Âl-i İmrân Suresi 130. Ayette “Ey İman Edenler! Kat Kat Artırılmış Olarak Faiz Yemeyin; Allah’a Karşı Takvâlı Olun ki Kurtuluşa Eresiniz” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 130. ayetinde şöyle buyrulur:
“Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin. Allah’a karşı takvâlı olun ki kurtuluşa eresiniz.”
Bu ayetle birlikte surede konu belirgin biçimde değişir.
Önceki ayetlerde:
Uhud,
savaş,
ilahî yardım,
zafer,
tövbe,
bağışlanma
konuşuluyordu.
- ayette ise birden:
ekonomik ahlaka
geçilir.
Bu geçiş aslında Kur’an’ın önemli bir özelliğini gösterir.
Din sadece:
savaş meydanında,
ibadet anında,
dua ederken
insanı sınamaz.
İnsan:
para kazanırken de
sınanır.
Borç verirken de.
Borç alırken de.
Güçlü olduğu ekonomik ilişkilerde de.
Çünkü insanın karakteri bazen en açık biçimde:
başkasının ihtiyacı karşısında ne yaptığıyla
ortaya çıkar.
Ayette Geçen “Ribâ” Ne Anlama Gelir
Ayette kullanılan kelime:
“er-ribâ”
dır.
Kelime kökü itibarıyla:
artmak,
çoğalmak,
yükselmek
anlamlarını taşır.
Kur’an bağlamında ise “ribâ”:
borç veya mali ilişki üzerinden elde edilen belirli türde haksız artışı
ifade eder.
Türkçede genellikle:
faiz
olarak çevrilir.
Ancak klasik fıkıhta ribâ kavramı:
yalnız modern bankacılık faizinden daha geniş bir teknik alana
sahiptir.
“Kat Kat Artırılmış Olarak” İfadesi Ne Demektir
Ayette:
“ed‘âfen mudâafeh”
ifadesi geçer.
Yani:
“kat kat artırılmış olarak.”
Bu ifade borcun:
giderek büyütüldüğü,
borçlunun ödeme yapamadıkça daha ağır borç altına sokulduğu
bir sistemi tasvir eder.
Örneğin borç vadesi geldiğinde:
“Şimdi ödeyemiyorsan süreyi uzatırım ama borcun daha da artar.”
mantığıyla:
borç katlanabilir.
Böylece borçlu:
borcu kapatmak yerine
daha derin bir borç döngüsüne
girebilir.
Ayet Sadece Çok Yüksek Faizi mi Yasaklıyor
Bu önemli bir tartışmadır.
Ayet özel olarak:
“kat kat artırılmış ribâ”
ifadesini kullanır.
Fakat klasik İslam hukukunda genel kanaat:
yasaklamanın yalnız aşırı veya katlanmış faizle sınırlı olmadığı
yönündedir.
Çünkü Kur’an’ın başka ayetlerinde ribâ:
daha genel biçimde
eleştirilir ve terk edilmesi istenir.
Dolayısıyla:
“Sadece çok yüksek faiz haramdır, düşük faiz serbesttir.”
şeklindeki sonuç klasik çoğunluk yaklaşımını yansıtmaz.
Neden Özellikle “Yemeyin” Kelimesi Kullanılıyor
Ayet:
“lâ te’kulû’r-ribâ”
der.
Kelime anlamıyla:
“ribâyı yemeyin.”
Kur’an’da “yemek” kelimesi bazen:
bir malı tüketmek,
ondan yararlanmak,
haksız biçimde sahiplenmek
anlamında kullanılır.
Yani burada:
faizi fiziksel olarak yemek
değil;
haksız kazancı kendi malına katmak
kastedilir.
Bu ifade ahlaki açıdan çok güçlüdür.
Çünkü insanın kazancı:
adeta bedenine giren bir şey
gibi tasvir edilir.
Faiz Neden Ahlaki Bir Sorun Olarak Ele Alınır
Çünkü borç ilişkilerinde genellikle taraflar:
eşit güçte olmayabilir.
Borç alan kişi:
ihtiyaç içindedir.
Borç veren ise:
daha güçlü konumda olabilir.
Bu güç farkı:
karşı tarafın çaresizliğini kullanmaya
dönüşürse;
ekonomik ilişki:
sömürüye
dönüşebilir.
Kur’an’ın ribâ eleştirisinin merkezinde de:
kazanç ile adalet arasındaki ilişki
vardır.
Borç Vermekten Kâr Etmek Neden Sorun Görülmüştür
Klasik İslam hukukunda borcun temel mantığı:
yardım ve geri ödeme
üzerine kuruludur.
Borç veren:
anaparasını geri alır.
Fakat borç sırf zaman geçtiği için:
garanti edilmiş ek kazanca
dönüşürse;
risk ve yük büyük ölçüde borçlunun üzerine
binebilir.
Bu yüzden klasik hukuk:
borçtan şart koşulmuş fazlalığı
ribâ kapsamında değerlendirmiştir.
Ticaret ile Faiz Arasında Ne Fark Vardır
Kur’an başka bir yerde:
“Allah alışverişi helal, ribâyı haram kılmıştır.”
şeklinde ayrım yapar.
Ticarette:
mal,
hizmet,
risk,
piyasa,
üretim
gibi unsurlar vardır.
Kâr:
garanti değildir.
Zarar ihtimali olabilir.
Borç faizinde ise klasik değerlendirmeye göre:
sermaye sahibinin belirli bir artışı sözleşmeyle garanti altına alması
öne çıkar.
Bu nedenle İslam hukukunda:
ticari kâr ile ribâ aynı şey sayılmaz.
Faizin Sorunu Yalnızca Oranının Yüksekliği midir
Hayır.
Ahlaki mesele yalnız:
%5,
%20,
%100
gibi oranlardan ibaret değildir.
Asıl soru şudur:
İlişki:
adil mi?
Risk nasıl dağıtılıyor?
Borçlunun çaresizliği kullanılıyor mu?
Borç:
üretim aracı mı oluyor,
yoksa insanı sürekli borca mahkûm eden mekanizmaya mı dönüşüyor?
Kur’an’ın ekonomi anlayışını sadece:
bir yüzde hesabına
indirgemek eksik olur.
Ribâ Yasağı Yoksulları Korumayı mı Amaçlar
Güçlü biçimde böyle bir ahlaki yön taşır.
Borçlu kişi:
ihtiyaç nedeniyle borç almışsa;
borcun sürekli artması:
onu daha da yoksullaştırabilir.
Böyle bir sistemde:
sermaye sahibinin serveti büyürken,
borçlunun borcu da büyüyebilir.
Bu nedenle ribâ yasağı:
ekonomik gücün zayıf üzerindeki baskısını sınırlandıran
bir ilke olarak okunabilir.
Kur’an Zengin Olmayı mı Eleştiriyor
Hayır.
Kur’an:
mal sahibi olmayı
kendi başına günah
saymaz.
Ticaret,
miras,
kazanç,
mülkiyet
meşru kabul edilir.
Sorun:
malın nasıl kazanıldığı
ve nasıl kullanıldığıdır.
Bir insan:
çok zengin olabilir
ama adil olabilir.
Başka biri:
az kazançla bile
başkasına haksızlık yapabilir.
Dolayısıyla mesele:
servetin miktarı değil, ahlakıdır.
Modern Banka Faizi Bu Ayete Doğrudan Girer mi
Bu konuda çağdaş İslam düşüncesinde farklı tartışmalar bulunmakla birlikte:
klasik ve çağdaş fıkıh kurumlarının büyük çoğunluğu modern kredi faizini de ribâ kapsamında değerlendirir.
Buna karşı bazı çağdaş yorumcular:
özellikle enflasyon,
ticari kredi,
düşük oranlı finansman,
modern para sistemi
gibi konularda daha farklı ayrımlar önermiştir.
Dolayısıyla:
“Bütün çağdaş faiz tartışmaları hiçbir ayrıntı gerektirmeden çözüldü.”
demek doğru değildir.
Ancak İslam hukukunun ana akım yaklaşımı:
faizi genel olarak ribâ yasağı içinde
görmektedir.
Enflasyon Faiz Tartışmasını Değiştirir mi
Enflasyon modern ekonomide önemli bir problemdir.
Örneğin bugün verilen bir paranın:
birkaç yıl sonra aynı nominal miktarla
çok daha düşük satın alma gücüne sahip olması mümkündür.
Bu nedenle çağdaş fıkıhta:
paranın değer kaybı,
endeksleme,
reel değer,
gecikme
gibi konular tartışılmıştır.
Bu meseleler:
ribâ yasağını basit bir:
“Her rakamsal artış aynıdır.”
cümlesine indirgememenin gerektiğini gösterir.
Ama ayrıntılı hüküm:
sözleşmenin yapısına
göre değişebilir.
Kredi Kartı, Konut Kredisi ve Ticari Krediler Aynı Şey midir
Teknik yapıları farklı olabilir.
Kredi kartında:
gecikme faizi,
taksit,
komisyon
gibi unsurlar bulunabilir.
Konut finansmanında:
borç,
ipotek,
sabit veya değişken faiz
gibi yapılar olabilir.
Ticari finansmanda ise:
yatırım ve işletme sermayesi
söz konusudur.
Bu nedenle her finansal ürün:
sözleşmesine bakılarak
değerlendirilmelidir.
Ancak bir ürünün adını değiştirmek:
faizli borcu otomatik olarak faizsiz
hâle getirmez.
“Faizsiz Finans” Adı Taşıyan Her Sistem Gerçekten Faizsiz midir
Hayır, yalnız isim yeterli değildir.
Bir işlemin:
murabaha,
katılım,
kâr payı,
finansman
gibi başka bir isim taşıması;
ahlaken ve hukuken otomatik olarak:
ribâdan uzak olduğunu
kanıtlamaz.
Asıl bakılması gereken:
işlemin ekonomik ve sözleşmesel gerçekliğidir.
Risk kimde?
Mal gerçekten alınıp satılıyor mu?
Kâr nasıl oluşuyor?
Garanti edilmiş bir borç artışı mı var?
İsim değil:
mahiyet
önemlidir.
“Allah’a Karşı Takvâlı Olun” Neden Ekonomik Bir Ayette Geçiyor
Çünkü ekonomik hayat:
ahlaktan bağımsız değildir.
İnsan para karşısında:
çok güçlü biçimde
sınanır.
Çünkü para:
güvenlik,
statü,
güç
verebilir.
Ve insan bazen:
kazanç uğruna
ahlaki sınırlarını
esnetebilir.
Bu yüzden ayet:
faiz yasağını sadece teknik ekonomi kuralı olarak bırakmaz.
Onu:
takvâ
ile bağlar.
Takvâ ile Para Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Takvâ:
Allah’ın huzurunda sorumluluk bilinci
demektir.
Bu bilinç:
namazda olduğu kadar
ticarette de
gerekir.
Bir insan:
ibadette titiz,
ama ticarette hilekâr
ise;
ahlaki bütünlük bozulur.
Gerçek takvâ:
kazancın kaynağını da sorgular.
Ne kazandım?
Nasıl kazandım?
Kimin zararına kazandım?
Bu sorular:
ibadetin ekonomik uzantılarıdır.
“Kurtuluşa Eresiniz” İfadesi Neden Para Konusuyla Bağlantılıdır
Ayet:
“leallekum tuflihûn”
der.
“Felâh”:
kurtuluş,
başarı,
iyilik,
gerçek anlamda gelişme
gibi anlamlar taşır.
Kur’an burada çok ilginç bir ekonomi anlayışı ortaya koyar.
İnsan daha fazla para kazandığında:
kendini başarılı
sanabilir.
Ama eğer kazanç:
zulüm,
sömürü,
adaletsizlik
üzerine kurulmuşsa;
Kur’an açısından bu:
gerçek felâh olmayabilir.
Yani gerçek başarı:
yalnız bilanço büyüklüğü değildir.
Bir Ekonomik Sistem İnsanları Borca Bağımlı Hâle Getirirse Ne Olur
Modern dünyada bu soru son derece önemlidir.
İnsan:
ev,
eğitim,
sağlık,
tüketim
için sürekli borçlanabilir.
Borç büyüdükçe:
gelecekteki gelirini bugünden
harcamaya başlar.
Bir süre sonra insan:
çalıştığı hâlde:
borcunu çevirmek için
yaşayabilir.
Bu durum yalnız ekonomi değil:
psikoloji,
aile,
özgürlük,
toplumsal eşitsizlik
sorunudur.
Âl-i İmrân 130’un eleştirdiği borç sömürüsü mantığı:
bu nedenle modern dünyada da güçlü sorular sordurur.
Para Kazanırken Karşımızdaki İnsanın Zayıflığını Gelir Kaynağına Dönüştürüyorsak Gerçekten Kazanmış Sayılır mıyız
Âl-i İmrân 130’un insanın önüne koyduğu en derin sorulardan biri budur.
Ekonomi çoğu zaman rakamlarla konuşur:
Ne kadar yatırım?
Ne kadar getiri?
Ne kadar faiz?
Ne kadar kâr?
Ama Kur’an:
rakamların arkasına
insanı koyar.
Borç alan kim?
Neden borç aldı?
Ödeyemediğinde ne oluyor?
Borcun üzerine yeni borç mu ekleniyor?
İnsan:
bir evini,
işini,
geleceğini
kaybediyor mu?
Bu noktada ekonomi:
yalnız matematik
olmaktan çıkar.
Ahlaka dönüşür.
Bir insanın:
zor durumda olması
bizim için fırsat mı?
Yoksa sorumluluk mu?
İşte ribâ tartışmasının kalbinde bu soru vardır.
İnsan:
“Ama sözleşmeyi kendisi imzaladı.”
diyebilir.
Hukuken doğru olabilir.
Fakat ahlaki olarak başka bir soru daha vardır:
Gerçekten eşit şartlarda mı imzaladı?
Bir insan:
çaresiz olduğu için
her şartı kabul edebilir.
Bu, güçlü tarafa:
sınırsız ahlaki hak
vermez.
Kur’an’ın ekonomi anlayışı bize:
özgür sözleşmenin yanında:
adaleti
de düşündürür.
Bir toplumda para:
yalnız parası olana
daha fazla para üretirken;
borçlu kişi:
borcu nedeniyle sürekli daha aşağıya
itiliyorsa;
orada sistemin ahlaki yapısını
sorgulamak gerekir.
Ama başka bir hata da vardır.
Ribâ yasağını sadece:
“Faiz kötüdür.”
cümlesine indirip:
başka ekonomik haksızlıkları
unutmak.
Bir insan:
faiz kullanmayabilir
ama:
işçisinin maaşını vermeyebilir.
Müşterisini kandırabilir.
Tekel oluşturabilir.
Fahiş fiyatla zor durumda kalanı sömürebilir.
Rüşvet verebilir.
Vergi kaçırabilir.
Yani ekonomik ahlak:
yalnız bir kelimeden
ibaret değildir.
Âl-i İmrân 130’un sonu bu nedenle çok önemlidir:
“Allah’a karşı takvâlı olun.”
Takvâ:
sadece:
“Bu işlem faiz mi?”
diye sormaz.
Daha derin sorular sorar:
Bu işlem adil mi?
Bir insanın çaresizliğini kullanıyor muyum?
Kazancımın içinde başkasının ezilmesi var mı?
Para büyürken vicdanım küçülüyor mu?
Ve belki Âl-i İmrân 130’un bize bıraktığı en ağır soru şudur:
Bir kazanç hukuken mümkün ve ekonomik olarak kârlı olsa bile, karşımızdaki insanın çaresizliğini büyütüyorsa onu gerçekten “kazanç” olarak adlandırabilir miyiz?
