Âl-i İmrân Suresi 7. Ayette “Kitabın Bir Kısmı Muhkem, Bir Kısmı Müteşabih Ayetlerdir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 7. ayeti Kur’an’ın nasıl anlaşılması gerektiği konusunda en önemli ayetlerden biridir.
Ayette özetle şöyle buyrulur:
“Sana Kitabı indiren O’dur. Onun bir kısmı muhkem ayetlerdir; bunlar Kitabın anasıdır. Diğerleri ise müteşabihtir. Kalplerinde eğrilik bulunanlar fitne çıkarmak ve onu tevil etmek amacıyla müteşabih olanların peşine düşerler. Oysa onun tevilini Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar ise: ‘Biz ona iman ettik, hepsi Rabbimiz katındandır’ derler. Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar.”
Bu ayet çok büyük bir mesele ortaya koyar:
Kur’an’daki bütün ifadeler aynı açıklıkta değildir.
Bazıları açık ve belirleyicidir.
Bazıları ise birden fazla yoruma açık olabilir.
Fakat asıl mesele yalnızca hangi ayetin muhkem veya müteşabih olduğu değildir.
Daha derin mesele şudur:
İnsan belirsiz bir ayetle karşılaştığında ne yapacaktır?
“Muhkem Ayet” Ne Demektir
“Muhkem” kelimesi:
sağlamlaştırılmış, açık, belirgin ve anlamı daha net
gibi anlamlar taşır.
Muhkem ayetler Kur’an’ın temel hükümlerini ve ana mesajlarını açık biçimde ortaya koyan ayetler olarak anlaşılmıştır.
Örneğin:
Allah’ın birliği,
adalet,
iyilik,
ibadet,
ahlaki sorumluluk,
helal ve haramın açık hükümleri
gibi konuların önemli bir kısmı muhkem çerçevede değerlendirilmiştir.
“Müteşabih Ayet” Ne Demektir
“Müteşabih” kelimesi:
birbirine benzeyen, anlamı ilk bakışta kesinleşmeyen veya farklı şekillerde anlaşılmaya açık olan
ifadeler için kullanılır.
Bu tür ayetlerde:
sembolik anlatım,
mecaz,
soyut kavram,
gayb,
Allah’ın sıfatları,
ahiret tasvirleri
gibi insanın doğrudan deneyim alanının ötesindeki konular bulunabilir.
Dolayısıyla müteşabih:
anlamsız
demek değildir.
Daha çok:
anlamı konusunda dikkat ve yorum gerektiren
demektir.
Neden Kur’an’ın Tamamı Muhkem Değildir
Bu ayetin doğurduğu en önemli sorulardan biri budur.
Eğer Allah insanların anlamasını istiyorsa neden bütün ayetleri tek ve tartışmasız anlama sahip biçimde indirmemiştir?
Bunun hakkında farklı açıklamalar yapılmıştır.
İnsan dilinin doğası gereği bazı kavramların mecaz ve temsil yoluyla anlatılması gerekebilir.
Gayb alanını insanın gündelik diliyle anlatmak zor olabilir.
Bazı ayetler düşünmeye ve araştırmaya yöneltebilir.
Ayrıca yorum karşısındaki insan tavrı da bir sınav konusu olabilir.
Fakat bunları kesin ilahî gerekçe olarak değil, muhtemel hikmetler olarak görmek daha ihtiyatlıdır.
“Bunlar Kitabın Anasıdır” Ne Anlama Gelir
Muhkem ayetler için:
“Ümmü’l-Kitâb”
ifadesi kullanılır.
Kelime anlamına yakın biçimde:
“Kitabın anası, temeli, ana gövdesi”
demektir.
Bu ifade son derece önemlidir.
Çünkü Kur’an’ın yorum yöntemine dair bir ilke ortaya koyar:
Belirsiz olan, açık olana göre anlaşılmalıdır.
Yani bir müteşabih ayet, Kur’an’ın açık ve temel ilkeleriyle çelişecek şekilde yorumlanmamalıdır.
Muhkem Ayetler Neden Ölçü Olmalıdır
Bir metnin belirsiz kısmını yorumlarken açık olan bölümler referans alınır.
Bu yalnızca dini metinlerde değil, hukuk ve felsefede de kullanılan temel bir yorumlama yöntemidir.
Örneğin bir sözleşmede bir cümle belirsizse metnin açık hükümleri dikkate alınır.
Âl-i İmrân 7 de benzer biçimde:
Kur’an’ın temel ve açık mesajlarını yorumun merkezi hâline getirir.
Böylece tek bir belirsiz ifadeden bütün dini değiştirecek sonuçlar çıkarılması önlenmiş olur.
Kalplerinde Eğrilik Bulunanlar Kimlerdir
Ayet dikkat çekici biçimde yorum problemini yalnızca bilgi eksikliğiyle açıklamaz.
Şöyle der:
“Kalplerinde eğrilik bulunanlar müteşabih olanların peşine düşerler.”
Buradaki mesele bir insanın zor bir ayeti araştırması değildir.
Araştırmak problem olarak sunulmaz.
Asıl eleştirilen şey:
belirsizliği kötü niyetle kullanmaktır.
Yani metinden önceden istenen sonucu çıkarmak için açık hükümleri bırakıp belirsiz ifadeleri öne çıkarmaktır.
Ayetteki “Fitne Aramak” Ne Demektir
“Fitne” kelimesinin Kur’an’da farklı anlamları vardır.
Burada genel olarak:
karışıklık çıkarmak, insanları yanıltmak veya metnin belirsizliğini ayrıştırıcı amaçlarla kullanmak
şeklinde anlaşılır.
Bir kişinin amacı hakikati öğrenmek değil de kendi görüşünü meşrulaştırmaksa, metni araç hâline getirebilir.
Önce sonucuna karar verir.
Sonra o sonucu destekleyecek ayetleri seçer.
Âl-i İmrân 7 tam da bu yönteme karşı ciddi bir uyarı olarak okunabilir.
Kur’an’dan İstenilen Her Görüş Çıkarılabilir mi
Yeterince seçmeci davranılırsa hemen her büyük metinden çok farklı sonuçlar çıkarılabilir.
Bir ayeti bağlamından koparmak,
öncesini ve sonrasını görmezden gelmek,
bir kelimenin yalnızca istenen anlamını seçmek
yorumcuyu istediği sonuca götürebilir.
Bu nedenle Kur’an yorumunda yalnızca:
“Bu ayette şu kelime geçiyor.”
demek yeterli değildir.
Bağlam,
dil,
Kur’an’ın bütünü
ve açık ayetler birlikte değerlendirilmelidir.
“Tevil” Ne Demektir
Ayette geçen önemli kavramlardan biri tevildir.
Tevil kelimesi tarih boyunca farklı anlamlarda kullanılmıştır.
Genel olarak:
bir ifadenin nihai anlamına veya işaret ettiği gerçekliğe ulaşmak
şeklinde açıklanabilir.
Bazı yorumcular burada müteşabih ayetlerin gerçek ve nihai anlamının kastedildiğini düşünür.
Bazıları ise ayetlerin gerçekleşecek sonucu veya hakikatini anlamıştır.
Bu nedenle “tevil” kelimesi bile ayetin yorum tartışmasının bir parçası olmuştur.
“Onun Tevilini Yalnız Allah Bilir” mi Deniyor
Ayetin en meşhur tartışmalarından biri tam olarak burada ortaya çıkar.
Arapça metinde durak yerine göre iki okuma ihtimali tartışılmıştır.
Birinci anlayış:
“Onun tevilini yalnız Allah bilir.”
Sonra yeni cümle başlar:
“İlimde derinleşmiş olanlar ise ‘Biz ona iman ettik’ derler.”
İkinci anlayışta ise:
“Onun tevilini Allah ve ilimde derinleşmiş olanlar bilir.”
şeklinde bağlantı kurulabilir.
Klasik tefsir tarihinde her iki yönde değerlendirmeler yapılmıştır.
Bu nedenle ayetin kendisi bile yorumun sınırlarını düşündüren olağanüstü bir örnektir.
Hangisi Daha Güçlü Bir Yorumdur
Birçok klasik âlim özellikle gaybın nihai hakikati söz konusu olduğunda:
kesin bilgiyi Allah’a bırakmayı
tercih etmiştir.
Bu yorumda ilimde derinleşenlerin büyüklüğü her şeyi bilmelerinden değil:
bilmedikleri yerde sınırlarını bilmelerinden
kaynaklanır.
Başka âlimler ise ilimde derinleşmiş kişilerin bazı müteşabih ifadelerin yorumuna ulaşabileceğini savunmuştur.
Her iki yaklaşımın ortak noktası şudur:
İnsan yorumu Allah’ın mutlak bilgisiyle eşit değildir.
“İlimde Derinleşmiş Olanlar” Kimlerdir
Ayet onları:
“er-râsihûne fi’l-ilm”
ifadesiyle tanımlar.
Yani:
ilimde kökleşmiş, sağlam bilgi sahibi kişiler.
Fakat ayetin çok ilginç bir yönü vardır.
Onların ilk sözü:
“Biz her şeyi çözdük.”
değildir.
Şöyle derler:
“Biz ona iman ettik; hepsi Rabbimiz katındandır.”
Bu, gerçek ilmin yalnızca bilgi biriktirmekten ibaret olmadığını düşündürür.
İlim aynı zamanda sınırını bilmeyi gerektirir.
Çok Bilmek İnsanı Daha Kesin Konuşmaya mı Götürmelidir
Her zaman değil.
Bir konu hakkında az bilen biri çoğu zaman her şeyin çok basit olduğunu düşünebilir.
Derinleştikçe:
istisnaları,
tartışmaları,
belirsizlikleri,
farklı ihtimalleri
görmeye başlar.
Bu nedenle gerçek uzmanlık bazen:
“Burada kesin konuşamayız.”
diyebilmektir.
Âl-i İmrân 7’nin ilim anlayışı da buna şaşırtıcı derecede yakındır.
“Hepsi Rabbimiz Katındandır” Ne Anlama Gelir
İlimde derinleşenler:
“Muhkem ayetleri kabul ediyoruz ama müteşabihleri reddediyoruz.”
demez.
Her ikisini de vahyin parçası kabul ederler.
Fakat aralarındaki farkı gözetirler.
Yani:
Açık olanı açık, belirsiz olanı belirsiz olarak kabul ederler.
Belki yorum ahlakının en önemli ilkelerinden biri budur:
Bir metni anlamaya çalışırken onun vermediği kesinliği ona zorla yüklememek.
Allah’ın Sıfatları Neden Müteşabih Tartışmalarına Konu Olmuştur
Kur’an’da Allah hakkında:
“el”,
“yüz”,
“arşa istiva”
gibi insan dilinde fiziksel çağrışımları bulunan ifadeler vardır.
İslam düşüncesinde bunların nasıl anlaşılması gerektiği uzun tartışmalara yol açmıştır.
Bazıları:
“Nasıl olduğunu bilmeden kabul ederiz.”
demiştir.
Bazıları ise bunları mecazi biçimde yorumlamıştır.
Örneğin “el” ifadesini güç veya kudret şeklinde anlamıştır.
Temel problem şudur:
Allah yaratılmış varlıklara benzemiyorsa insan dilindeki bu ifadeler nasıl anlaşılmalıdır?
Müteşabih tartışmasının önemli alanlarından biri budur.
Bu Ayet Mezhep ve Tarikat Tartışmalarına da Uygulanabilir mi
Prensip olarak ayetin ortaya koyduğu yorum ilkesi her türlü dini tartışmada önemlidir.
Tarih boyunca insanlar bazen belirli ayetleri kendi:
mezheplerini,
siyasi görüşlerini,
mistik sistemlerini,
ideolojilerini
desteklemek için kullanmıştır.
Problem belirli bir görüşe sahip olmak değildir.
Problem:
önce görüşü oluşturup sonra Kur’an’ı o görüşe zorlamaktır.
Bu nedenle ayet yalnızca eski dönemdeki bazı kişilere değil, her çağın yorumcusuna yönelik bir uyarı olarak okunabilir.
Âl-i İmrân’ın İlk Ayetleriyle Olağanüstü Bir Bağlantı
Surenin 1. ayetini hatırlayalım:
“Elif Lâm Mîm.”
Anlamı kesin biçimde açıklanmayan harfler.
Daha sonra 7. ayette:
muhkem ve müteşabih
ayrımı anlatılıyor.
Bu bağlantı son derece dikkat çekicidir.
Sure daha ilk ayetinde okuyucuya anlamı kesinleşmemiş bir ifadeyle karşılaştırır.
Birkaç ayet sonra ise ona:
Belirsizlik karşısında nasıl davranması gerektiğini öğretir.
Bu açıdan surenin başlangıcında teori ile uygulama birlikte bulunuyor gibidir.
Ayetin Sonunda Neden “Akıl Sahipleri” Vurgulanır
Ayet:
“Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar.”
anlamındaki ifadeyle biter.
Kur’an burada körü körüne düşünmemeyi değil, tam tersine aklı kullanmayı vurgular.
Fakat Kur’an’ın övdüğü akıl:
her şeyi bildiğini iddia eden akıl değildir.
Delilleri değerlendiren,
açık ile belirsizi ayıran,
kendi önyargısını sorgulayan,
bilmediğini kabul edebilen
bir akıldır.
Dolayısıyla akıl ile tevazu birbirinin karşıtı değildir.
Âl-i İmrân 7 Aslında Bize Kur’an’dan Önce Kendimizi Okumayı Öğretiyor
Bu ayetin en derin yönlerinden biri burada ortaya çıkar.
İnsan Kur’an’ı yorumlarken yalnızca metinle karşılaşmaz.
Kendi zihniyle de karşılaşır.
Neyi görmek istiyorum?
Önceden inandığım şeyi mi doğrulatmaya çalışıyorum?
Hoşuma gitmeyen açık ayetleri bırakıp belirsiz ayetlerin arkasına mı sığınıyorum?
Tahminimi kesin bilgi gibi mi sunuyorum?
Bilmediğim yerde gerçekten:
“Bilmiyorum.”
diyebiliyor muyum?
Bu nedenle Âl-i İmrân 7 yalnızca iki tür ayeti anlatmaz.
İki tür okuyucu tavrını da karşı karşıya getirir.
Bir tarafta belirsizliği kendi amacı için kullanan insan vardır.
Diğer tarafta ilimde derinleşmesine rağmen sınırını bilen insan.
Belki de ayetin asıl sınavı:
Müteşabih ayetlerin bütün sırlarını çözmek değil, onları yorumlarken insanın kendi nefsinin ve önyargılarının farkında olmasıdır.
Ve bu soru bugün de bütün gücüyle önümüzde durmaktadır:
Kur’an’ı gerçekten anlamaya mı çalışıyoruz, yoksa zaten inanmak istediğimiz şeyi Kur’an’a söyletmeye mi çalışıyoruz?
