Montaigne ile Saint-Evremond Arasında Deneme Geleneğinin Evrimi 
Deneme Geleneğine Genel Bakış
Deneme, kesin doğrular koymak yerine insanı anlamaya çalışan bir yazı biçimidir. Montaigne ile başlar, Saint-Evremond ile toplumsal ve zarif bir bilince evrilir. Bu evrim, bireyin düşünsel özgürleşmesinin edebi kaydıdır.
Montaigne Denemeyi Nasıl Tanımlar
Montaigne için deneme, “kendimi deniyorum” demektir. Kendi çelişkilerini saklamaz. Deneme, benliğin aynasıdır.
Montaigne’de Benlik ve İç Gözlem
İç dünya merkezdedir. İnsan, evrenseli kendi üzerinden kavrar. Samimiyet, yöntemin temelidir.
Montaigne’de Şüphe ve Bilgelik
Kesinlikten özellikle kaçınır. “Biliyorum” değil, “olabilir” der. Şüphe, düşüncenin ahlakıdır.
Montaigne’de İnsan Doğası
İnsan ne yüce ne de düşüktür. Zayıflıklarıyla birlikte ele alınır. İdeal insan yoktur; gerçek insan vardır.
Saint-Evremond Denemeye Ne Katar
Denemeyi iç monologdan toplumsal gözleme taşır. Saray, siyaset ve kültür eleştirisi ekler. Üslup daha zarif ve mesafelidir.
Saint-Evremond’da Akıl ve Ölçü
Akıl rehberdir ama put değildir. Ölçü, aşırılığın panzehiridir. Deneme, denge sanatına dönüşür.
Haz, Zevk ve Ahlakın Yeni Yorumu
Montaigne hazdan söz eder ama içsel düzlemde kalır. Saint-Evremond hazzı sosyal ve estetik bağlama taşır. Ölçülü haz, ahlakla çatışmaz.
Bireyden Topluma Geçiş
Montaigne: “Ben neyim?” Saint-Evremond: “İnsanlar ne yapıyor?” Deneme, içten dışa doğru genişler.
Üslup ve Dilin Evrimi
Montaigne doğal, dağınık ve içtendir. Saint-Evremond inceltilmiş ve kontrollüdür. Deneme, edebi zarafet kazanır. 
Din ve Dogma Karşısındaki Tavır
Montaigne dogmadan uzak durur ama sessizdir. Saint-Evremond daha açık eleştireldir. Deneme, özgür düşüncenin barınağı olur. 
Siyasetle Kurulan Mesafe
Montaigne siyaseti bireyin huzuru açısından ele alır. Saint-Evremond gücün ahlaki risklerini irdeler. Deneme, iktidara karşı zarif bir savunmadır. 
Denemede Bilgelik Anlayışının Dönüşümü
Montaigne: Bilgelik kendini tanımaktır. Saint-Evremond: Bilgelik kendini sınırlayabilmektir. İç bilgelikten sosyal bilince geçiş görülür. Şüpheciliğin Evrimi
Montaigne’de şüphe içsel bir korumadır. Saint-Evremond’da şüphe entelektüel zarafettir. Kesinlikten kaçış bilinçli hâle gelir. Denemenin Okurla Kurduğu İlişki
Montaigne okuru sohbete çağırır. Saint-Evremond okuru düşünmeye davet eder. İkisi de ikna etmeye çalışmaz. 
Modern Denemenin Temelleri
Montaigne bireysel özgürlüğü kurar. Saint-Evremond entelektüel mesafeyi öğretir. Modern deneme bu iki damardan beslenir. Ahlak Anlayışındaki İncelme
Katı yargılar terk edilir. Duruma duyarlı ahlak gelişir. Deneme, yargılamadan anlamayı öğretir. 
Deneme Geleneğinin Felsefi Değeri
Deneme sonuç üretmez, bilinç üretir. Sistem kurmaz, farkındalık sağlar. Bu yönüyle felsefenin en insani biçimidir. Son Söz Deneme Geleneği Ne Öğretir
Montaigne’den Saint-Evremond’a uzanan deneme geleneği,
insana kesin olmadan derin olmayı,
haklı olmadan dürüst kalmayı öğretir.
Bu gelenekte ilerleme,
daha çok bilmek değil;
daha incelikli düşünmektir.
