Nebe Suresi 39. Ayette “İşte Bu Hak Gündür, Artık Dileyen Rabbine Doğru Bir Yol Tutsun” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve İnsan Gerçekten Kendi Yolunu Seçebilir mi 
Nebe Suresinin 39. ayetinde kıyamet ve hesap anlatısının ardından insanın dünya hayatındaki seçimine yeniden dönülür:
“İşte bu hak gündür. Artık dileyen Rabbine doğru bir dönüş yolu tutsun.”
Bu ifade son derece önemlidir.
Çünkü sure boyunca:
yaratılış,
kozmik düzen,
hesap,
cehennem,
cennet,
melekleranlatıldıktan sonra insanın karşısına son kez seçim çıkarılır.
Hakikat gösterilmiştir.
Sonuçlar açıklanmıştır.
Fakat insanın dünya hayatındaki iradesi bütünüyle ortadan kaldırılmaz.
Ayet:
“Dileyen Rabbine doğru bir yol tutsun.”
der.
Bu nedenle Nebe 39, kader ile özgür irade arasındaki en temel sorulardan birine kapı açar:
İnsan gerçekten kendi yolunu seçebilir mi?
“İşte Bu Hak Gündür” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“Zâlike’l-yevmu’l-hakk”
ifadesi bulunur.
Yaklaşık anlamı:
“İşte bu, gerçekleşmesi kesin olan hak gündür.”
şeklindedir.
Buradaki “hak”:
gerçek,
kesin,
kaçınılmaz,
boş bir iddia olmayan
anlamlarını taşır.
Kur’an açısından kıyamet günü bir ihtimal değil, gerçekleşecek bir hakikat olarak sunulur.
Neden “Hak Gün” Deniliyor
Çünkü dünya hayatında gerçek ile görüntü her zaman aynı olmayabilir.
Haksız kişi güçlü görünebilir.
Masum insan kaybedebilir.
Yalan bazen kazanabilir.
Doğru söyleyen yalnız kalabilir.
Ahiret günü ise bu geçici görüntülerin kalktığı ve gerçek değerin ortaya çıktığı gün olarak anlatılır.
Bu nedenle o gün yalnızca “kıyamet günü” değil, aynı zamanda hakikatin görünür olduğu gündür.
“Dileyen Rabbine Doğru Bir Yol Tutsun” Ne Demektir
Ayetin ikinci kısmında:
“Fe men şâe’ttehaze ilâ rabbihî meâbâ.”
ifadesi yer alır.
Yaklaşık olarak:
“Artık dileyen Rabbine doğru bir dönüş yolu edinsin.”
anlamındadır.
Burada insanın karşısına bir tercih konur.
İnsan:
Rabbine yönelmeyi,
hayatını buna göre düzenlemeyi,
dönüş yolunu seçmeyi
isteyebilir.
Bu ifade insanın ahlaki sorumluluğunun anlamlı olabilmesi için seçim alanına sahip olduğunu düşündürür.
“Meâb” Kelimesi Ne Anlama Gelir
Meâb, dönüş yeri veya dönüş yolu anlamına gelir.
Kelimenin kökünde:
geri dönmek
fikri vardır.
Bu nedenle insanın Rabbine yönelmesi yalnızca bir mekâna gitmek değildir.
Varoluşun kaynağına doğru bilinçli bir dönüş anlamı taşır.
İnsan dünyaya gelir, yaşar ve sonunda Rabbine döner.
Asıl soru:
Bu dönüşe nasıl hazırlanacaktır?
Ayetteki “Dileyen” İfadesi Özgür İradeye Delil midir
Ayet insanın iradesinin bulunduğunu açıkça düşündüren ifadelerden biridir.
Çünkü:
“Dileyen…”
denilmektedir.
Eğer insanın hiçbir tercih gücü bulunmasaydı:
uyarı,
sorumluluk,
ödül,
ceza
kavramlarının anlamı ciddi biçimde zorlaşırdı.
Kur’an’ın genel anlatısında insan tamamen bağımsız değildir fakat ahlaki seçim yapabilen bir varlık olarak görülür.
İnsan Tamamen Özgür müdür
Hayır.
İnsan sınırsız özgürlüğe sahip değildir.
Kimse:
doğacağı aileyi,
doğacağı ülkeyi,
genetik özelliklerini,
ölüm zamanını
özgürce seçmez.
İnsan birçok şartın içine doğar.
Fakat bu şartların içinde belirli kararlar verebilir.
Bu nedenle insan özgürlüğünü:
sınırsız özgürlük
değil,
şartlar içerisinde seçim yapabilme gücü
olarak düşünmek daha doğru olabilir.
Seçemediğimiz Şeylerden Sorumlu muyuz
Adalet açısından insanın kontrolünde olmayan şeylerden aynı biçimde sorumlu tutulması düşünülemez.
Bir insan:
doğuştan sahip olduğu özellikleri,
zorla maruz kaldığı durumları,
bilmediği şeyleri
kendi tercihiymiş gibi değerlendiremez.
Ahlaki sorumluluğun temelinde kişinin:
bilgisi,
imkânı,
iradesi,
niyeti
bulunur.
Bu nedenle ilahi adalet düşüncesinde insanın koşullarının da bilindiği kabul edilir.
İnsan Kaderini Seçebilir mi
“Kader” çok geniş bir kavramdır.
İnsan hayatındaki her şeyi seçemez.
Fakat bütün seçimlerinin hiçbir anlamı olmadığını söylemek de Kur’an’ın sorumluluk anlayışıyla uyuşmaz.
İnsan önündeki şartları seçmemiş olabilir fakat o şartlara nasıl cevap vereceği konusunda belirli bir irade alanına sahip olabilir.
Örneğin:
başına gelen haksızlığı seçmemiş olabilir.
Ama haksızlığın ardından ne yapacağını belirli ölçüde seçebilir.
Allah Her Şeyi Biliyorsa İnsan Nasıl Özgür Olabilir
Bu din felsefesinin en önemli sorularından biridir.
Allah’ın bir insanın ne yapacağını bilmesi ile o kişiyi bunu yapmaya zorlaması aynı şey değildir.
Bilmek:
zorlamak
anlamına gelmez.
Bir olayın Allah tarafından bilinmesi, insan açısından tercihin gerçek olmadığı sonucunu zorunlu olarak doğurmaz.
Ancak ilahi bilgi ile insan iradesinin tam metafizik ilişkisi tarih boyunca farklı teolojik ekoller tarafından farklı biçimlerde açıklanmıştır.
Allah İnsanların Seçimini Önceden Biliyorsa Sınavın Anlamı Nedir
Sınavın Allah’ın bilgi edinmesi için olduğu düşünülmez.
İslam teolojisine göre Allah zaten bilir.
Dünya hayatındaki sınav, insanın potansiyel tercihlerinin fiilî hayata dönüşmesi açısından önemlidir.
İnsan seçim yapar.
Karakterini oluşturur.
Yaptığı tercihler gerçek bir hayat hâline gelir.
Dolayısıyla hesap soyut ihtimaller üzerinden değil, yaşanmış tercihler üzerinden gerçekleşir.
İnsan Kötülüğü Seçebiliyorsa Allah Neden Buna İzin Veriyor
Gerçek seçim imkânı varsa yanlış seçim ihtimali de vardır.
İnsan yalnızca iyiyi yapabilecek şekilde programlanmış olsaydı ahlaki seçimden söz etmek zorlaşırdı.
Merhametin değerli olabilmesi için merhametsizliğin mümkün olması,
dürüstlüğün değerli olması için yalanın mümkün olması
gibi düşünülebilir.
Bu, dünyadaki bütün kötülük problemini tek başına çözmez; ancak ahlaki özgürlük ile kötülük ihtimali arasındaki ilişkiyi açıklar.
“Dileyen” Denmesi İnsanların İnanmaya Zorlanmadığını mı Gösterir
Ayetin doğal anlamı seçim çağrısıdır.
Hakikat ilan edilir.
Sonuç açıklanır.
Ardından:
“Dileyen Rabbine bir yol tutsun.”
denilir.
Bu yapı, imanın mekanik zorlamayla oluşmadığını düşündürür.
Çünkü zorla söylenen bir kabul ile insanın bilinçli olarak yönelmesi aynı şey değildir.
İnanç, kendi doğası gereği en azından belli ölçüde içsel kabul gerektirir.
O Hâlde Din Tamamen Kişisel Bir Seçim midir
İnanç kişisel bir yöneliş içerir fakat bunun toplumsal ve ahlaki sonuçları da olabilir.
İnsan:
neye inandığını,
nasıl yaşadığını,
başkasına nasıl davrandığını
birbirinden tamamen ayıramaz.
Ancak insanın vicdanındaki inancı zorla üretmek mümkün değildir.
Bu nedenle gerçek yönelişin temelinde samimiyet bulunmalıdır.
Rabbine Yol Tutmak Sadece İbadet Etmek midir
Hayır.
İbadet elbette bunun önemli bir parçasıdır.
Fakat Rabbine yönelmek daha geniş bir anlam taşır.
adil olmak,
merhamet göstermek,
hakkı gözetmek,
hakikati aramak,
tövbe etmek,
kendini düzeltmekde bu yolun parçalarıdır.
Yol yalnızca ritüellerden değil, hayatın bütününden oluşur.
İnsan Bir Anda mı Değişir Yoksa Yol Yavaş Yavaş mı Oluşur
Çoğu insan için değişim aşamalıdır.
Büyük hayat dönüşümleri bazen tek bir karar anıyla başlayabilir.
Fakat karakter:
günlük seçimlerle,
alışkanlıklarla,
tekrarlarla
oluşur.
Bu nedenle ayetteki “yol tutmak” ifadesi anlamlıdır.
Yol tek bir adım değildir.
Birçok adımın aynı yöne gitmesidir.
Yanlış Yola Girmiş Bir İnsan Geri Dönebilir mi
Dünya hayatında evet.
Kur’an’ın tövbe anlayışının temelinde bu vardır.
İnsan geçmişte:
yanlış yapmış,
haksızlık etmiş,
inkâr etmiş
olabilir.
Ancak henüz hayat devam ediyorsa yönünü değiştirebilir.
Bu nedenle insanın geçmişi önemli olsa da gelecekteki bütün seçimlerini zorunlu olarak belirlemez.
Yol değiştirilebilir.
“Hak Gün” İle “Dileyen” İfadesi Arasındaki Bağ Nedir
Önce gerçeklik bildirilir:
“Bu hak gündür.”
Sonra seçim çağrısı gelir:
“Dileyen Rabbine yol tutsun.”
Bu sıralama önemlidir.
İnsan boşlukta seçim yapmaz.
Önce kendisine hakikat ve sonuç anlatılır.
Sonra karar vermesi istenir.
Dolayısıyla Kur’an’ın çağrısı:
bilgi + seçim + sorumluluk
üçlüsü üzerine kuruludur.
Ayetin Bugünkü İnsana Sorduğu En Büyük Soru Nedir
Belki de şu sorudur:
“Şu anda yürüdüğün yol seni nereye götürüyor?”
Çünkü insan her gün büyük kararlar vermeyebilir.
Ama küçük seçimler birikir.
Bugünkü davranış yarının alışkanlığı olur.
Alışkanlık karaktere dönüşür.
Karakter de insanın hayatının yönünü belirler.
Bu nedenle insanın asıl kaderlerinden biri belki de tekrar tekrar seçtiği yönün kendisidir.
“Dileyen Rabbine Doğru Bir Yol Tutsun” Ayetinin En Derin Mesajı Nedir
Nebe Suresi insanın önüne çok büyük sahneler koymuştur.
Gökler.
Yer.
Dağlar.
Güneş.
Kıyamet.
Melekler.
Cehennem.
Cennet.
Bütün bunların ardından sure yeniden tek bir insana döner.
Ve ona şunu söyler:
“Dileyen Rabbine doğru bir yol tutsun.”
Bu son derece çarpıcıdır.
Çünkü bütün kozmik anlatının sonunda mesele tekrar senin seçimine gelir.
İnsan evreni yönetemez.
Ölümü durduramaz.
Kıyametin zamanını değiştiremez.
Ama bugün:
yalan söyleyip söylememeyi,
bir insanın hakkını yiyip yememeyi,
özür dileyip dilememeyi,
merhamet edip etmemeyi,
hakikati arayıp aramamayı
belirli ölçüde seçebilir.
Belki insan özgürlüğünün gerçek büyüklüğü de burada saklıdır:
Her şeyi seçemeyiz; fakat bize verilen hayatın içinde kim olmaya çalışacağımızı seçebiliriz.
Nebe 39’un çağrısı bu nedenle yalnızca gelecekteki ahiretle ilgili değildir.
Bugünün sorusudur:
Hangi yöne gidiyorsun?
Çünkü yolun sonu kadar, her gün attığın küçük adımlar da hayatının kimliğini oluşturmaktadır.
