Ali Şeriati'ye Göre Aydın Kimdir 
Toplumun Uyanışı, Sorumluluk Bilinci, Halkla Bağ Kurmak Ve Hakikati Taşımak Nasıl Açıklanır
Ali Şeriati'ye göre aydın, yalnızca çok okuyan, diploma sahibi olan, akademik unvan taşıyan, Batı dillerini bilen veya entelektüel tartışmalara katılan kişi değildir. Gerçek aydın, içinde yaşadığı toplumun acısını, tarihsel yarasını, inanç dünyasını, sömürülmüş bilincini, suskunluğunu, korkularını, umutlarını ve uyanma ihtimalini fark eden kişidir.
Şeriati'nin aydın anlayışı, pasif bir entelektüellikten çok daha derindir. Ona göre aydın, toplumun dışında duran soğuk bir gözlemci değil; toplumun içine doğmuş, halkının dilini bilen, fakat halkının uyuşukluğuna teslim olmayan sorumlu bilinç insanıdır.
Aydın, bilgiyi yalnızca kendisi için bir süs haline getirmez. Bilgiyi uyanışa, sorumluluğa, adalete, özgürleşmeye, kendini tanımaya ve toplumsal dönüşüme taşımalıdır. Çünkü Şeriati'ye göre bilgi, eğer insanı sorumluluğa götürmüyorsa eksik; toplumun acısına dokunmuyorsa soğuk; hakikati taşıyamıyorsa yalnızca zihinsel bir yüktür.
Bu yüzden Ali Şeriati'nin dünyasında aydın, hakikati bilen kişi olmaktan önce, hakikatin yükünü taşıyan kişidir.
Ali Şeriati'ye Göre Aydın Ne Demektir
Ali Şeriati'ye göre aydın, toplumunun karanlıkta kalan taraflarını görebilen ve gördüğü hakikati insanlara ulaştırma sorumluluğu taşıyan kişidir. Bu kişi yalnızca uzman değildir; yalnızca akademisyen değildir; yalnızca düşünür değildir. Aydın, kendi çağının sorunlarına karşı vicdanı uyanık olan insandır.
Aydın olmak, çok bilgi sahibi olmakla başlar gibi görünse de orada tamamlanmaz. Çünkü bilgili insan kendi bilgisini yalnızca kişisel kariyer, itibar veya sınıfsal üstünlük için kullanabilir. Şeriati'ye göre böyle biri gerçek anlamda aydın değildir.
Gerçek aydın şunları yapar:
Toplumunun yarasını görür.
Halkının dilini anlar.
Kendi çağının zulmünü fark eder.
Bilgiyi sorumluluğa dönüştürür.
Hakikati gizlemez.
İnsanları taklitten bilince çağırır.
Kendi rahatını toplumun uyanışından üstün tutmaz.
Bu yüzden aydın, bilgiyi taşıyan değil; bilginin ahlaki sonucunu yaşayan kişidir.
Aydın İle Entelektüel Arasında Ne Fark Vardır
Ali Şeriati'nin düşüncesinde entelektüel ile aydın arasında önemli bir fark vardır. Entelektüel bilgi üretir, okur, tartışır, analiz eder ve kavramlarla düşünür. Bunlar değerlidir; fakat tek başına yeterli değildir.
Aydın ise bilgiyi toplumun kaderiyle ilişkilendirir. O, yalnızca düşünce dünyasında dolaşmaz; halkının hayatında karşılığı olan bir bilinç üretir.
Fark şudur:
Entelektüel bilir.
Aydın uyandırır.
Entelektüel açıklayabilir.
Aydın sorumluluk alır.
Entelektüel toplumdan kopuk olabilir.
Aydın halkıyla bağ kurmak zorundadır.
Entelektüel kavramlarla konuşur.
Aydın kavramları halkın hayatına tercüme eder.
Şeriati için bilgi, eğer toplumun acısını görmüyorsa eksik kalır. Aydın, yalnızca düşüncenin değil, vicdanın ve sorumluluğun da insanıdır.
Aydın Toplumun Neresinde Durmalıdır
Ali Şeriati'ye göre aydın, toplumun ne tamamen dışında ne de bilinçsizce içinde erimiş halde durmalıdır. Eğer toplumdan tamamen koparsa halkını anlayamaz. Eğer toplumun kalıplarına tamamen teslim olursa onu uyandıramaz.
Aydın zor bir yerde durur: halkının içinde ama halkının gafletinin dışında.
Bu konum çok hassastır. Çünkü aydın halkını küçümsememeli, onun inançlarını, acılarını, kültürünü ve tarihini hor görmemelidir. Fakat aynı zamanda toplumun yanlışlarını, taklitlerini, korkularını ve adaletsizliklerini de sorgulamaktan kaçmamalıdır.
Aydın şunu bilmelidir:
Halktan koparsa dili boşa düşer.
Halka tamamen teslim olursa bilinci söner.
İktidara yanaşırsa hakikati kaybedebilir.
Kibirlenirse halkın kalbine ulaşamaz.
Bu yüzden Şeriati'nin aydını, halkını seven ama onun uykusunu kutsamayan kişidir. Halkın yanında durur; fakat halkı hakikate çağırmaktan vazgeçmez.
Aydının En Büyük Görevi Nedir
Şeriati'ye göre aydının en büyük görevi, toplumu uyandırmaktır. Bu uyanış yalnızca bilgi vermekle olmaz. Çünkü toplum bazen bilgiden değil, bilinçten mahrumdur. Bilgi duyulabilir; fakat bilinç insanı değiştiren şeydir.
Aydın, topluma şu soruları sordurmalıdır:
Neden böyle yaşıyoruz
Neden adaletsizliğe alıştık
Neden geçmişi sadece tekrar ediyoruz
Neden dinimizi bilinç değil alışkanlık haline getirdik
Neden hakikati bilenler susuyor
Neden mazlumun sesi duyulmuyor
Aydının görevi insanları sadece bilgilendirmek değil, onları sorumluluk duyan varlıklar haline getirmektir. Çünkü uyanış, yalnızca gözün açılması değil; insanın kendine, topluma ve Allah'a karşı görevini fark etmesidir.
Aydın, uyuyan topluma rahat bir ninni değil; sarsıcı bir hakikat çağrısı getirir.
Aydın Halkın Dilini Neden Bilmelidir
Ali Şeriati'ye göre aydın, halkına ulaşmak istiyorsa halkın dilini bilmelidir. Buradaki dil sadece kelime dili değildir; halkın duygu dili, inanç dili, acı dili, tarih dili, sembol dili ve gündelik hayat dilidir.
Bir aydın, halkının ruhuna yabancılaşırsa onunla gerçek bağ kuramaz. Sadece yüksek kavramlarla konuşan, halkın yaşadığı gerçekliği anlamayan kişi, ne kadar bilgili olursa olsun toplumu uyandıramaz.
Aydın şunları bilmelidir:
Halk neye inanıyor
Neden korkuyor
Neye umut bağlıyor
Hangi kelimeler onun kalbine ulaşıyor
Hangi semboller onun tarihsel hafızasını uyandırıyor
Hangi acılar onun suskunluğunu büyütüyor
Şeriati'nin başarısı burada saklıdır. O, modern sosyolojiyle İslami sembolleri birleştirmiştir. Kerbela'yı, Hac'ı, Hz. Ali'yi, Hz. Hüseyin'i, Ebuzer'i yalnızca tarihsel figürler olarak değil, halkın bilincini uyandıran canlı semboller olarak okumuştur.
Aydın, halkın dilini bilmezse hakikati taşır ama ulaştıramaz.
Aydın Halkı Küçümseyebilir Mi
Şeriati'ye göre gerçek aydın halkı küçümseyemez. Halkını aşağılayan, onu cahil, geri, değersiz ya da yalnızca yönetilmesi gereken bir kitle olarak gören kişi aydın değil, kopuk bir seçkindir.
Fakat halkı sevmek, halkın her alışkanlığını kutsamak anlamına da gelmez. Aydın halkını sever; ama onun yanılgılarını, korkularını, taklitlerini ve uyuşukluğunu eleştirmekten de kaçmaz.
Gerçek aydın tavrı şudur:
Halkı hor görmez.
Halkın acısını sahiplenir.
Halkın inanç dünyasını anlar.
Halkın suskunluğunu sorgular.
Halkın yanlışlarını sevgiyle ama cesaretle gösterir.
Halkı kendi gücünün farkına vardırır.
Aydın halkın üstünde duran kibirli biri değil; halkın içinde yanan ama daha uzağı görebilen bir bilinç taşıyıcısıdır.
Şeriati'nin aydını, halkı terk eden değil; halkın uykusunu terk etmesine yardım eden kişidir.
Aydın Neden Sorumluluk Taşır
Ali Şeriati'ye göre bilgi, insanı sorumluluktan muaf tutmaz; tam tersine daha büyük bir sorumluluğa çağırır. Çünkü bilen kişi, görmeyen kişi gibi davranamaz.
Aydın haksızlığı görüyorsa, susması sıradan bir suskunluk değildir. Aydın toplumun yarasını biliyorsa, buna sırtını dönmesi yalnızca bireysel tercih değildir. Çünkü bilgi, sahibine ahlaki yük getirir.
Aydının sorumluluğu şudur:
Hakikati gizlememek,
zulmü normalleştirmemek,
insanları taklitten kurtarmak,
toplumun acısını görünür kılmak,
dinin ruhunu iktidarın yorumundan ayırmak,
mazlumun yanında durmak,
kendi rahatını hakikatin üstüne koymamak.
Şeriati için aydın, bildiği hakikatin bedelinden kaçamaz. Eğer kaçarsa bilgisi onu yüceltmez; aksine daha ağır bir vicdani sorumluluk altına sokar.
Bilen insanın suskunluğu, bazen bilmeyenin hatasından daha ağırdır.
Aydın Ve Din Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Ali Şeriati'nin düşüncesinde aydın, dine dışarıdan kibirle bakan biri değildir. Özellikle Müslüman toplumlarda aydın, toplumun dini sembollerini, inanç dilini ve tarihsel hafızasını anlamak zorundadır.
Fakat bu, aydının dini donmuş bir gelenek olarak tekrar etmesi anlamına gelmez. Aydın, dinin özgürleştirici, adalet merkezli, tevhidî, ahlaki ve uyandırıcı ruhunu yeniden görünür kılmalıdır.
Aydın şu ayrımı yapmalıdır:
Hakikatin dini ile iktidarın dinini ayırmalı.
İbadetin ruhunu şekilcilikten ayırmalı.
Tevhidi sahte kulluklardan ayırmalı.
Kerbela'yı pasif matemden aktif bilince taşımalı.
Hac'ı turistik ibadetten insanlık bilincine yükseltmeli.
Şeriati'nin aydını dine düşman değildir. O, dinin uyuşturucu hale getirilmiş yorumlarına karşı dinin asıl uyandırıcı ruhunu savunur.
Bu nedenle aydın, halkın inancını küçültmez; onu bilinçle derinleştirir.
Aydın İktidarla Nasıl Bir Mesafede Durmalıdır
Ali Şeriati'nin aydın anlayışında iktidarla ilişki çok hassas bir konudur. Çünkü aydın, hakikati savunmak yerine iktidarın sözcüsüne dönüşürse kendi asli görevini kaybeder.
Aydın iktidara tamamen düşman olmak zorunda değildir; fakat hakikati iktidarın çıkarına göre eğip bükemez. Onun ölçüsü güç değil, adalet olmalıdır.
Aydın için tehlikeler şunlardır:
Makam karşılığında susmak,
iktidarın dilini hakikat sanmak,
adaletsizliği istikrar diye savunmak,
halkın acısını görmezden gelmek,
eleştiriyi ihanet saymak,
dini veya ideolojiyi gücün hizmetine vermek.
Şeriati'nin düşüncesinde gerçek aydın, gücün yanında değil; hakikatin yanında durur. Bazen bu onu yalnız bırakabilir. Fakat aydının değeri, kalabalığa uyum sağlamasında değil, hakikati yalnızken de taşıyabilmesindedir.
Aydın, iktidarın ışığında parlayan kişi değil; karanlıkta hakikati taşıyan kişidir.
Aydın Ve Mazlumlar Arasındaki Bağ Nedir
Şeriati'ye göre aydının en önemli sorumluluklarından biri, mazlumların sesini duyurmak ve onların yaşadığı haksızlığı görünür kılmaktır. Çünkü toplumlarda en çok susturulanlar çoğu zaman en çok acı çekenlerdir.
Mazlumun sesi bazen yoksullukta, bazen sınıf baskısında, bazen sömürgede, bazen kültürel aşağılanmada, bazen dini istismarda, bazen de toplumsal adaletsizlikte kaybolur.
Aydın şu soruları sormalıdır:
Kim susturuluyor
Kim görünmez hale getiriliyor
Kimin acısı normalleştiriliyor
Kim hak ettiği değerden mahrum bırakılıyor
Kim kader adı altında eziliyor
Aydın, mazlum adına konuşurken onu pasif bir acı nesnesine dönüştürmemelidir. Mazluma yalnızca acımak yetmez; onun onurunu, öznesini, hak arama bilincini ve tarihsel gücünü de görünür kılmak gerekir.
Şeriati'nin aydını, mazlumun gözyaşını politik ve ahlaki bir bilinç haline getiren kişidir.
Aydın Toplumu Nasıl Uyandırır
Aydın toplumu yalnızca bilgiyle değil, anlamla, soru ile, sembolle, cesaretle ve vicdani sarsıntıyla uyandırır. İnsanlar çoğu zaman bilgi eksikliğinden değil, anlam kaybından ve alışılmış çaresizlikten uyur.
Şeriati'nin aydını şu yöntemlerle uyandırır:
Unutulan hakikatleri hatırlatır.
Kutsal sembolleri canlı bilince dönüştürür.
Tarihi bugünün sorumluluğuyla okur.
Dini pasiflikten çıkarıp adalet çağrısına dönüştürür.
Halkın acısını isimlendirir.
Toplumun korkularını görünür kılar.
Soru sorarak alışılmış kabulleri sarsar.
Aydın bazen cevap verenden çok, doğru soruyu soran kişidir. Çünkü iyi soru, insanın içindeki uykuyu böler.
Toplumun uyanışı, bir anda gerçekleşmez. Aydın, uzun süre karanlığa seslenir. Fakat hakikatle söylenen söz, bir gün mutlaka bir vicdanda yankı bulur.
Aydın Neden Rahatsız Edici Olmalıdır
Ali Şeriati'nin aydın anlayışında aydın, toplumu sürekli rahatlatan kişi değildir. Çünkü toplum bazen yanlış alışkanlıklarla, sahte huzurla, geleneksel uyuşuklukla ve korkuyla rahatlamış olabilir.
Aydın bu sahte rahatlığı bozar. Çünkü gerçek uyanış, çoğu zaman önce rahatsızlıkla başlar.
Aydın şu konularda rahatsız edici olabilir:
Haksızlığı normal görenlere adaleti hatırlatır.
Dini alışkanlığa çevirenlere bilinci hatırlatır.
İktidara teslim olanlara hakikati hatırlatır.
Korkuyu hikmet sananlara cesareti hatırlatır.
Tarihi ezberleyenlere tarihin sorusunu hatırlatır.
Mazlumu unutanlara insanlık borcunu hatırlatır.
Bu rahatsızlık yıkıcı bir öfke değil, uyandırıcı bir sarsıntıdır. Aydın insanları küçültmek için değil, kendi hakikatleriyle yüzleşmeleri için rahatsız eder.
Bazen en merhametli söz, en rahatlatıcı söz değil; insanı kendine getiren sözdür.
Aydın Ve Öze Dönüş Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Ali Şeriati'nin düşüncesinde öze dönüş, geçmişe kaçmak değil; insanın kendi medeniyet köklerini bilinçle yeniden keşfetmesidir. Aydın bu süreçte çok önemli bir rol oynar.
Şeriati'ye göre Müslüman toplumlar, modernleşme sürecinde bazen kendi özlerinden kopmuş, Batı karşısında eziklik duymuş veya kendi tarihsel değerlerini donmuş gelenekler halinde taşımıştır. Aydın, bu iki uçtan da kurtulmalıdır.
Öze dönüş şu değildir:
Körü körüne geçmişe sığınmak değildir.
Modern dünyayı tamamen reddetmek değildir.
Geleneksel kalıpları sorgusuz taşımak değildir.
Öze dönüş şudur:
Kendi medeniyetinin canlı ruhunu bulmak,
tevhidi özgürlük bilinci olarak anlamak,
Kerbela'yı adalet çağrısı olarak okumak,
Hac'ı insanlık birliği olarak kavramak,
İslam'ı taklit değil bilinç olarak yaşamak.
Aydın, topluma kendi köklerini yeniden hatırlatırken onları donmuş bir müzeye değil, yaşayan bir bilinç alanına dönüştürmelidir.
Sahte Aydın Kimdir
Ali Şeriati'nin aydın anlayışını anlamak için sahte aydın tipini de görmek gerekir. Sahte aydın, bilgiyi sorumluluktan koparan, halktan uzaklaşan, kendi toplumunun acısına yabancılaşan veya sadece taklitçi bir modernlik taşıyan kişidir.
Sahte aydının özellikleri şunlar olabilir:
Halkını küçümser.
Kendi toplumunun dilini bilmez.
Bilgiyi gösterişe dönüştürür.
İktidar karşısında susar.
Mazlumun acısını teorik konu yapar ama sahiplenmez.
Batı'yı ya körü körüne taklit eder ya da Doğu'yu bilinçsizce över.
Kendi toplumuna yön verecek canlı bir fikir üretemez.
Şeriati'ye göre sahte aydın, toplumunu uyandırmak yerine toplum ile hakikat arasına yeni bir mesafe koyabilir.
Gerçek aydın, halkın cehaletini küçümsemez; o cehaleti doğuran tarihsel, siyasal, kültürel ve dini istismar biçimlerini görür. Sonra da halkı aşağılamadan uyandırmaya çalışır.
Sahte aydın halktan kaçar; gerçek aydın halkın içine hakikatle döner.
Aydın Kendi Benliğine Karşı Nasıl Dikkatli Olmalıdır
Aydın için en büyük tehlikelerden biri, kendi bilgisini yeni bir kibir alanına dönüştürmektir. Şeriati'nin “insanın dört zindanı” anlayışı burada önemlidir. Aydın da benlik zindanına düşebilir.
Aydın şu tuzaklara dikkat etmelidir:
Bilgi kibrine kapılmak,
halkı küçümsemek,
sözünü hakikatin yerine koymak,
eleştiriyi kaldıramamak,
kendi ideolojisini putlaştırmak,
hakikat yerine taraftar aramak,
mazlum adına konuşurken mazlumun sesini bastırmak.
Gerçek aydın, kendisini de sürekli sorgulayan kişidir. Çünkü aydın olmak, hatasız olmak demek değildir. Bilakis daha fazla sorumluluk ve daha fazla öz eleştiri gerektirir.
Aydın kendi nefsini aşamadığında, hakikatin taşıyıcısı olmak yerine kendi egosunun sözcüsü haline gelebilir.
Bu yüzden aydın için tevazu, bilgi kadar gereklidir.
Ali Şeriati'nin Kendisi Nasıl Bir Aydın Örneğidir
Ali Şeriati'nin hayatı, onun aydın anlayışının canlı bir örneği gibidir. O yalnızca kitap yazan bir akademisyen değildi. Konuşmaları, dersleri, metinleri ve yorumlarıyla gençlerin, öğrencilerin, dindar çevrelerin ve toplumsal değişim arayan kesimlerin bilincini sarsan bir isim oldu.
Şeriati'nin aydın tavrında şu özellikler görülür:
Halkının inanç dünyasını biliyordu.
Batı düşüncesini tanıyordu.
İslam'ı toplumsal bilinçle yorumluyordu.
Gençleri pasiflikten sorumluluğa çağırıyordu.
Dini sembolleri canlı ve uyandırıcı anlamlarla yeniden okuyordu.
İktidarın din anlayışını eleştiriyordu.
Bilgiyi eylem ve ahlak sorumluluğuna bağlıyordu.
Bu yüzden Şeriati'nin etkisi yalnızca düşüncelerinden değil, o düşünceleri taşıma biçiminden de kaynaklanır.
O, aydını tarif etmekle kalmadı; kendi hayatıyla da aydının nasıl sarsıcı, tartışmalı, etkili ve sorumlu olabileceğini gösterdi.
Şeriati'nin Aydın Anlayışı Bugün Neden Günceldir
Bugün bilgi her zamankinden daha ulaşılabilir. Fakat bilgi çoğaldıkça bilinç de aynı ölçüde artmıyor. İnsanlar çok şey duyuyor, çok şey okuyor, çok şey paylaşıyor; ama her bilgi insanı daha sorumlu yapmıyor.
Bu nedenle Şeriati'nin aydın anlayışı bugün daha da günceldir. Çünkü çağımızda aydın sorunu yalnızca bilgi eksikliği değil, bilginin sorumluluktan kopmasıdır.
Bugünün aydını şu tehlikelerle karşı karşıyadır:
Sosyal medya görünürlüğünü hakikat sanmak,
popülerliği etki zannetmek,
analizi sorumluluğun yerine koymak,
halktan kopmak,
iktidar veya piyasa diline teslim olmak,
acıları içerik malzemesine dönüştürmek,
hakikati değil beğeniyi aramak.
Şeriati bugün yaşasaydı muhtemelen şu soruyu sorardı:
Çok konuşuyorsunuz ama kimi uyandırıyorsunuz
Bu soru, bugünün bilgi çağında aydın olmanın hâlâ ne kadar zor ve değerli olduğunu gösterir.
Aydın Olmak Bireysel Hayatta Ne Anlama Gelir
Aydın olmak sadece büyük toplumlara seslenmek değildir. İnsan kendi çevresinde, ailesinde, işinde, mahallesinde, okulunda, dost çevresinde de aydın tavrı taşıyabilir.
Bu tavır şunları içerir:
Haksızlığa sessiz kalmamak,
insanları küçümsemeden bilinçli konuşmak,
doğruyu menfaatten üstün tutmak,
taklidi sorgulamak,
bilgiyi paylaşmak,
dini ve ahlaki değerleri sorumlulukla yaşamak,
mazlumun yanında olmak,
kendi nefsini de sürekli sorgulamak.
Şeriati'nin aydını sadece kürsüde, üniversitede veya kitapta var olan biri değildir. O, hayatın içinde hakikati taşıyan insandır.
Bir insan bulunduğu yerde karanlığı biraz azaltıyorsa, insanların düşünmesine yardım ediyorsa, hakikati cesaretle ve merhametle dile getiriyorsa, o da aydın sorumluluğundan pay alır.
Aydınlık bazen büyük meydanlarda değil; küçük bir vicdan cesaretinde başlar.
Son Söz: Aydın, Halkının Uykusuna Değil Uyanışına Hizmet Eden Kişidir
Ali Şeriati'ye göre aydın, yalnızca bilen değil; bildiği için sorumluluk taşıyan insandır. O, toplumunun acısını duyan, halkının dilini anlayan, tarihin yükünü fark eden, dinin uyandırıcı ruhunu gören ve hakikati insanlara ulaştırmayı görev bilen kişidir.
Aydın, halkını küçümsemez; fakat halkın uyuşukluğunu da kutsamaz. İktidara kör bağlılık göstermez; fakat sadece yıkıcı öfkeyle de hareket etmez. Dini dışlamaz; fakat dinin sahteleştirilmiş, uyuşturulmuş ve iktidara hizmet eden yorumlarına karşı çıkar. Bilgiyi süs yapmaz; onu toplumsal uyanışın, adaletin ve özgürleşmenin aracı haline getirir.
Şeriati'nin aydın anlayışı bize şunu öğretir: Bilmek yetmez. Görmek yetmez. Anlamak yetmez. Eğer insan gördüğü hakikat karşısında sorumluluk almıyorsa, bilgisi onu aydınlatmamış; sadece zihnini doldurmuştur.
Gerçek aydın, toplumun karanlığına öfkelenen ama halkına merhametini kaybetmeyen kişidir. O, hakikati sertlik için değil, uyanış için taşır. İnsanların gözünü korkutmak için değil, gözünü açmak için konuşur.
Çünkü aydın, kendi çağının tanığıdır. Ve tanıklık, yalnızca görmek değil; gördüğünü hakikat adına taşıyabilmektir.
