Kehf Suresi 65. Ayette “Derken Kullarımızdan Bir Kul Buldular; Biz Ona Katımızdan Bir Rahmet Vermiş ve Tarafımızdan Özel Bir İlim Öğretmiştik” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Kehf Suresi 65. Ayetin Anlamı Nedir
Kehf Suresi'nin 65. ayeti, Hz. Musa'nın uzun süredir aradığı kişiyle nihayet karşılaşmasını anlatmaktadır. Musa ile genç yol arkadaşı balıkla ilgili işaretin gerçekleştiği yere geri dönmüşler ve orada Allah'ın özel olarak rahmet ve bilgi verdiği kullarından biriyle karşılaşmışlardır.Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:
Ayet bu kişinin ismini vermez. Onu önce “kullarımızdan bir kul” diye tanımlar, ardından Allah'ın ona özel bir rahmet ve bilgi verdiğini bildirir. Bu ifade bile kıssanın ana yönünü gösterir: Karşılaşılacak bilgi, kişinin kendi başına ürettiği sınırsız bir bilgi değil, Allah'ın öğrettiği ölçüde sahip olduğu bir bilgidir.
Ayetteki “Kullarımızdan Bir Kul” Kimdir
İslamî gelenekte bu kişinin Hızır olduğu yaygın biçimde kabul edilir. Hadis ve tefsir geleneğinde kıssa çoğunlukla Hz. Musa ile Hızır'ın buluşması şeklinde anlatılmıştır.Ancak önemli bir ayrıntı vardır: Kehf Suresi'nin bu ayetinde “Hızır” ismi geçmez. Kur’an onu “kullarımızdan bir kul” diye tanıtır.
Bu nedenle en dikkatli ifade şudur: Kur’an ayetinde ismi belirtilmeyen bu kul, İslam geleneğinde Hızır olarak tanınmaktadır.
Bu ayrım bilgi ahlakı açısından önemlidir. Ayetin söylediği ile tefsir ve rivayetlerde verilen ayrıntıları birbirine karıştırmamak gerekir.
Kur’an’ın kesin söylediğini kesin, yorum ve rivayete dayalı olanı ise kendi derecesi içinde ifade etmek en sağlıklı yoldur.
Kur’an Neden Bu Kişiyi Önce “Kul” Olarak Tanıtıyor
Bu ifade son derece dikkat çekicidir. Allah ona özel rahmet ve bilgi vermiştir, fakat buna rağmen ilk tanımı “kul” olmaktır.Bu, İslam'ın insan için en yüksek kimliklerinden birini hatırlatır.
İnsan bilgi sahibi olabilir.
Makam sahibi olabilir.
Allah tarafından özel bir görevle desteklenebilir.
Fakat bütün bunlardan önce Allah'ın kuludur.
Bu nedenle bilgi insanı ilahlaştırmaz.
Özel bilgiye sahip olmak da insanı Allah'ın ortağı hâline getirmez.
Ayetin dili daha baştan sınırı çizer:
O bilgiliydi ama kuldu; Allah öğretiyordu, o öğreniyordu.
Bu ölçü, kıssanın devamını anlamak için çok önemlidir.
“Katımızdan Bir Rahmet Vermiştik” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayette bu kula verilen ilk nimetin bilgi değil, rahmet olarak zikredilmesi son derece anlamlıdır.Rahmet burada Allah'ın ona özel lütfu, inayeti ve göreviyle bağlantılı geniş bir anlam taşımaktadır. Allah onu kendi rahmetiyle kuşatmış ve özel bir eğitim veya görev için hazırlamıştır.
Bu bize önemli bir ilke düşündürür:
Bilgi tek başına yeterli değildir; bilgi rahmet ve hikmetle birleşmelidir.
Bir insan çok şey bilir fakat bilgisini insanları aşağılamak, zarar vermek veya kibirlenmek için kullanırsa bilgi onun karakterini güzelleştirmemiş olur.
İlim rahmetle birleştiğinde ise insanın bakışı daha dengeli, sabırlı ve sorumlu olabilir.
Rahmetin İlimden Önce Zikredilmesi Bize Ne Öğretir
Ayetin sıralamasında önce rahmet, sonra ilim vardır. Bundan tek başına katı bir dilbilimsel kural çıkarmak doğru olmaz; fakat bu sıralama üzerinde düşünmek son derece güzeldir.Çünkü bilgi güçtür.
Güç ise ahlaksız bir elde zarar verebilir.
Bu nedenle bilgiyle birlikte merhamet, adalet ve sorumluluk gerekir.
Bir doktor çok bilgili olabilir. Fakat hastasına insan olarak bakmıyorsa bilgisinin önemli bir boyutu eksik kalabilir.
Bir yönetici çok zeki olabilir. Fakat çalışanlarını yalnız sayı olarak görüyorsa bilgisi insanî hikmetten kopabilir.
Bir din âlimi çok şey bilebilir. Fakat bilgisini insanları ezmek için kullanıyorsa ilim ile rahmet arasındaki bağ zayıflamış olabilir.
Kehf 65 bize bilgiyi yalnız zihinsel bir üstünlük değil, ahlakla taşınması gereken bir emanet olarak düşündürür.
“Tarafımızdan Ona Bir İlim Öğretmiştik” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayet bu kulun sahip olduğu bilginin kaynağını açıkça Allah'a nispet eder.Bu bilgi:
“Kendi başına her şeyi biliyordu.”
anlamına gelmez.
Tam tersine:
“Allah ona öğretti.”
anlamına gelir.
Buradaki ifade, Allah'ın ona Musa'nın bilmediği bazı olayların iç yüzünü ve hikmetini öğretmiş olduğunu kıssanın devamında gösterecektir.
Bu nedenle ayetin en önemli bilgi ilkelerinden biri şudur:
İnsanın bilgisi verilmiş bilgidir; Allah’ın bilgisi ise sınırsızdır.
İnsan ne kadar özel bilgi sahibi olursa olsun yine kuldur.
Bu Ayetteki Bilgi “Ledün İlmi” Olarak mı Anlaşılır
Ayette Allah'ın bu kula “katımızdan bir ilim” öğrettiği bildirildiği için İslam geleneğinde bu ifade sıklıkla “ilm-i ledün” veya “ledünnî ilim” kavramıyla ilişkilendirilmiştir.Ancak burada çok dikkatli olmak gerekir.
Bu ayetten hareketle herhangi bir insanın:
“Ben de doğrudan Allah’tan özel bilgi alıyorum, artık delile ihtiyacım yok.”
demesi meşru hâle gelmez.
Ayet belirli bir kul hakkında özel bir durumu anlatmaktadır.
Bu kişinin sahip olduğu bilgi Allah tarafından verilmiştir ve kıssanın içinde bunun belirli olaylarla bağlantılı olduğu görülecektir.
Dolayısıyla Kehf 65, delilsiz kişisel iddialara sınırsız yetki veren bir ayet değildir.
Bu Kul Gaybın Tamamını Biliyor muydu
Hayır.İslam anlayışında gaybın mutlak ve sınırsız bilgisi Allah'a aittir. Allah dilediği kullarına dilediği ölçüde gayba ilişkin bazı bilgiler bildirebilir.
Kehf 65'te anlatılan kulun da bilgi kaynağı Allah'tır.
Kendi başına:
“Bütün geçmişi ve geleceği biliyorum.”
gibi bağımsız bir ilim sahibi değildir.
Bu ayrım çok önemlidir.
Kıssanın devamında bazı olayların arkasındaki gerçekleri bilmesi, onun mutlak gayb bilgisine sahip olduğu anlamına gelmez.
Doğru ifade şudur:
Allah ona belirli konularda Musa’nın bilmediği özel bir bilgi öğretmiştir.
Hz. Musa Peygamber Olduğu Hâlde Neden Bu Kuldan Bir Şey Öğrenecekti
Bu kıssanın en güçlü derslerinden biri tam olarak budur.Hz. Musa büyük bir peygamberdir.
Vahiy almıştır.
Allah'ın elçisidir.
Buna rağmen Allah ona, başka bir kulda kendisinin bilmediği belirli bir bilgi bulunduğunu göstermektedir.
Bu Musa'nın makamını küçültmez.
Tam tersine insan bilgisi ile Allah'ın sınırsız bilgisi arasındaki farkı gösterir.
Bir insan kendi alanında büyük olabilir ve başka bir alanda bir başkasından öğrenebilir.
Bir cerrah hukuk bilmeyebilir.
Bir hukukçu mühendislik bilmeyebilir.
Bir âlim başka bir âlimden farklı bir konuda yararlanabilir.
Bir konuda büyük olmak, her konuda en büyük olmak anlamına gelmez.
Bu Ayet “Herkesin Bilgisi Görecelidir” Anlamına mı Gelir
Hayır.Ayet:
“Herkesin doğrusu kendine, kesin gerçek diye bir şey yok.”
mesajı vermez.
Hakikat vardır.
Fakat insanın hakikate dair bilgisi sınırlı olabilir.
Bu ikisini birbirine karıştırmamak gerekir.
Bir olayın gerçeği tektir ama sen olayın yalnız bir bölümünü biliyor olabilirsin.
Başka biri farklı bir bölümünü bilebilir.
Allah ise bütününü bilir.
Bu nedenle bilgi tevazusu:
“Hiçbir şey bilinemez.”
demek değildir.
Daha doğrusu:
“Bildiklerim gerçek olabilir ama bildiğim şey bütün hakikat olmayabilir.”
diyebilmektir.
Bu çok daha dengeli bir yaklaşımdır.
Bu Ayet Bize Uzmanlık Hakkında Ne Öğretir
Kehf 65 uzmanlığın değerini çok güzel düşündürür.Musa'nın bilgisi ve peygamberliği küçümsenmez.
Diğer kulun özel bilgisi de küçümsenmez.
Her ikisinin sahip olduğu bilgi alanlarının aynı olmadığı görülür.
Bu nedenle insan:
“Ben bu konuda çok başarılıyım, demek ki her konuda doğru karar veririm.”
yanılgısına düşmemelidir.
Bir iş insanı ekonomi konusunda tecrübeli olabilir fakat tıbbî kararlarını doktorla konuşmalıdır.
Bir doktor teknoloji yatırımı konusunda uzman olmayabilir.
Bir din bilgini bir mühendislik meselesinde mühendisten yararlanabilir.
Uzmanlık, insanın her şeyi bilmesi değil; belirli bir alanda derinleşmesidir.
Bunu kabul etmek zayıflık değil, akıldır.
Bilgi Sahibi Olmak İnsana Başkalarından Üstünlük Hakkı Verir mi
Bilgi çok kıymetlidir.Fakat bilgi ahlaki üstünlüğün otomatik belgesi değildir.
Bir insan binlerce kitap okuyabilir ve yine kibirli olabilir.
Başka biri daha az eğitim almıştır ama son derece dürüst, merhametli ve güzel ahlaklıdır.
Kehf 65'te özel bilgi verilen kul bile “kullarımızdan bir kul” olarak tanımlanır.
Bu ifade insanın egosunu çok güçlü biçimde törpüler.
Bilgin varsa şükret.
Onu kullan.
Öğret.
Ama:
“Ben biliyorum, o hâlde insanlardan daha değerliyim.”
sonucuna gitme.
İlim insanı insanlara tepeden baktırıyorsa karakterde ciddi bir sorun oluşmuş olabilir.
Gerçek ilim kibri büyütmemeli, sorumluluğu büyütmelidir.
Bu Ayet “Gizli İlim Sahibi” Olduğunu Söyleyen Herkese İnanmamızı mı Öğretir
Hayır.Tam tersine bu kıssa dikkatli olmayı gerektirir.
Ayet belirli bir kul hakkında Allah'ın açık şekilde bilgi verdiğini bildirir. Biz bugün bir insanın kendi iddiasına dayanarak:
“Allah bana özel bilgi verdi.”
demesini otomatik olarak kabul etmek zorunda değiliz.
Özellikle biri bu iddiayı kullanarak para istiyor, insanları kontrol etmeye çalışıyor, geleceği kesin bildiğini söylüyor veya Allah'ın helal-haram ölçülerinin üzerinde bir yetki iddia ediyorsa son derece dikkatli olunmalıdır.
Kehf 65 hurafeye ruhsat değildir.
Hiç kimse:
“Benim özel bilgim var.”
diyerek Kur’an'ın açık ölçülerini geçersiz kılamaz.
Dinî iddialarda da delil, güvenilir bilgi ve sağlam ölçüler önemlidir.
Hz. Musa’nın Bu Kişiden Öğrenmeye Hazır Olması Nasıl Bir Tevazu Gösterir
Bir insanın gerçekten büyük olup olmadığını bazen öğrenci pozisyonuna geçip geçememesinden anlayabiliriz.Musa zaten öğretmendir.
Kavmine peygamberdir.
İnsanlara Allah'ın hükümlerini anlatmaktadır.
Fakat şimdi öğrenmesi gereken bir konu olduğunda öğrenmeye gider.
Bu çok büyük bir tevazudur.
Bazı insanlar belli bir yaştan veya makamdan sonra soru sormayı bırakır.
“Ben artık öğretenim.”
der.
Oysa insan ömrünün sonuna kadar hem öğreten hem öğrenen olabilir.
Öğretmen olmak öğrenciliğin bittiği anlamına gelmez.
Hz. Musa'nın kıssası bunun en güçlü örneklerinden biridir.
Allah Bilgiyi İnsanlara Neden Farklı Ölçülerde Verir
İnsanların yetenekleri, tecrübeleri ve bilgi alanları farklıdır.Bir insanın çok iyi olduğu alan başka bir insanın güçlü olmadığı alan olabilir.
Bu çeşitlilik insanlar arasında yardımlaşmayı ve birbirinden öğrenmeyi mümkün kılar.
Herkes her şeyi bilseydi danışmanın, öğretmenin, öğrencinin veya uzmanlığın anlamı çok farklı olurdu.
Bu nedenle bir insanın başkasından bir şey öğrenmesi aşağılanma değildir.
Tam tersine yaratılıştaki çeşitliliğin doğal sonucudur.
Kehf 65 bize şunu düşündürür:
Allah bir nimeti sana verir, başka bir nimeti başkasına verebilir.
Senin görevin kıyaslayıp kibirlenmek değil, kendi emanetini doğru kullanmak ve gerektiğinde başkasının bilgisinden yararlanmaktır.
“Allah Bana Öğretti” Demek ile Bilgi İddiasında Bulunmak Arasında Nasıl Bir Sınır Vardır
Mümin bütün hakiki bilginin nihai kaynağının Allah olduğunu kabul eder. Aklı, öğrenme imkânını, öğretmeni, kitabı ve deneyim fırsatını Allah vermiştir.Bu anlamda insan:
“Allah bana öğrenme imkânı verdi.”
diyebilir.
Fakat bundan:
“Benim zihnime gelen her düşünce Allah tarafından özel olarak bildirilmiştir.”
sonucu çıkmaz.
Bu ayrım son derece önemlidir.
İnsan bazen güçlü bir sezgi yaşayabilir.
Bir rüya görebilir.
Bir fikir aklına gelebilir.
Bunlar tek başına vahiy değildir.
Peygamberlik dışındaki kişisel tecrübeler Kur’an’ın açık hükümlerini aşan bir otorite oluşturmaz.
Kehf 65'teki özel durum Allah'ın Kur’an'da bize haber verdiği bir olaydır. Her kişisel iddia buna eşitlenemez.
Kehf Suresi 64–66. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağlantı Vardır
- ayette Musa balıkla ilgili işaretin aradıkları yere ait olduğunu anlayarak:
demiş ve genç yol arkadaşıyla birlikte geldikleri izleri takip ederek geri dönmüştü.
- ayette bu geri dönüşün sonucu ortaya çıkar: İkisi Allah'ın kendisine rahmet verdiği ve özel bir bilgi öğrettiği kullarından bir kul ile karşılaşırlar. Böylece uzun yolculuğun amacı gerçekleşmeye başlamıştır.
- ayette ise Musa'nın bu kişiye büyük bir tevazuyla yaklaşacağı ve:
anlamındaki talebini dile getireceği görülecektir.
Böylece üç ayette çok güçlü bir eğitim akışı vardır: 64. ayette doğru noktaya dönüş, 65. ayette öğretici kul ile karşılaşma, 66. ayette ise Musa’nın öğrenci olmayı açıkça kabul etmesi.
Kehf Suresi 65. Ayetin En Büyük Manevi Mesajı Nedir
Bu ayetin en büyük manevi mesajlarından biri şudur:Bilgin ne kadar büyük olursa olsun, Allah’ın bilgisinin yanında sınırlıdır.
Bu gerçek insanı küçültmez.
Tam tersine onu dengeler.
İnsan öğrenmeye devam eder.
Uzmanlığa saygı duyar.
Bilmediği yerde sorar.
Yanlış konuşmaktan kaçınır.
Ayrıca sahip olduğu bilgiyi kendi üstünlüğünün değil, Allah'ın lütfunun ve sorumluluğunun bir parçası olarak görür.
Ayetin bize öğrettiği bilgi ahlakının özü şu cümlede toplanabilir:
Bildiklerinle şükret, bilmediklerin karşısında mütevazı ol.
Kehf Suresi 65. Ayetin Sonuç Olarak Bize Anlattığı Nedir
Kehf Suresi'nin 65. ayeti, Hz. Musa'nın uzun bilgi yolculuğunun asıl öğretim bölümüne geçiş yaptığı son derece önemli bir ayettir. Musa uzun yol yürümüş, aradığı işareti geçmiş, sonra geri dönmüş ve nihayet Allah'ın kendisine özel rahmet ve bilgi verdiği bir kul ile karşılaşmıştır. Bu karşılaşmanın daha ilk cümlesi bile insan bilgisi, ilahî bilgi ve tevazu hakkında çok güçlü bir çerçeve kurmaktadır.Kur’an bu kişiyi önce adıyla değil:
“Kullarımızdan bir kul.”
ifadesiyle tanıtır.
Bu çok önemlidir.
Çünkü insan özel yeteneklere sahip olabilir.
İnsanların bilmediği şeyleri bilebilir.
Büyük işler yapabilir.
Fakat bütün bunların sonunda yine kuldur.
İslam'ın tevhid anlayışı burada son derece nettir.
Hiçbir insan Allah'ın ilmine ortak değildir.
Hiçbir insan bağımsız bir gayb sahibi değildir.
Hiçbir insan:
“Ben Allah gibi bilirim.”
diyemez.
Bilgi Allah'ın lütfudur.
İnsan ise kendisine öğretilen kadarını bilir.
Bu ayetin insanı koruduğu en büyük tehlikelerden biri bilgi kibridir.
Bilgi gerçekten güç verir.
Bir konuda diğer insanlardan daha fazla bilgiye sahipsen karar üzerinde etkin olabilirsin.
İnsanlar sana danışabilir.
Söylediklerini önemseyebilir.
İşte tam burada ego büyüyebilir.
İnsan:
“Bana herkesin ihtiyacı var.”
diye düşünmeye başlayabilir.
Sonra:
“Ben yanılmam.”
noktasına gelebilir.
Kehf 65 ise bu düşünceye karşı çok güçlü bir ölçü koyar:
En özel bilgiyi alan kişi bile Allah’ın kuludur.
Bu nedenle insanın bilgisi arttıkça kibri değil, sorumluluğu artmalıdır.
Bir doktorun daha fazla bilgi sahibi olması ona hastasını küçümseme hakkı vermez.
Tam tersine hastasına karşı sorumluluğunu büyütür.
Bir âlimin bilgisi arttıkça insanlara karşı merhameti, adaleti ve dikkatli konuşması artmalıdır.
Bir yönetici daha fazla veriye sahipse bunu çalışanları ezmek için değil, daha doğru karar vermek için kullanmalıdır.
Bilgi imtiyaz değil, emanettir.
Ayetin rahmeti ilimden önce zikretmesi bu açıdan çok güzel bir anlam taşır.
Bilgi rahmetten koparsa soğuk bir güce dönüşebilir.
İnsanların zaaflarını bilen biri onları manipüle edebilir.
Psikoloji bilen biri insanlara yardım da edebilir, onları sömürmek için bilgiyi de kullanabilir.
Teknoloji insanın hayatını kolaylaştırabilir, aynı teknoloji zarar için de kullanılabilir.
Bu nedenle temel soru yalnız:
“Ne kadar biliyoruz?”
değildir.
Bir başka soru da şudur:
“Bu bilgiyi ne için kullanıyoruz?”
Kehf 65'in çağımıza söyleyebileceği en güçlü sözlerden biri belki budur.
Bugün insanlık tarihin en büyük bilgi birikimlerinden birine sahiptir.
Saniyeler içinde dünyanın başka ucundaki bilgiyi alabiliyoruz.
Yapay zekâ sistemleri büyük veri kümelerini işleyebiliyor.
Tıp, mühendislik ve bilim olağanüstü imkânlara ulaşmış durumda.
Fakat bilgi arttıkça ahlakın önemi de artıyor.
Çünkü güçlü bilgi yanlış ellerde daha büyük zarar üretebilir.
İlim büyüdükçe rahmet ve ahlak ihtiyacı da büyür.
Ayetin Musa açısından en büyük dersi ise öğrencilik tevazusudur.
Düşünelim:
Musa peygamber.
Kavminin lideri.
Allah'ın vahiy verdiği insan.
Buna rağmen başka bir kuldan bir şey öğrenmek için uzun yolculuk yapıyor.
Bu tek başına insanın bütün kibir mekanizmalarını sarsabilecek büyüklükte bir örnektir.
Bugün bir insan on yıl, yirmi yıl aynı işi yaptıktan sonra:
“Bana kimse bir şey öğretemez.”
diyebilir.
Hz. Musa'nın kıssası ona:
“Öğretebilir.”
der.
Bir genç senden bir şey biliyor olabilir.
Bir çalışan şirketindeki bir sorunu senden önce fark edebilir.
Başka bir uzman senin alanına dokunan konuda daha güçlü bilgiye sahip olabilir.
İnsan kendisini öğrenmenin üzerinde görmediği sürece gelişmeye devam eder.
Bu nedenle gerçek ustalık, öğrenciliği öldürmez.
Kehf 65 uzmanlık konusunda da son derece modern bir ders taşır.
Bir insan belirli bir alanda çok başarılı olduğunda, bu başarısını diğer alanlara taşımaya eğilim gösterebilir.
Çok başarılı bir iş insanı:
“Demek ki sağlık konusunda da doğruyu ben bilirim.”
diyebilir.
Ünlü bir insan:
“Beni milyonlar dinliyor, demek ki bütün fikirlerim doğrudur.”
diye düşünebilir.
Bu mantık yanlıştır.
Musa peygamber olduğu hâlde kendisinde bulunmayan bir bilgi alanı vardır.
Bu bize çok net bir ölçü verir:
Uzmanlık taşınabilir bir krallık değildir.
Bir alandaki başarın başka bütün alanlarda otomatik otorite sağlamaz.
Bu nedenle doğru uzmana danışmak aklın gereğidir.
Ayetin başka bir büyük boyutu “özel bilgi” iddialarıyla ilgilidir. Tarih boyunca ve bugün bazı insanlar:
“Ben gizli şeyleri biliyorum.”
“Allah bana özel bilgi veriyor.”
“Senin geleceğini görüyorum.”
gibi iddialarla insanları etkileyebilir.
Kehf 65 bu tür kişilere sınırsız meşruiyet vermez.
Tam tersine burada özel bilgiye sahip kulun bilgisinin kaynağı bizzat Allah tarafından Kur’an'da açıklanmaktadır.
Bizim bugün bir kişinin kendi sözüne bakarak aynı statüyü vermemiz mümkün değildir.
Bu nedenle:
“Gizli bilgiye sahibim.”
iddiası tek başına delil değildir.
Özellikle bu iddia para, otorite veya kişisel bağlılık toplamak için kullanılıyorsa çok dikkatli olunmalıdır.
İslam insanı büyücülüğe, falcılığa veya kehanet bağımlılığına çağırmaz.
Mümin geleceğini öğrenmek için insanlara ilahî yetkiler dağıtmaz.
Gaybın mutlak bilgisi Allah’a aittir.
Ayetin bir başka önemli boyutu, bilginin Allah'ın lütfu olduğunun kabul edilmesidir.
İnsan:
“Ben çalıştım.”
diyebilir.
Bu doğrudur.
Okudun.
Yıllarca emek verdin.
Sınavlara girdin.
Araştırdın.
Bütün bunların değerini küçümsemek gerekmez.
Fakat aynı zamanda sana aklı veren Allah'tır.
Sağlığı veren Allah'tır.
Öğrenme fırsatını veren Allah'tır.
Karşına öğretmen çıkaran Allah'tır.
Dolayısıyla mümin başarı ile şükrü birbirine düşman yapmaz.
Emek benim sorumluluğum, imkân ise Allah’ın lütfudur.
Bu denge çok güzeldir.
İnsan böyle düşündüğünde hem çalışır hem kibirlenmez.
Sadece:
“Allah verir.”
deyip çalışmayı bırakmaz.
Sadece:
“Her şeyi ben yaptım.”
deyip Allah'ı da unutmaz.
Musa'nın bilgi yolculuğu zaten bu dengeyi çok güzel taşır.
Allah rehberlik eder.
Ama Musa yürür.
Allah işaret verir.
Ama Musa geri döner.
Allah öğretici kul ile buluşturur.
Ama Musa biraz sonra öğrenmek için izin isteyecektir.
Yani ilahî lütuf ile insan çabası birbirini yok etmez.
Beraber ilerler.
Kehf 65 ayrıca bilginin insanı rahmete götürmesi gerektiğini düşündürür.
Bir insan din öğrendikçe daha merhametsiz oluyorsa burada bir sorun olabilir.
Kur’an okuyup sürekli insanları aşağılıyorsa bilgi karakterinde doğru meyveyi üretmiyor olabilir.
Elbette dinî hakikatler açık biçimde anlatılır.
Yanlış yanlış denir.
Fakat insanın hatasını söylemek ile insanın onurunu ezmek aynı şey değildir.
İlim arttıkça dilin sorumluluğu da artmalıdır.
Çünkü daha çok biliyorsan sözünün etkisi daha büyüktür.
Bu nedenle bir alim veya öğretmen söylediği şeyin insanların kalbine nasıl dokunduğunu da düşünmelidir.
Ayetin “rahmet” vurgusu bu açıdan özellikle değerlidir.
Kehf 65'in çok önemli bir başka dersi, insanın henüz bilmediği sebepler bulunabileceğini kabul etmektir.
Musa'nın ilerleyen ayetlerde yaşayacağı asıl eğitim bunun üzerine kurulacaktır.
Bir gemi zarar görecek.
Bir çocukla ilgili çok ağır bir olay yaşanacak.
Bir duvar hiçbir ücret alınmadan onarılacak.
Musa bütün bunlara mevcut bilgisiyle bakacak ve haklı görünen sorular soracaktır.
Daha sonra olayların arkasındaki bilgiler açıklanacaktır.
Bu bize:
“Her kötü görünen şey aslında iyidir.”
şeklinde tehlikeli ve sınırsız bir sonuç çıkarma hakkı vermez.
İnsan kötülüğe kötülük diyebilir.
Zulme karşı çıkmalıdır.
Fakat aynı zamanda şunu da kabul eder:
Ben her olayın bütün hikmetini bilmiyorum.
Bu tevazu, insanın hayatın anlaşılmayan dönemlerinde Allah'a güvenmesine yardımcı olabilir.
Bir olay yaşadığında:
“Bunun neden olduğunu kesin biliyorum.”
demek zorunda değildir.
Bazen:
“Şu anda anlamıyorum.”
diyebilir.
Bu cümle imansızlık değildir.
Tam tersine dürüstlüktür.
Her cevabı hemen bilmek zorunda değiliz.
Kehf kıssasının en büyük eğitimlerinden biri tam da budur.
İnsan bilmediği yerde sabretmeyi öğrenir.
Ancak bu sabır kör teslimiyet anlamına gelmez.
Musa soracaktır.
Düşünecektir.
İtiraz edecektir.
Sonra öğrenecektir.
Dolayısıyla İslam'daki bilgi ahlakı:
“Hiç soru sorma.”
değildir.
Daha doğru olan:
“Sor ama bütün hakikati ilk bakışta bildiğini sanma.”
şeklindedir.
Kehf 65'in eğitim dünyasına verdiği ders de büyüktür.
İyi öğretmen yalnız bilgi taşıyan kişi değildir.
Öğrencinin kapasitesini, sabrını ve öğrenme yöntemini de dikkate almalıdır.
İyi öğrenci ise öğretmene körü körüne bağlanmak yerine öğrenmenin ahlakını taşımalıdır.
Musa biraz sonra öğretici kula:
“Sana tabi olabilir miyim?”
diye izin isteyecektir.
Bu son derece edepli bir yaklaşımdır.
Musa:
“Ben peygamberim, bana anlat.”
demiyor.
Öğrenci olmaya razı oluyor.
Bu durum bize bilginin edep ile öğrenildiğini de hatırlatır.
Edep sorgulamayı öldürmek değildir.
Öğretmene saygı gösterirken gerçeği aramaya devam etmektir.
Kehf 65 insanın kendisini başkalarıyla kıyaslaması konusunda da rahatlatıcı bir mesaj taşır.
Bir başkası senden daha iyi bir şey biliyor olabilir.
Bu senin değersiz olduğun anlamına gelmez.
Senin de başka bir yeteneğin olabilir.
Musa'da çok büyük nimetler vardır.
Diğer kulda ise Musa'nın bilmediği belirli bir bilgi vardır.
Bu farklılık Musa'yı değersizleştirmez.
Dolayısıyla insan:
“O benden daha iyi biliyor, demek ki ben yetersizim.”
diye kendini küçültmemelidir.
Daha sağlıklı düşünce:
“Onun bildiğinden öğrenebilirim.”
olabilir.
İşte bilgi böyle büyür.
Kıyasla değil, paylaşmayla.
Kehf Suresi'nin 65. ayeti bugün bize şu soruları sordurur: Bildiğim şeylerle kibirleniyor muyum? Bir başkasının benden daha iyi bildiği alanı kabul edebiliyor muyum? “Özel bilgi” iddiasıyla karşıma çıkan herkese kolayca inanıyor muyum? Bilgimi insanlara fayda ve rahmet üretmek için mi kullanıyorum, yoksa üstünlük göstermek için mi? Bilmediğim yerde gerçekten “bilmiyorum” diyebiliyor muyum?
Bu sorular ayetin yalnız Hz. Musa'nın özel bilgi verilmiş bir kul ile karşılaşmasını anlatmadığını; ilim, rahmet, uzmanlık, tevazu, gayb bilgisi, öğretmenlik ve insan bilgisinin sınırları hakkında son derece kapsamlı bir ölçü sunduğunu göstermektedir.
Sonuç olarak Kehf 65 bize şunu öğretmektedir: Allah kullarına farklı bilgi ve nimetler verebilir; fakat bütün bilgi Allah’ın sınırsız ilminin yanında sınırlıdır. İnsanın değeri kendisini her şeyi bilen biri gibi göstermesinde değil, bildiğini doğru kullanmasında ve bilmediğini öğrenmeye açık olmasındadır.
Bilgin arttıkça tevazun artsın.
Yetkin büyüdükçe sorumluluğun büyüsün.
Ve ne kadar öğrenirsen öğren şu gerçeği unutma:
İnsan öğrenir; Allah bilir. İnsan kendisine öğretileni taşır; bütün hakikat Allah’ın ilmindedir.
⠀
Son Söz
⠀
