Nisâ Suresi 164. Ayette “Sana Daha Önce Anlattığımız Peygamberler de Anlatmadığımız Peygamberler de Gönderdik; Allah Musa ile Doğrudan Konuştu” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Nisâ Suresi’nin 164. ayeti, bir önceki ayette sıralanan Nuh, İbrahim, İsmail, İshak, Yakub, İsa, Eyyûb, Yunus, Harun, Süleyman ve Davud gibi peygamberlerin ardından çok önemli bir açıklama yapar:
Kur’an’da adı geçen peygamberler, Allah’ın insanlığa gönderdiği bütün peygamberlerin tamamı değildir.
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:
“Daha önce sana kıssalarını anlattığımız peygamberler de gönderdik, sana anlatmadığımız peygamberler de. Allah Musa ile de doğrudan konuştu.”
Bu kısa ayet iki büyük gerçeği aynı anda ortaya koyar:
İnsanlık tarihindeki peygamberlik zinciri, Kur’an’da isimleri verilen kişilerden çok daha geniştir.
Ve:
Hz. Musa, Allah ile özel bir konuşma ilişkisine mazhar olmuştur.
Nisâ Suresi 164. Ayetin Temel Mesajı Nedir
Ayetin ilk büyük mesajı şudur:
Allah’ın gönderdiği bütün peygamberlerin isimlerini bilmiyoruz.
Kur’an bazı peygamberlerin hayatını ayrıntılı biçimde anlatır.
Bazılarının yalnızca ismini verir.
Bazı peygamberlerden ise hiç söz etmez.
Bu nedenle vahiy tarihini yalnızca Kur’an’da ismi geçen birkaç peygamberle sınırlandırmak doğru değildir.
İnsanlık tarihi, bildiğimizden daha geniş bir peygamberlik tecrübesi yaşamış olabilir.
Kur’an’da Adı Geçen Peygamberler Bütün Peygamberler midir
Hayır.
Nisâ 164 bunu doğrudan açıklar:
“Sana anlatmadığımız peygamberler de vardır.”
Bu ifade son derece önemlidir.
Kur’an kendisini bütün peygamberlerin biyografik ansiklopedisi olarak sunmaz.
Amacı her peygamberin adını vermek değil, insanın hidayeti için gerekli mesajı ulaştırmaktır.
Dolayısıyla adı verilmeyen çok sayıda peygamberin bulunması mümkündür.
Kur’an Neden Bütün Peygamberlerin İsimlerini Vermemiştir
Çünkü Kur’an’ın temel amacı tarih kitabı yazmak değildir.
Kur’an kıssaları çoğunlukla;
ibret,
ahlâk,
iman,
tevhid
ve insan davranışı
üzerinden anlatır.
Bir peygamberin isminin bilinmesi, mesaj açısından gerekli değilse onun hayatının ayrıntılı biçimde anlatılmaması mümkündür.
Burada önemli olan sayı değil, rehberliğin özüdür.
Adı Bilinmeyen Peygamberler Nerelere Gönderilmiş Olabilir
Kur’an’ın genel peygamberlik anlayışı, farklı toplumlara uyarıcılar gönderildiğini bildirir.
Bu nedenle yalnızca Ortadoğu coğrafyasını düşünmek zorunda değiliz.
İnsanlık;
Asya,
Afrika,
Avrupa
ve başka bölgelerde
çok eski medeniyetler kurmuştur.
Kur’an, adı verilmeyen peygamberler bulunduğunu söyleyerek ilahî rehberliğin bilinen birkaç coğrafyayla sınırlandırılmadığını düşünmemize imkân verir.
Ancak belirli tarihsel kişileri kesin olarak peygamber ilan etmek için vahye dayalı açık bilgi gerekir.
Sokrates, Buda veya Başka Tarihsel Kişiler Peygamber Olmuş Olabilir mi
Bu konuda kesin hüküm veremeyiz.
Bazı Müslüman düşünürler farklı medeniyetlerde ortaya çıkan büyük ahlâk ve hikmet öğreticilerinin peygamberlik geleneğiyle bağlantılı olabileceğini düşünmüşlerdir.
Fakat Kur’an onların isimlerini peygamber olarak zikretmez.
Bu nedenle:
“Kesinlikle peygamberdi.”
demek de,
“Kesinlikle peygamber değildi.”
demek de vahyin söylemediği bir konuda kesinlik iddiası olabilir.
En ihtiyatlı yaklaşım:
Allah daha iyi bilir.
demektir.
Bu Ayet İlahi Rehberliğin Evrensel Olduğunu mu Gösterir
Evet, güçlü biçimde bunu düşündürür.
Allah sadece tek bir kavimle ilgilenmiş değildir.
Kur’an’ın genel anlatısında insanlık farklı dönemlerde uyarıcılarla karşılaşmıştır.
Bu perspektif, vahyi belirli bir ırkın veya coğrafyanın tekeline almamızı engeller.
İlahî rehberlik, insanlık tarihinin daha geniş bir parçasıdır.
Peygamberlerin Sayısı Kur’an’da Kesin Olarak Verilmiş midir
Hayır.
Kur’an bütün peygamberlerin toplam sayısını bildiren kesin bir sayı vermez.
İslam geleneğinde peygamberlerin sayısı hakkında bazı rivayetler bulunmaktadır.
Ancak bunların hadis değeri ve yorumlanışı ayrı bir konudur.
Kur’an açısından kesin bildiğimiz şey şudur:
Anlatılan peygamberler de vardır, anlatılmayan peygamberler de.
Bu yüzden kesin rakam üretmek ayetin amacı değildir.
Neden Bazı Peygamberlerin Kıssaları Tekrar Tekrar Anlatılıyor
Çünkü aynı kıssa farklı bağlamlarda farklı mesajlar taşıyabilir.
Örneğin Hz. Musa’nın kıssası;
zulme karşı mücadele,
tevhid,
sabır,
liderlik,
toplumsal değişim,
Firavun psikolojisi
ve İsrailoğullarının davranışları
gibi pek çok konuyu içerir.
Kur’an kıssayı sadece tarih anlatmak için değil, insanın kendisini görmesi için kullanır.
“Allah Musa ile Konuştu” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayetin ikinci yarısı Hz. Musa’ya özel bir konum verir:
“Ve Allah Musa ile konuştu.”
Arapçada bu ifade:
“ve kellemallâhu Mûsâ teklîmâ”
şeklindedir.
Buradaki “teklîmâ” vurgusu, konuşmanın gerçek bir ilahî iletişim olduğunu kuvvetlendirir.
Bu nedenle Hz. Musa İslam geleneğinde Kelîmullah, yani Allah’ın kendisiyle konuştuğu peygamber olarak anılmıştır.
Allah’ın Musa ile Konuşması İnsanların Birbiriyle Konuşması Gibi midir
İslam teolojisinde burada dikkatli olmak gerekir.
Allah yaratılmış varlıklar gibi kabul edilmez.
Dolayısıyla ilahî konuşmayı;
insan ağzı,
ses telleri,
hava titreşimi
ve fiziksel organlar
üzerinden düşünmek zorunda değiliz.
Kur’an Allah’ın Musa ile konuştuğunu bildirir.
Ancak bu konuşmanın mahiyetinin nasıl olduğu, insanın sıradan konuşma biçimine indirgenemez.
Klasik kelâm ekolleri de bu konu üzerinde ayrıntılı tartışmalar yürütmüştür.
Hz. Musa Allah’ı Görmüş müdür
Kur’an’ın başka bir anlatısında Hz. Musa Allah’ı görmek istemiştir.
Kendisine:
“Beni göremezsin.”
anlamındaki cevap verilmiş ve dağa yönelik ilahî tecelli anlatılmıştır.
Dolayısıyla Allah ile konuşmak ile Allah’ı gözle görmek aynı şey değildir.
Nisâ 164:
Allah Musa ile konuştu.
der.
Bu, Musa’nın Allah’ı fiziksel biçimde gördüğü anlamına gelmez.
Hz. Musa’nın Allah ile Konuşması Onu Diğer Peygamberlerden Üstün mü Yapar
Hz. Musa’ya verilen bu özellik önemli bir fazilettir.
Ancak peygamberlerin her birine farklı özellikler verilmiştir.
Hz. İbrahim başka yönleriyle,
Hz. İsa başka mucizeleriyle,
Hz. Davud başka nimetleriyle,
Hz. Muhammed başka görev ve özellikleriyle
öne çıkar.
Kur’an peygamberlerin bazılarına bazı hususlarda üstünlük verildiğini bildirirken Müslümanın hepsinin peygamberliğini kabul etmesini ister.
Allah İnsanlarla Başka Hangi Yollarla İletişim Kurar
Kur’an’ın başka ayetlerinde Allah’ın insanla iletişiminin farklı yollarından söz edilir.
Vahiy,
perde arkasından konuşma
ve bir elçi yani melek aracılığıyla mesaj iletme
bunlar arasındadır.
Hz. Musa’nın tecrübesi ise özel bir iletişim biçimine örnek gösterilir.
Bu da vahyin tek bir biçimde gerçekleşmek zorunda olmadığını gösterir.
Peygamberlik Neden İnsanlık Tarihinin Farklı Dönemlerinde Tekrarlanmıştır
Çünkü insanlar unutur.
Mesajlar zaman içinde yanlış yorumlanabilir.
Toplumlar değişebilir.
Yeni ahlâkî ve toplumsal şartlar ortaya çıkabilir.
İnsanlar yeniden rehberliğe ihtiyaç duyabilir.
Kur’an’ın peygamberlik anlatısında bu nedenle tarih boyunca tekrar tekrar:
Hatırlatma
vardır.
Peygamberler insanlara tamamen yabancı bir hakikat değil, çoğu zaman unutulmuş temel hakikati yeniden hatırlatırlar.
Nisâ 164 Dinî Kibir Hakkında Ne Öğretir
Çok önemli bir şey öğretir:
Sen bütün vahiy tarihini bilmiyorsun.
İnsan kendi bildiği birkaç peygamber üzerinden bütün insanlık tarihini değerlendirebilir.
Ama Allah:
“Sana anlatmadığımız peygamberler de var.”
der.
Bu ifade bilgi konusunda tevazu gerektirir.
Bilmediğimiz şeylerin varlığını kabul etmek de bilginin bir parçasıdır.
Bu Ayet Farklı Kültürlere Bakışımızı Değiştirir mi
Değiştirebilir.
Bir toplumun tarihinin bizim dinî kaynaklarımızda ayrıntılı biçimde anlatılmaması, o toplumun geçmişte hiçbir ilahî rehberlikle karşılaşmadığı anlamına gelmez.
Bu nedenle başka medeniyetlerin;
ahlâkî mirasına,
hikmet geleneklerine
ve tarihine
kibirle bakmamak gerekir.
Elbette her eski öğreti vahiy değildir.
Ama Nisâ 164 bize bilmediğimiz büyük bir tarih bulunduğunu hatırlatır.
Nisâ 163 ile Nisâ 164 Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
- ayette birçok peygamberin adı sıralanmıştı.
Nuh,
İbrahim,
İsmail,
İshak,
Yakub,
İsa,
Eyyûb,
Yunus,
Harun,
Süleyman
ve Davud...
- ayet adeta hemen bir uyarı yapar:
“Liste bununla sınırlı değil.”
Bazı peygamberler sana anlatıldı.
Bazıları anlatılmadı.
Bu iki ayet birlikte vahiy tarihinin hem bilinen hem bilinmeyen yüzünü gösterir.
Nisâ 164 Günümüz İnsanına Ne Söyler
Modern insan büyük miktarda bilgiye erişebiliyor.
İnternet,
bilim,
tarih,
arkeoloji
ve dijital arşivler
sayesinde kendisini geçmiş insanlardan çok daha bilgili görebilir.
Ama Nisâ 164 çok temel bir gerçeği hatırlatır:
Bilmediğimiz tarih, bildiğimiz tarihten daha büyük olabilir.
Kayıtları kaybolmuş toplumlar vardır.
İsimleri unutulmuş insanlar vardır.
Mesajları bize ulaşmamış peygamberler vardır.
Gerçek entelektüel olgunluk:
“Bilmiyorum.”
diyebilme cesaretini de içerir.
Nisâ 164’ün En Derin Mesajı Nedir
Nisâ Suresi 164. ayet insanın bilgi sınırına çok zarif biçimde dokunur.
Bir önceki ayette birçok büyük peygamberin adı verilmiştir.
İnsan o listeyi okuyup:
“İşte vahiy tarihi bunlardan ibaret.”
diye düşünebilir.
Fakat hemen ardından Kur’an:
“Sana anlatmadığımız peygamberler de var.”
der.
Bu tek cümle, insanın bütün tarih iddiasını sarsmaya yeter.
Çünkü insan sadece kendisine ulaşan kayıtları bilir.
Kayıp medeniyetleri bilmiyoruz.
Silinmiş dilleri bilmiyoruz.
Tarihe hiç geçmemiş insanları bilmiyoruz.
Ve Kur’an’a göre, isimlerini bile bilmediğimiz peygamberler vardır.
Sonra ayet Hz. Musa’ya gelir:
“Allah Musa ile gerçekten konuştu.”
Böylece bilinmeyen büyük peygamberlik tarihinin içinden, çok özel bir iletişim anı seçilir.
Bir tarafta bize hiç anlatılmamış peygamberler vardır.
Diğer tarafta Allah ile özel biçimde konuşmuş Musa.
Bu iki yön aynı hakikati gösterir:
Vahiy dünyası insan bilgisinin sınırlarından daha büyüktür.
İnsan bazen bilmediği şeyi yok sayar.
“Ben duymadım, demek ki olmadı.”
der.
Kur’an ise bunun tam karşısına başka bir düşünce koyar:
Sana anlatılmamış olması, onun hiç olmadığı anlamına gelmez.
Belki de Nisâ 164’ün bugünün insanına bıraktığı en güçlü soru şudur:
Bildiklerimi bütün hakikatin kendisi mi sanıyorum, yoksa Allah’ın ve tarihin benim hiç bilmediğim ne kadar büyük bir alan taşıdığını kabul edebilecek kadar mütevazı mıyım?
