Nisâ Suresi 19. Ayette “Ey İman Edenler! Kadınlara Zorla Mirasçı Olmanız Size Helâl Değildir; Onlara Verdiklerinizin Bir Kısmını Geri Almak İçin Kendilerini Sıkıştırmayın ve Onlarla İyi Geçinin” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Nisâ Suresi’nin 19. ayeti, Kur’an’ın kadının iradesi, evlilik içindeki ekonomik hakları ve eşler arasındaki davranış biçimi konusunda en dikkat çekici ayetlerinden biridir.
Ayetin ilk bölümünde kadınların zorla “miras konusu” haline getirilmesini yasaklayan bir ifade bulunur. Ardından kadınlara verilmiş malların geri alınması amacıyla onlara baskı yapılmaması emredilir.
Ayetin devamında ise çok güçlü bir aile ahlakı ilkesi ortaya konur:
“Onlarla iyi geçinin.”
Dahası Kur’an, eşinin bazı özelliklerinden hoşlanmayan insana bile hemen öfke ve ayrılık üzerinden karar vermemesi gerektiğini hatırlatır:
“Olabilir ki bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah onda birçok hayır yaratmıştır.”
“Ey İman Edenler” Hitabı Neden Önemlidir
Ayet doğrudan iman eden insanlara seslenir.
Bu, birazdan anlatılacak davranışların yalnızca kültürel nezaket meselesi olmadığını gösterir.
Kadına;
zor kullanmamak,
malını geri almak için baskı yapmamak,
iyi davranmak
dini sorumluluk alanının içine alınır.
Dolayısıyla kişinin inancı, evindeki davranışından bağımsız değildir.
“Kadınlara Zorla Mirasçı Olmanız Helâl Değildir” Ne Demektir
Bu ifade tarihsel bağlamıyla son derece önemlidir.
İslam öncesi Arabistan’daki bazı uygulamalarda, ölen erkeğin yakınlarının onun geride bıraktığı kadın üzerinde söz sahibi oldukları aktarılır.
Kadın bazen kendi iradesi dışında;
evlendirilmek,
bekletilmek
veya başka ekonomik çıkarların parçası haline getirilmek
istenebilirdi.
Ayet bu tür uygulamalara açık bir sınır getirir:
Kadın miras alınacak bir mal değildir.
Bir İnsan Nasıl “Miras” Gibi Görülebilirdi
Bugünün insanı için bu düşünce oldukça yabancı gelebilir.
Ancak eski toplumlarda evlilik yalnızca iki bireyin ilişkisi değildi.
Aileler;
servet,
soy,
kabile,
miras
üzerinden evliliklerde güçlü söz sahibi olabiliyordu.
Kadının kendi iradesi geri plana itilebiliyordu.
Nisâ 19 bu noktada kadını ekonomik düzenin nesnesi olmaktan çıkararak iradesi olan taraf haline getirir.
Ayet Kadının Evlilikte Rızasını Önemli Hale Getiriyor mu
Ayetin zorlamayı reddeden temel yönü, evlilikte kadının iradesinin yok sayılamayacağını gösterir.
Bir kadın;
miras gibi devredilemez,
zorla tutulamaz,
başka insanların ekonomik çıkarları için hayatı üzerinde tasarruf kurulamaz.
Bu düşünce, İslam hukukunda evlilik ve rıza konusunda geliştirilen tartışmaların da önemli zeminlerinden biridir.
Kadını İstemediği Bir Evliliğin İçinde Tutmak Ayetin Ruhuyla Uyuşur mu
Ayet özellikle kadının ekonomik ve toplumsal baskı altında tutulmasına karşıdır.
Bir kadını;
malını almak,
mehrini geri almak,
ailesinin çıkarını korumak
gibi nedenlerle istemediği bir durumda zorla tutmak ayetin ortaya koyduğu hakkaniyet anlayışıyla bağdaşmaz.
Evlilik esaret ilişkisi değildir.
“Onları Sıkıştırmayın” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayetin ikinci önemli yasağı, kadınlara baskı uygulanmasıdır.
Buradaki amaç özellikle erkeğin daha önce kadına verdiği malın bir kısmını geri alabilmek için onu zor durumda bırakmasının engellenmesidir.
Örneğin bir erkek eşine kötü davranarak:
“Artık dayanamayıp hakkından vazgeçsin.”
diye düşünebilir.
Kur’an böyle bir ekonomik baskıyı yasaklar.
Bir Kadını Boşanmaya Zorlayarak Mehrini Geri Almak Doğru mudur
Ayetin temel mesajı açısından hayır.
Bir erkek eşine;
kötü davranarak,
ev hayatını dayanılmaz hale getirerek,
psikolojik baskı uygulayarak
kadının kendisine verilmiş ekonomik haklardan vazgeçmesini sağlamaya çalışmamalıdır.
Bu, hukukun şeklini kullanarak haksız ekonomik çıkar sağlamak anlamına gelebilir.
Ayetteki “Verdiklerinizin Bir Kısmını Geri Almak” Ne Anlama Gelir
Buradaki ifade özellikle mehir ve evlilik sırasında kadına verilmiş ekonomik haklarla ilişkilendirilmiştir.
Kadına bir mal verildikten sonra erkek:
“Artık onu geri istiyorum.”
diye keyfî biçimde talepte bulunamaz.
Çünkü verilen şey artık kadının mülkiyetidir.
Evlilik, erkeğe kadının malı üzerinde sınırsız bir hak kazandırmaz.
Ayette Geçen “Apaçık Bir Hayasızlık” İstisnası Ne Anlama Gelir
Ayetin bu bölümü klasik tefsirlerde farklı şekillerde yorumlanmıştır.
“Fâhişeten mübeyyine” ifadesi;
açık bir zina,
ağır ahlaki ihlal,
çok açık ve ciddi kötü davranış
şeklinde açıklanmıştır.
Yorumcular arasında kapsam konusunda farklılık vardır.
Bu nedenle ayetin bu bölümünü tek bir davranışa indirgemek yerine, klasik yorum farklılıklarını dikkate almak daha doğru olur.
Bu İstisna Erkeğe Şiddet Uygulama Yetkisi Verir mi
Hayır.
Ayetin anlamını kişisel cezalandırma izni gibi yorumlamak doğru değildir.
Ağır bir suç veya hukuki ihtilaf varsa bunun çözümü;
keyfî şiddet,
baskı,
zor kullanma
değildir.
Ayetin genel yönü zaten haksız baskıyı sınırlamak ve hakkı korumaktır.
“Onlarla İyi Geçinin” Ne Anlama Gelir
Ayetin en önemli ifadelerinden biri:
“Ve âşirûhunne bi’l-ma‘rûf.”
yani kadınlarla maruf üzere, iyi ve hakkaniyetli biçimde geçinin emridir.
“Ma‘rûf” yalnızca nazik konuşmak anlamına gelmez.
Toplumun makul ve adil kabul ettiği;
saygılı,
hakkaniyetli,
onur koruyan,
iyi
davranış biçimlerini kapsar.
İyi Geçinmek Sadece Maddi Geçim Sağlamak mıdır
Hayır.
Bir insan eşinin;
yemeğini,
evini,
giyimini
sağlayabilir ama ona sürekli hakaret edebilir.
Bu durumda maddi ihtiyaç karşılanmış olsa bile iyi geçinme gerçekleşmiş sayılmaz.
Ma‘rûf ilişki;
saygıyı,
iletişimi,
hakkı,
nezaketi,
güvenliği
de kapsar.
Eşine İyi Davranmak Dini Bir Sorumluluk mudur
Bu ayete göre evet.
İyi eş olmak yalnızca kişisel karakter meselesi olarak sunulmaz.
Kur’an doğrudan:
“Onlarla iyi geçinin.”
emrini verir.
Dolayısıyla insanın dışarıda nazik, evde ise zalim olması Kur’an’ın aile ahlakıyla bağdaşmaz.
Dindarlığın sınavlarından biri de en yakınındaki insana nasıl davrandığındır.
“Onlardan Hoşlanmazsanız...” İfadesi Neden Çok Gerçekçidir
Kur’an burada evliliği romantik bir masal gibi anlatmaz.
İnsan bazen eşinin;
bir huyundan,
davranışından,
karakter özelliğinden
hoşlanmayabilir.
Bu gerçeğin varlığı kabul edilir.
Kur’an insanın hiçbir zaman olumsuz duygu yaşamayacağını söylemez.
Asıl mesele, bu duygunun haksızlığa dönüşmemesidir.
Bir Eşten Hoşlanmamak Boşanmanın Yasak Olduğu Anlamına mı Gelir
Hayır.
Ayet, boşanmayı tamamen yasaklamaz.
Kur’an’ın başka ayetlerinde boşanma ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.
Buradaki mesaj, her hoşnutsuzluk anında öfkeyle ve haksızlıkla hareket edilmemesidir.
Bazen ilişkinin içinde insanın henüz fark etmediği olumlu yönler bulunabilir.
Ama ağır zarar, şiddet veya sürdürülemez bir evlilik söz konusuysa bu ayet kişiyi her koşulda evlilikte kalmaya zorlayan bir hüküm olarak okunmamalıdır.
“Hoşlanmadığınız Bir Şeyde Çok Hayır Olabilir” Ne Demektir
Bu cümle Kur’an’ın çok daha geniş bir hayat ilkesi olarak da düşünülebilir.
İnsan yalnızca bugünkü duygusuna bakarak bir şeyi tamamen kötü değerlendirebilir.
Fakat zaman içinde;
bir insanın başka yönlerini,
bir olayın farklı sonuçlarını,
yaşadığı tecrübenin öğrettiklerini
daha iyi görebilir.
Kur’an insanın bilgisinin sınırlı olduğunu hatırlatır.
Bu İfade Kötü Evliliğe Katlanmak Zorundasın Demek midir
Hayır.
Bu cümleyi;
şiddete,
istismara,
sürekli aşağılanmaya,
ciddi zarara
katlanma emri gibi kullanmak ayetin bütünüyle bağdaşmaz.
Çünkü ayetin kendisi zaten zorlamayı ve haksız baskıyı yasaklayarak başlamaktadır.
Buradaki mesaj daha çok, sıradan hoşnutsuzlukları hemen zulme veya aceleci kararlara dönüştürmemektir.
Nisâ 19 Kadının İnsan Olarak Konumunu Nasıl Değiştirir
Ayetin tamamı düşünüldüğünde kadın;
miras alınacak bir nesne değildir,
malından zorla vazgeçirilecek biri değildir,
kocasının keyfî tasarrufuna bırakılmış biri değildir.
Kadın;
iradesi,
mülkiyeti,
onuru,
hakları
olan bir insandır.
Eşinin görevi de onun üzerinde hakimiyet kurmak değil, onunla ma‘rûf üzere yaşamaktır.
Nisâ Suresi 19. Ayetin Bugüne Verdiği En Büyük Mesaj Nedir
Nisâ 19’un merkezinde çok güçlü üç ilke vardır:
Zorlama yok.
Ekonomik baskı yok.
Evlilikte iyi muamele var.
Bir kadının hayatı başka insanların çıkarı için yönetilemez.
Kadının malı kendisine aittir.
Evlilik sona erdirilmek isteniyorsa onun ekonomik haklarını gasp etmek için psikolojik baskı uygulanamaz.
Ve evlilik devam ediyorsa ilişkinin temel ölçülerinden biri ma‘rûf, yani iyi, adil ve insan onuruna yakışır davranıştır.
Belki de ayetin en dikkat çekici yanı şudur:
Kur’an burada yalnızca;
“Kadına zarar verme.”
demekle yetinmez.
Bir adım daha ileri gider:
“Onunla iyi geçin.”
Yani ahlakın hedefi yalnızca kötülüğü yapmamak değildir.
İnsanın en yakınındaki kişiye iyilikle davranmayı başarabilmesidir.
