Âl-i İmrân Suresi 154. Ayette “Sonra O Kederin Ardından Allah Üzerinize Bir Güven Duygusu ve İçinizden Bir Grubu Sarıp Kuşatan Bir Uyuklama İndirdi; Bir Grup da Yalnız Kendini Düşünüyordu” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 154. ayetinde özetle şöyle buyrulur:
“Sonra o kederin ardından Allah üzerinize bir güven duygusu, içinizden bir grubu sarıp kuşatan bir uyuklama indirdi. Bir grup ise yalnız kendini düşünüyordu. Allah hakkında cahiliye zannına benzer, gerçeğe aykırı zanlarda bulunuyor ve ‘Bu işten bize bir şey var mı?’ diyorlardı. De ki: ‘Bütün iş Allah’a aittir.’ Onlar sana açmadıkları şeyleri içlerinde gizliyor, ‘Bu işte bizim sözümüz geçseydi burada öldürülmezdik’ diyorlardı. De ki: ‘Evlerinizde olsaydınız bile, haklarında ölüm yazılmış olanlar yine yatacakları yerlere çıkıp giderlerdi.’ Allah bütün bunları göğüslerinizdekini sınamak ve kalplerinizdekini arındırmak için yaptı. Allah kalplerin özünü hakkıyla bilir.”
Bu ayet, Uhud’un psikolojik boyutunu belki de en yoğun biçimde anlatan ayetlerden biridir.
Bir önceki 153. ayette:
keder üstüne keder
anlatılmıştı.
- ayette ise ilginç bir dönüş olur.
Kederin ardından:
emniyet ve uyuklama
gelir.
Fakat herkes aynı şekilde değildir.
Bir grup:
güven hisseder.
Başka bir grup:
yalnız kendi canını düşünür,
Allah hakkında yanlış zanlar besler,
ölümlerin sebebini sadece insan kararlarına indirger.
Kur’an burada savaş alanında sadece bedenlerin değil:
kalplerin de sınandığını
gösterir.
“Kederin Ardından Güven Duygusu İndirdi” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“summe enzele aleykum min ba‘di’l-gammi emeneten”
denir.
Yani:
“Sonra kederin ardından üzerinize bir güven indirdi.”
Bir önceki ayette:
panik,
kaçış,
acı,
keder
vardı.
Şimdi ise:
emenet
yani güven ve emniyet hissi
geliyor.
Bu çok önemli bir psikolojik dönüşümdür.
Kur’an’a göre Allah’ın yardımı bazen:
dışarıdaki bütün şartların hemen değişmesiyle değil;
insanın içindeki korkunun yatışmasıyla
da ortaya çıkabilir.
“Uyuklama” Neden Bir İlâhî Güven İşareti Olarak Anlatılıyor
Ayette:
“nu‘âsen yağşâ tâifeten minkum”
denir.
Yani:
“İçinizden bir grubu uyuklama sarıyordu.”
Normalde savaşın ortasında:
uyumak veya uyuklamak
garip görünebilir.
Ama korkunun çok yüksek olduğu bir ortamda:
insanın uyuyabilmesi,
bedeninin:
“Şu anda tamamen çaresiz bir ölüm paniğinde değilim.”
hissi yaşamasıyla ilişkili olabilir.
Bu yüzden burada uyuklama:
bir tür:
güven ve sakinleşme işareti
olarak sunulur.
Bu Uyuklama Mucizevi Bir Olay mıydı
Kur’an bunu:
Allah’ın indirdiği bir güven hâli
olarak anlatır.
Bunun psikolojik ve fiziksel mekanizmasını:
ayrıntılı biçimde açıklamaz.
Dolayısıyla:
“Tam olarak şu biyolojik süreç gerçekleşti.”
şeklinde kesin konuşmak doğru olmaz.
Ayetin vurgusu:
mekanizmadan çok:
kaynağa ve anlamına
yöneliktir.
Korku içindeki insanların bir kısmı:
sakinleşmiştir.
Herkes Neden Aynı Güveni Hissetmedi
Ayet açıkça:
“İçinizden bir grubu…”
der.
Sonra başka bir gruptan söz eder.
Bu bize:
aynı olayın içinde bulunan insanların:
aynı psikolojik ve imanî durumda olmadığını
gösterir.
Aynı savaş.
Aynı korku.
Aynı kayıp.
Ama:
farklı kalpler.
Birinde:
tevekkül.
Diğerinde:
şüphe ve benmerkezcilik.
Kur’an insan topluluklarını:
tek tip
göstermez.
“Bir Grup Yalnız Kendini Düşünüyordu” Ne Demektir
Ayette:
“ve tâifetun kad ehemmethum enfusuhum”
denir.
Yani:
“Bir grup da kendi canlarının derdine düşmüştü.”
Bu ifade:
sadece hayatta kalma refleksini
anlatıyor olmayabilir.
İnsan hayatını korumak:
doğaldır.
Buradaki eleştiri daha çok:
bütün ortak sorumluluğun unutulması,
tek merkezin:
“Ben ne olacağım?”
hâline gelmesi
olarak anlaşılabilir.
Kriz:
insanın ne kadar:
toplumsal
veya ne kadar:
yalnız kendine dönük
olduğunu gösterebilir.
Kendi Canını Düşünmek Günah mıdır
Hayır.
İnsan:
hayatını korumak ister.
Tehlikeden kaçınır.
Tedbir alır.
Bunlar normaldir.
Sorun:
kişisel güvenliği:
her türlü:
ahlak,
sorumluluk,
sadakat
üzerine çıkarmaktır.
Yani:
“Ben kurtulayım da gerisi ne olursa olsun.”
zihniyeti eleştirilmektedir.
Hayat sevgisi:
başlı başına sorun değildir.
Ama:
benmerkezcilik
başka bir şeydir.
“Allah Hakkında Cahiliye Zannı Besliyorlardı” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“yezunnûne billâhi gayra’l-hakki zanne’l-câhiliyye”
denir.
Yani:
“Allah hakkında gerçek dışı, cahiliye zannı besliyorlardı.”
Bu çok ağır bir eleştiridir.
Buradaki sorun:
Allah hakkında:
yanlış beklentiler kurmak,
O’nun hikmeti ve takdiri hakkında:
gerçek dışı düşünceler beslemek
olabilir.
Örneğin:
“Eğer biz gerçekten Allah’ın tarafında olsaydık hiçbir kayıp yaşamamalıydık.”
gibi bir düşünce:
yanlış bir Allah tasavvuru üretebilir.
“Cahiliye Zannı” Tam Olarak Nedir
“Cahiliye” burada:
sadece tarihsel İslam öncesi dönem
anlamına gelmeyebilir.
Bir zihniyet biçimini de ifade eder:
Allah hakkında:
delilsiz,
yanlış,
insan merkezli
beklentiler üretmek.
Örneğin:
“Allah bize ancak istediğimiz sonucu vermek zorundadır.”
şeklindeki düşünce:
ilahî iradeyi:
insanın planına hizmet eden bir mekanizma
hâline getirir.
Bu:
Kur’an’ın Allah anlayışıyla
uyuşmaz.
“Bu İşten Bize Bir Şey Var mı?” Sorusu Ne Anlama Gelir
Ayette:
“hel lenâ mine’l-emri min şey’”
denir.
Yani:
“Bu işten bize bir şey var mı?”
Bu söz:
yönetim,
karar,
sonuç
üzerindeki yetki ve kontrol duygusuyla
ilgili olabilir.
İnsan yenildiğinde:
“Bizim hiç sözümüz yok muydu?”
diye düşünebilir.
Kur’an’ın cevabı:
“İnn’el-emre küllehû lillâh.”
Yani:
“Bütün iş Allah’a aittir.”
Bu:
insanın hiçbir karar yetkisi olmadığı
anlamına gelmez.
Nihai hüküm ve sonuç:
Allah’ın egemenliği içindedir.
“Bütün İş Allah’a Aittir” İnsan İradesini Yok mu Sayar
Hayır.
Aynı surede:
insanların:
itaatsizliği,
tartışması,
dünya arzusu,
stratejik hataları
açıkça eleştirildi.
Demek ki insan:
gerçek kararlar
veriyor.
Ve bunlardan:
sorumlu tutuluyor.
“Bütün iş Allah’a aittir”
ifadesi:
insan iradesini yok etmekten çok;
nihai egemenliğin:
Allah’a ait olduğunu
hatırlatır.
İnsan karar verir.
Ama:
evrenin mutlak sahibi değildir.
“Bu İşte Bizim Görüşümüz Olsaydı Burada Öldürülmezdik” Ne Demektir
Ayette onların içlerinde gizledikleri söz:
yaklaşık olarak şöyledir:
“Eğer bu işte bizim sözümüz geçseydi burada öldürülmezdik.”
Bu cümle:
geriye dönük kesinlik
yanılgısını gösterir.
İnsan bir felaketten sonra:
“Benim dediğim olsaydı bunların hiçbiri olmazdı.”
diyebilir.
Ama bu:
kanıtlanabilir bir bilgi
olmayabilir.
Çünkü alternatif geçmiş:
hiç yaşanmadı.
Biz:
ne olacağını kesin olarak
bilemeyiz.
“Ben Olsaydım Böyle Olmazdı” Düşüncesi Neden Tehlikelidir
Çünkü insan geçmişe:
sonucu bilerek
bakar.
Bugün:
neyin yanlış olduğunu
biliyoruz.
Ama olay yaşanırken:
bütün bilgiler elimizde değildi.
Bu nedenle:
“Ben kesinlikle doğru yapardım.”
demek:
çoğu zaman aşırı özgüvendir.
Elbette hatalar analiz edilir.
Ama:
alternatif tarihin sonucunu:
kesin biliyormuş gibi
konuşmak doğru değildir.
“Evlerinizde Olsaydınız Bile Ölümü Yazılmış Olanlar Çıkıp Gidecekti” Ne Anlama Gelir
Ayette:
ölümün Allah’ın takdiri altında olduğu
yeniden hatırlatılır.
Yani:
sadece evde kalmak:
insanı mutlak biçimde ölümden
korumaz.
Bu mesaj 145. ayetle de uyumludur:
Hiçbir can Allah’ın izni dışında ölmez.
Fakat buradan:
“Tedbir gereksizdir.”
sonucu çıkarılamaz.
Ayetin amacı:
ölümün nihai kontrolünü:
insanın eline vermemektir.
Bu Ayet Tedbirsizliği Teşvik Eder mi
Hayır.
Kur’an zaten Uhud boyunca:
strateji,
emir,
mevzi,
disiplin
üzerinde durdu.
Bu gösteriyor ki:
tedbir:
önemlidir.
Ama tedbir:
ölümsüzlük garantisi
değildir.
İnsan:
tedbirini alır.
Sonra:
sonucu Allah’a bırakır.
Yani:
kader anlayışı ile sorumluluk birlikte yürür.
“Göğüslerinizdekini Sınamak İçin” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“li-yebteliyallâhu mâ fî sudûrikum”
denir.
Yani:
“Allah göğüslerinizdekini sınamak için…”
Allah zaten:
kalpleri bilir.
Dolayısıyla sınav:
Allah’ın yeni bilgi edinmesi
için değildir.
İnsanların içinde olan:
korku,
şüphe,
sadakat,
tevekkül,
çıkar
fiilen ortaya çıkar.
İnsan da böylece:
kendi iç dünyasını daha açık görür.
“Kalplerinizdekini Arındırmak İçin” Ne Demektir
Ayette:
“ve li-yumahhisa mâ fî kulûbikum”
denir.
Buradaki:
tamhîs
kavramı daha önce 141. ayette de geçmişti.
Arındırmak,
ayıklamak,
saflaştırmak
anlamını taşır.
Uhud:
sadece dışarıdaki düşmanla karşılaşma
değildir.
İçerideki:
kibir,
yanlış beklenti,
dünya arzusu,
korku,
şüphe
de görünür hâle gelir.
Böylece kriz:
iç arınma alanına
dönüşür.
Allah’ın Kalplerdekini Bilmesi İnsan İçin Neden Hem Uyarı Hem Tesellidir
Ayet:
“vallâhu alîmun bi-zâti’s-sudûr”
ifadesiyle biter.
Yani:
“Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilir.”
Bu bir uyarıdır.
Çünkü insan:
dışarıya başka,
içeride başka
olabilir.
Ama Allah:
niyeti bilir.
Aynı zamanda tesellidir.
Çünkü insanlar:
seni yanlış anlayabilir.
Ama Allah:
korkunun içindeki samimiyeti,
pişmanlığı,
mücadeleyi
bilir.
Bu Ayet İnsan Psikolojisi Hakkında Bize Ne Öğretiyor
Çok şey.
Aynı kriz içinde:
bir insan:
sakinleşebilir.
Diğeri:
paniğe kapılabilir.
Biri:
Allah’a güvenebilir.
Diğeri:
yanlış zanlara düşebilir.
Biri:
ortak sorumluluğu düşünebilir.
Diğeri:
yalnız kendi canını.
Biri:
hatasından ders çıkarabilir.
Diğeri:
“Benim dediğim olsaydı böyle olmazdı.”
diyebilir.
Bu nedenle kriz:
insanın içindeki gizli yapıyı görünür hâle getirir.
Başımıza Gelen Her Kötü Sonuçtan Sonra “Benim Dediğim Olsaydı Böyle Olmazdı” Diyerek Kendimizi Haklı Çıkarmaya mı Çalışıyoruz, Yoksa Yaşanan Olayın İçimizde Neyi Açığa Çıkardığını Gerçekten Görmeye Hazır mıyız
Âl-i İmrân 154’ün insanın önüne koyduğu en derin sorulardan biri budur.
İnsan bir kriz yaşadığında:
ilk refleksi bazen:
kendini korumaktır.
“Ben demiştim.”
“Beni dinlemediler.”
“Benim planım uygulansaydı böyle olmazdı.”
Bu cümleler bazen gerçekten:
haklı olabilir.
Ama başka bir ihtimal de vardır:
İnsan sonucu gördükten sonra:
kendi geçmiş görüşünü olduğundan daha doğru
hatırlıyor olabilir.
Çünkü sonuç ortaya çıktıktan sonra:
her şey daha açık görünür.
Fakat hayat:
geriye doğru
oynanmaz.
Alternatif senaryonun:
gerçekte ne üreteceğini
bilmiyoruz.
Âl-i İmrân 154 bu yüzden insanı:
sadece dışarıdaki karara değil;
kendi kalbine
bakmaya çağırır.
O kriz:
sende ne ortaya çıkardı?
Korku mu?
Kibir mi?
Bencillik mi?
Tevekkül mü?
Sabır mı?
Sorumluluk mu?
İşte asıl sınav:
belki burada.
Çünkü insan bazen:
başına gelen felaketten çok;
felaket sırasında kendisinde gördüğü gerçekle
sarsılır.
“Ben kendimi bu kadar korkak bilmiyordum.”
“Ben bu kadar bencil olduğumu bilmiyordum.”
“Ben Allah’a bu kadar az güvendiğimi bilmiyordum.”
Bu farkındalık:
çok acı olabilir.
Ama aynı zamanda:
arınmanın başlangıcı
olabilir.
Ayetin:
“kalplerinizdekini arındırmak için”
demesi bu yüzden çok güçlüdür.
İnsan içindeki:
korkuyu,
yanlış zannı,
benmerkezciliği
görmeden;
onları nasıl değiştirecek?
Bazen kriz:
insanın kendisi hakkındaki güzel hikâyeyi
yıkar.
Ve gerçek kişiyi:
ortaya çıkarır.
Bu:
utanç için değil;
dönüşüm için
kullanılabilir.
Ayetin başındaki:
uyuklama ve güven
ile sonundaki:
kalplerin bilinmesi
arasında da çok güzel bir bağ vardır.
Allah:
insanın dışarıdaki savaşını
bildiği gibi;
içerideki savaşını da
bilir.
Kimi zaman en büyük zafer:
düşmanın geri çekilmesi değil;
kalpteki paniğin:
güvene dönüşmesidir.
Kimi zaman en büyük arınma:
başkasının hatasını görmek değil;
kendi içindeki yanlış zannı fark etmektir.
Ve belki Âl-i İmrân 154’ün bize bıraktığı en ağır soru şudur:
Bir krizden sonra hâlâ sadece “Kim hata yaptı?” diye mi soruyoruz, yoksa aynı kriz sırasında kendi içimizde ortaya çıkan korku, bencillik, yanlış Allah tasavvuru ve kontrol tutkusu hakkında da dürüstçe hesap verebiliyor muyuz?
