.
Yani insan iki uç arasında yaşar:
İstek varsa acı vardır.
İstek yoksa sıkıntı vardır.
Bu düşünce, modern insanın ruh halini de açıklar. İnsan sürekli meşgul olmak, izlemek, tüketmek, konuşmak, gezmek, almak ve yeni uyarıcılar bulmak ister. Çünkü durduğunda kendi boşluğuyla karşılaşır.
Can sıkıntısı, iradenin kısa süreliğine nesnesiz kalmasıdır; insan ne isteyeceğini bilemediğinde kendi iç boşluğunu duyar.
Schopenhauer'a Göre Akıl İradenin Hizmetinde Midir
Schopenhauer'a göre akıl çoğu zaman iradenin hizmetindedir. İnsan kendisini akılla yöneten bir varlık sanır; fakat çoğu zaman akıl, önceden istenmiş şeyleri haklı çıkarmaya çalışan bir araç gibi çalışır.
İnsan önce ister.
Sonra o isteğe gerekçe bulur.
Önce arzu eder.
Sonra arzusunu mantıklı gösterir.
Önce yönelir.
Sonra bu yönelimi akılla savunur.
Bu yüzden Schopenhauer, insan aklına aşırı güvenen felsefi iyimserliğe karşıdır. Ona göre akıl değerlidir ama insanın derin doğasının efendisi değildir.
Günlük hayatta da bu sık görülür:
İnsan sevdiği şeyi haklı çıkarır.
İstemediği şeyi mantıkla reddeder.
Arzusuna uygun delilleri büyütür.
Korkusuna uygun yorumlar üretir.
Schopenhauer insan aklını küçümsemez; fakat onun çoğu zaman iradenin avukatı gibi çalıştığını söyler.
İrade Felsefesi İnsan Özgürlüğünü Nasıl Yorumlar
Schopenhauer'a göre insan düşündüğü kadar özgür değildir. Çünkü insanın seçimleri, derindeki karakteri, arzuları, dürtüleri ve iradesi tarafından belirlenir.
İnsan “Ben istediğimi yapıyorum” diyebilir. Fakat Schopenhauer şu soruyu sorar:
Peki neyi isteyeceğini sen mi seçiyorsun
Bu çok derin bir sorudur. İnsan bir eylemi yapıp yapmamayı seçebilir gibi görünür. Fakat onu o eyleme yönelten istemeler, arzular ve karakter yapısı daha derinden gelir.
Bu nedenle Schopenhauer'ın özgürlük anlayışı karışıktır. Ona göre birey görünüş dünyasında nedensellik içinde hareket eder. Fakat iradenin kendisi, görünen dünyanın ötesindeki metafizik temeldir.
Schopenhauer'a göre insan çoğu zaman istediğini yapabilir; fakat neyi isteyeceğini istemek konusunda özgür değildir. İradeden Kurtuluş Mümkün Müdür
Schopenhauer'a göre iradeden tamamen kurtulmak çok zordur. Çünkü irade varlığın temelidir. İnsan yaşadığı sürece ister, ihtiyaç duyar, korkar, arzular, bağlanır ve mücadele eder.
Fakat iradenin baskısından geçici veya derin biçimlerde uzaklaşmak mümkündür.
Schopenhauer'a göre iradeden uzaklaşmanın başlıca yolları şunlardır:
Sanat ve estetik seyir
Müzik
Merhamet
Arzuları azaltmak
Dünya hırsından uzaklaşmak
Çileci yaşam
Benlik merkezli istemeyi zayıflatmak
Bu yollar, insanı sürekli isteyen benliğin gürültüsünden bir ölçüde uzaklaştırır.
Schopenhauer'ın kurtuluş fikri, daha çok şeye sahip olmakta değil; istemenin zincirlerinden uzaklaşabilmektedir. Sanat İradeyi Nasıl Susturur
Schopenhauer'a göre sanat, insanı iradenin baskısından geçici olarak kurtarır. Çünkü sanat karşısında insan, nesnelere çıkar ilişkisiyle bakmayı bırakır.
Günlük hayatta insan her şeye kendi arzuları açısından bakar:
Bu bana fayda sağlar mı
Bu bana zarar verir mi
Bu benim isteğime uygun mu
Bu benim çıkarıma hizmet eder mi
Fakat gerçek estetik seyirde insan bu kişisel isteme merkezinden uzaklaşır. Bir tabloya, şiire, müziğe veya manzaraya sadece sahip olmak ya da kullanmak için değil, olduğu haliyle bakar.
Bu bakış, iradenin gürültüsünü kısa süreliğine susturur.
Sanat, insanı “ben ne istiyorum ” sorusundan çıkarıp “varlık kendini nasıl gösteriyor ” sessizliğine yaklaştırır. Müzik İrade Felsefesinde Neden Özel Bir Yere Sahiptir
Schopenhauer'a göre müzik, sanatların en yücesidir. Çünkü resim, heykel veya şiir çoğu zaman dünyanın görünüşlerini temsil ederken; müzik doğrudan doğruya iradenin kendisini ifade eder.
Bir melodi, insanın içindeki arzu hareketini, yükselişi, çöküşü, özlemi, acıyı, gerilimi ve rahatlamayı kelimesiz biçimde hissettirebilir.
Müzik bu yüzden çok derinden etkiler. İnsan bazen bir müziği dinler ve hiçbir kelime olmadığı halde kendi ruhunun en gizli yerlerine dokunulduğunu hisseder.
Schopenhauer için müzik:
İradenin sesidir.
Varlığın iç ritmidir.
Acının ve arzunun kelimesiz ifadesidir.
İnsan ruhuna doğrudan ulaşan sanattır.
Müzik, Schopenhauer'da dünyanın dış görünüşünü değil; dünyanın iç sızısını duyurur. Merhamet İradeyi Nasıl Aşar
Schopenhauer'ın ahlak felsefesinde merhamet çok önemli bir yer tutar. Çünkü merhamet, insanın kendi bireysel iradesinin dışına çıkmasını sağlar.
İrade insanı bencil yapar. Her varlık kendi varlığını, kendi çıkarını, kendi arzusunu sürdürmeye çalışır. Fakat merhamet anında insan, başkasının acısını kendi acısı gibi hisseder. Bu, bireysel benliğin sınırlarını zayıflatır.
Merhamet şunu sağlar:
Bencilliği kırar.
Başkasının acısını görünür kılar.
İnsanı kendi çıkarından uzaklaştırır.
Şiddeti azaltır.
Ahlaki davranışın temelini kurar.
Schopenhauer'a göre gerçek ahlakın kaynağı soyut kurallar değil, başkasının acısına duyulan sahici merhamettir.
Merhamet, iradenin bencil duvarını delen ve insanı başka bir varlığın acısıyla birleştiren ahlaki sezgidir. Çilecilik Ve Arzuların Azaltılması Ne Anlama Gelir
Schopenhauer, arzuların sürekli tatmin edilmesini kurtuluş olarak görmez. Tam tersine, arzular tatmin edildikçe yenileri doğar. Bu yüzden ona göre daha derin huzur, arzuları çoğaltmakta değil, azaltmaktadır.
Çilecilik, dünyaya bağlanmayı, hırsı, bedensel arzuların egemenliğini ve istemenin baskısını azaltma çabasıdır.
Bu anlayışta insan:
Daha az ister.
Daha az bağlanır.
Daha az hırs yapar.
Daha az tüketir.
Daha az ben merkezli yaşar.
Daha fazla içsel dinginlik arar.
Schopenhauer'ın bu düşüncesi, Budizm ve Hint felsefesiyle güçlü benzerlikler taşır.
Arzular azaldıkça insanın içinde yeni bir sessizlik doğabilir; çünkü her istek, ruhun üzerine yeni bir zincir ekler. Schopenhauer'ın İrade Felsefesi Nietzsche'yi Nasıl Etkiledi
Schopenhauer'ın irade felsefesi, Nietzsche üzerinde çok güçlü bir etki bırakmıştır. Nietzsche gençlik döneminde Schopenhauer'ı büyük bir hayranlıkla okumuştur.
Schopenhauer, Nietzsche'ye hayatın acı yönünü ciddiye almayı, sanatın kurtarıcı gücünü ve insanın derin istemelerle hareket ettiğini göstermiştir. Fakat Nietzsche daha sonra Schopenhauer'dan ayrılmıştır.
Schopenhauer iradeyi acının kaynağı olarak görür ve onun susturulmasını ister. Nietzsche ise iradeyi daha yaratıcı, hayatı onaylayan ve güç üreten bir enerji olarak yeniden yorumlar.
| Konu | Schopenhauer | Nietzsche |
|---|---|---|
| İrade | Acının kaynağı | Yaratıcı güç istenci |
| Hayat | Doyumsuz isteme ve acı | Aşılması, evetlenmesi gereken trajik alan |
| Sanat | İradeden geçici kurtuluş | Hayatı onaylama ve dönüştürme gücü |
| Kurtuluş | Arzunun azaltılması | Değer yaratma ve kendini aşma |
Nietzsche, Schopenhauer'ın karanlığını miras aldı; fakat o karanlıkta hayatı reddetmek yerine hayatı yeniden yaratmayı seçti. İrade Felsefesi Modern İnsanı Nasıl Açıklar
Schopenhauer'ın irade felsefesi, modern insanı anlamak için hâlâ çok güçlüdür. Çünkü modern insan, geçmişten daha fazla imkâna sahip olsa da daha az istemiyor. Tam tersine daha çok istiyor.
Bugünün insanı:
Daha fazla para istiyor.
Daha fazla görünürlük istiyor.
Daha fazla beğeni istiyor.
Daha fazla tüketim istiyor.
Daha fazla haz istiyor.
Daha fazla başarı istiyor.
Daha fazla seçenek istiyor.
Fakat bu artış, çoğu zaman huzur getirmiyor. Çünkü irade doydukça susmuyor; yeni istekler üretiyor.
Modern tüketim kültürü, Schopenhauer'ın irade felsefesini adeta doğrular gibidir. İnsan sürekli eksik hissettirilir, sürekli yeni şeyler arzulamaya yönlendirilir.
Modern insan, Schopenhauer'ın anlattığı isteme döngüsünü artık yalnızca iç dünyasında değil; reklamlar, sosyal medya, tüketim ve popüler kültür aracılığıyla da yaşamaktadır. Schopenhauer'ın İrade Felsefesinden Hangi Dersler Çıkarılır
Schopenhauer'ın irade felsefesi karanlık görünse de insana güçlü dersler verir.
Bu dersler şunlardır:
Her arzunun seni özgürleştirmediğini fark et.
İstediğin her şeyin gerçekten değerli olup olmadığını sorgula.
Tatminin kısa sürebileceğini unutma.
Can sıkıntısından kaçmak için sürekli yeni arzular üretme.
Sanata, tefekküre ve sessizliğe alan aç.
Merhameti bencilliğin karşısına koy.
Tüketimi değil, içsel dinginliği önemse.
Akıl sandığın şeyin bazen arzuya hizmet ettiğini fark et.
Schopenhauer bize mutlu olmanın kolay yolunu vermez; fakat mutsuzluğun derin kaynaklarını görmemizi sağlar. Son Söz: İrade, İnsan Ruhunun Hiç Susmayan Karanlık Ateşidir
Arthur Schopenhauer'ın irade felsefesi, insanı sarsan bir hakikatle yüzleştirir: İnsan yalnızca düşünen bir varlık değildir. İnsan aynı zamanda isteyen, arzulayan, eksiklik hisseden, doymayan, sıkılan, yeniden isteyen ve kendi içindeki görünmez güçler tarafından sürüklenen bir varlıktır.
Schopenhauer'a göre dünyanın derininde kör bir irade vardır. Bu irade insanda arzu, doğada yaşama çabası, bedende ihtiyaç, toplumda rekabet ve ruhta huzursuzluk olarak görünür.
İnsan bu iradenin baskısı altında sürekli ister. Fakat her istek eksiklik doğurur. Her eksiklik acı verir. Her tatmin kısa sürer. Her tatminden sonra yeni arzu ya da can sıkıntısı gelir.
Bu yüzden Schopenhauer insanı kolay iyimserlikten uyandırır. Ona göre huzur, daha çok istemekte değil; istemenin insanı nasıl yönettiğini fark etmekte başlar.
Sanat, müzik, merhamet, arzuların azaltılması ve dünyaya mesafeli bakış, insanı iradenin gürültüsünden bir süreliğine uzaklaştırabilir. Bu uzaklık, karanlık dünyanın içinde küçük ama derin bir nefes alanı açar.
