Fecr Suresi 7. Ayette “Sütunlar Sahibi İrem’e” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve İrem’in İhtişamı, Mimari Güç, Medeniyet, Kibir, Geçicilik Ve İnsanlığın Kalıcı Olma Arzusu Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ — İreme Zâti’l İmâd” Ne Demektir
Fecr Suresi’nin yedinci ayetinde şöyle buyrulur:
إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ
Anlam olarak:
“Sütunlar sahibi İrem’e…”
(Fecr Suresi, 89/7)
Bu ifade bir önceki ayette adı geçen Âd kavminin anlatımını devam ettirir.
Kur’an burada İrem’i özellikle “zâti’l-imâd”, yani sütunlar, direkler veya görkemli yapılarla ilişkilendirir.
Bu birkaç kelimelik ifade bile karşımıza güçlü bir görüntü çıkarır:
büyük yapılar,
ihtişam,
mimari kudret,
medeniyetin kendine güveni,
ve bütün bunların sonundaki fanilik.
İrem Nedir Bir Şehir mi, Kavim mi, Soy mu
Klasik tefsirlerde İrem hakkında farklı görüşler bulunmaktadır.
İrem’in:
bir şehir,
Âd kavminin bir kolu,
bir kabile,
veya onların atalarından birinin adı
olduğu yönünde yorumlar yapılmıştır.
Bu nedenle İrem’i kesin biçimde yalnızca tek bir tarihsel şehir olarak tanımlamak ihtiyatlı değildir.
Kur’an’ın metninde kesin olan nokta şudur:
İrem, Âd kavmiyle bağlantılı, güçlü ve sıra dışı bir yapıyı temsil etmektedir.
“Zâti’l İmâd” İfadesindeki “İmâd” Ne Anlama Gelir
Arapçada “imâd” kelimesi:
direk,
sütun,
dayanak
anlamlarına gelebilir.
Bu nedenle “zâti’l-imâd” ifadesi genellikle:
“sütunlar sahibi”
şeklinde tercüme edilir.
Bazı yorumlarda bu ifade büyük sütunlu yapılara,
bazılarında ise çadır direklerine sahip güçlü bir topluma işaret eder.
Her iki yorumda da ortak tema dikkat çekicidir:
İhtişam ve güç.
İrem Gerçekten Efsanevi Bir Şehir miydi
İrem zamanla İslam kültüründe oldukça güçlü efsanelerin konusu olmuştur.
Özellikle sonraki dönemlerde:
altından sarayları,
değerli taşlarla süslü yapıları,
olağanüstü bahçeleri
bulunan muhteşem bir şehir şeklinde anlatılar gelişmiştir.
Ancak bu ayrıntıların tamamı doğrudan Kur’an’dan gelmez.
Kur’an’ın söylediği daha sınırlıdır:
İrem, sütunlarla ve benzeri görülmemiş bir ihtişamla ilişkilendirilir.
Bu ayrımı yapmak önemlidir.
Kur’an metni ile sonraki kültürel rivayetleri birbirine karıştırmamak gerekir.
İrem Neden İhtişamın Sembolü Hâline Gelmiştir
Çünkü mimari tarih boyunca gücün en görünür ifadelerinden biri olmuştur.
Bir toplum büyüdüğünde bunu yalnız ordusuyla değil, yapılarıyla da gösterir.
Saraylar,
sütunlar,
tapınaklar,
şehir kapıları,
sur sistemleri
yalnızca işlevsel değildir.
Onlar aynı zamanda topluma ve rakiplere şu mesajı verir:
“Biz buradayız ve güçlüyüz.”
İrem’in “sütunlar sahibi” olarak anılması bu nedenle medeniyetin maddi ihtişamını ön plana çıkarır.
İnsan Neden Büyük Yapılar İnşa Etmek İster
Bunun birçok nedeni vardır.
İnsan:
barınmak,
ibadet etmek,
yönetmek,
savunmak,
gücünü göstermek,
hatırlanmak
için yapılar kurar.
Fakat büyük yapıların arkasında bazen daha derin bir psikolojik ihtiyaç da vardır:
Kalıcı olma arzusu.
İnsan ölümlüdür.
Ama yaptığı şeylerin kendisinden sonra kalmasını ister.
Bir isim,
bir bina,
bir şehir,
bir anıt…
Bu nedenle mimari, insanın faniliğe karşı geliştirdiği en eski cevaplardan biri olarak görülebilir.
İrem İnsanlığın “Sonsuza Kadar Kalma” Yanılsamasını mı Gösterir
İrem anlatısının en güçlü çağrışımlarından biri budur.
İnsan büyük şehirler inşa ettiğinde bazen onların sonsuza kadar süreceğini düşünür.
Fakat tarih bize bunun tersini gösterir.
Bir zamanlar dünyanın merkezi sayılan şehirler bugün harabe olabilir.
Görkemli saraylardan yalnız birkaç sütun kalabilir.
Bir medeniyetin:
dili,
ordusu,
ekonomisi,
siyasi düzeni
tamamen ortadan kalkabilir.
Bu nedenle İrem insanın şu yanılgısını sorgulatır:
“Büyük olan kalıcı olmak zorunda değildir.”
Sütunlar Neden Güçlü Bir Sembolüdür
Sütun bir yapıyı ayakta tutar.
Bu nedenle sütun:
dayanıklılık,
güç,
istikrar
sembolüdür.
Fakat Fecr Suresi bağlamında dikkat çekici bir ironi vardır.
Sütunları güçlü olan toplumun kendisi kalıcı olmamıştır.
Bu bize çok çarpıcı bir düşünce verir:
İnsan yapıyı güçlendirebilir; fakat tarih karşısında kendi varlığını mutlaklaştırmaz.
Mimari dayanabilir.
Ama medeniyet yine de çökebilir.
Mimari Güç Bir Medeniyetin Gerçek Büyüklüğünü Gösterir mi
Yalnızca kısmen.
Mimari gelişmişlik:
mühendislik,
organizasyon,
ekonomi,
iş gücü
hakkında önemli bilgiler verir.
Fakat bir toplumun gerçekten gelişmiş olup olmadığını yalnız binalarının büyüklüğü belirlemez.
Çünkü aynı toplum:
görkemli saraylar yapıp
adaletsiz olabilir.
Büyük şehirler kurup
yoksulları ezebilir.
İleri mühendisliğe sahip olup
insan haklarını önemsemeyebilir.
Kur’an’ın Âd ve İrem anlatısı tam burada önemli bir ayrım yapar:
Teknik gelişmişlik ile ahlaki gelişmişlik aynı şey değildir.
Medeniyetin Gerçek Ölçüsü Nedir
Bir medeniyetin büyüklüğü yalnızca:
kaç bina yaptığı,
kaç kilometre yol açtığı,
ne kadar servet biriktirdiği
ile ölçülemez.
Daha zor sorular şunlardır:
Gücünü nasıl kullandı?
Zayıfı korudu mu?
Adalet sağladı mı?
Kibirden uzak durabildi mi?
İnsan onurunu korudu mu?
Fecr Suresi ilerleyen ayetlerde özellikle yetim, yoksul ve servet meselelerine değinecektir.
Bu nedenle İrem’in mimari ihtişamı, daha sonra gelecek olan ahlaki hesaplaşmayla bilinçli bir karşıtlık oluşturur.
İnsan Neden Görkem Karşısında Kolayca Etkilenir
İnsan zihni büyüklükten etkilenmeye eğilimlidir.
Yüksek bir bina,
devasa bir saray,
görkemli bir meydan,
büyük bir ordu
insanda güç hissi uyandırır.
Bu yüzden iktidarlar tarih boyunca mimariyi psikolojik bir araç olarak da kullanmıştır.
Büyük yapılar insana:
“Bu güç sarsılmaz.”
hissi verebilir.
Fakat tarih bize tekrar tekrar şunu gösterir:
Görünen büyüklük, gerçek dayanıklılık demek değildir.
İrem bunun sembolik örneklerinden biridir.
İrem’in Tarihsel Yeri Kesin Olarak Biliniyor mu
Hayır.
İrem’in tam olarak nerede bulunduğu konusunda kesin bir tarihsel ve arkeolojik uzlaşma yoktur.
Farklı dönemlerde Arap Yarımadası’nın çeşitli bölgeleriyle ilişkilendirilmiştir.
Bazen Güney Arabistan,
bazen Rubülhali çevresi,
bazen başka bölgeler öne sürülmüştür.
Ancak Kur’an’ın mesajını anlamak için İrem’in koordinatlarını kesin olarak belirlemek zorunlu değildir.
Metnin merkezindeki soru şudur:
Görkemli bir toplum neden yok oldu?
“Kayıp İrem Şehri Bulundu” İddialarına Nasıl Yaklaşılmalıdır
Zaman zaman medyada veya popüler yayınlarda:
“Kur’an’daki İrem bulundu.”
şeklinde iddialar ortaya çıkar.
Bu tür iddialara ihtiyatla yaklaşmak gerekir.
Bir arkeolojik kalıntının bulunması ile onun kesin biçimde Kur’an’daki İrem olduğunu kanıtlamak farklı şeylerdir.
Arkeoloji:
yazıtlar,
tarihlendirme,
yerleşim katmanları,
ticaret yolları,
maddi kültür
üzerinden ilerler.
Bu nedenle dinî bir metindeki tarihsel yerle arkeolojik bir alan arasında bağlantı kurulacaksa güçlü kanıt gerekir.
İrem Ve Çöl Arasındaki Karşıtlık Neden Etkileyicidir
İrem anlatısı sonraki kültürel hayal dünyasında çoğu zaman çölün ortasındaki kayıp ihtişamla ilişkilendirilmiştir.
Bu görüntünün sembolik gücü büyüktür.
Bir tarafta:
görkemli şehir,diğer tarafta:
sessiz çöl.Bir zamanlar hayatın merkezinde olan yerin zamanla sessizliğe karışması insanın faniliğini son derece güçlü biçimde hissettirir.
İnsan şehir kurar.
Doğa zamanla izleri örtebilir.
Bu karşıtlık insanın evrendeki geçici konumunu hatırlatır.
İrem’in Kibri Âd Kavminin Kibriyle Nasıl Birleşir
Kur’an’da Âd kavminin en belirgin eleştirilerinden biri kibirli güç anlayışıdır.
Kendilerini çok güçlü görmüşlerdir.
Bu psikoloji ile İrem’in ihtişamı birlikte düşünüldüğünde şu tablo ortaya çıkar:
Mimari başarı → güç hissi
Güç hissi → üstünlük duygusu
Üstünlük duygusu → kibir
Kibir → eleştiriyi reddetme
Eleştiriyi reddetme → yanlışta ısrar
İşte medeniyetlerin tehlikeli döngülerinden biri budur.
İrem Anlatısının Günümüz Dünyasına Mesajı Var mıdır
Elbette yalnız antik bir şehir hakkında düşünmekle sınırlı değildir.
Modern dünya da:
gökdelenler,
mega şehirler,
dev barajlar,
uzay araçları,
yüksek teknoloji
üretmektedir.
Bunların hepsi insanlığın olağanüstü başarılarıdır.
Fakat İrem anlatısının sorusu bugün de geçerlidir:
“Teknolojik olarak büyürken ahlaki olarak da büyüyor muyuz?”
Çünkü medeniyet yalnız daha yüksek binalar yapmak değildir.
Daha adil bir toplum kurabilmektir.
İnsan Kendi Hayatında “İrem” İnşa Edebilir mi
İrem yalnız şehir düzeyinde düşünülmek zorunda değildir.
Birey de kendi hayatında küçük “İremler” kurabilir.
Servet,
kariyer,
şöhret,
ev,
iş,
sosyal statü…
İnsan bazen bütün kimliğini bunların üzerine kurar.
Sonra bunlardan biri kaybolduğunda kendisini tamamen çökmüş hisseder.
İrem’in hikâyesi bireye de şu soruyu sordurabilir:
“Hayatımı gerçekten kalıcı olmayan şeylerin üzerine mi kuruyorum?”
Fecr Suresinin İlk Yedi Ayeti Birlikte Nasıl Bir Yol İzler
Surenin başlangıç akışı oldukça dikkat çekicidir:
Fecr → başlangıç
On gece → kutsal zaman Çift ve tek → düzen ve birlik
Geçen gece → zamanın akışı Akıl → düşünme Âd → tarih İrem → medeniyet ve güçBu ilerleyiş adeta insanı aşama aşama derinleştirir.
Önce gökyüzüne bakarız.
Sonra zamana.
Sonra aklımıza.
Sonra tarihe.
Ve en sonunda insanın güç karşısındaki ahlaki sınavına ulaşırız.
Sonuç: İrem’in Sütunları Ayakta Kalsa Bile İnsan Kalıcı Değildir
Fecr Suresi’nin yedinci ayetindeki:
“Sütunlar sahibi İrem’e…”
ifadesi yalnız eski bir medeniyetin mimarisini anlatmaz.
Bu ayet;
ihtişamı, mimari gücü, iktidarın psikolojisini, ahlak ile güç arasındaki ilişkiyi, medeniyetlerin geçiciliğini, insanın kalıcılık arzusunudüşündürür.
İnsan dev sütunlar inşa edebilir.
Şehirler kurabilir.
Adını taşlara yazabilir.
Ama zaman bütün yapılardan daha büyüktür.
Bu yüzden İrem’in asıl dersi belki de şudur:
Bir medeniyetin en sağlam sütunları taştan yapılanlar değil; adalet, merhamet ve sorumluluk üzerine kurulanlardır.
Taş sütunlar yıkılabilir.
Şehirler kaybolabilir.
Servet dağılıp gidebilir.
Fakat bir toplumun insanlığa bıraktığı ahlaki miras çok daha uzun yaşayabilir.
Ve insanın karşısında sonunda şu soru kalır:
“Ben kalıcı olmak için ne inşa ediyorum: daha büyük duvarlar mı, yoksa daha değerli bir hayat mı?”
