En‘âm Suresi 39. Ayette “Ayetlerimizi Yalanlayanlar Karanlıklar İçinde Sağır ve Dilsizdirler. Allah Dilediğini Saptırır, Dilediğini Dosdoğru Bir Yol Üzerine Koyar” İfadesi Ne Anlama Gelir 
En‘âm Suresi 39. ayet, bir önceki ayette anlatılan canlılar, topluluklar ve Allah’ın kuşatıcı bilgisi temasından tekrar insanın vahiy karşısındaki tavrına döner.
Bu kez son derece güçlü imgeler kullanılır:
Sağır.
Dilsiz.
Karanlıklar içinde.
Bunlar fiziksel engelleri küçümseyen ifadeler değildir.
Ayetin bağlamında manevi ve zihinsel kapanışı anlatan mecazlardır.
İnsan vahyi duyduğu hâlde gerçekten işitmeyebilir.
Konuştuğu hâlde hakikati ifade edemeyebilir.
Gözleri açık olduğu hâlde yönünü kaybedebilir.
Ardından ayet daha derin bir teolojik noktaya gelir:
“Allah dilediğini saptırır, dilediğini dosdoğru yol üzerine koyar.”
Bu ifade kader, hidayet, insan iradesi ve ilahî egemenlik hakkında dikkatli düşünülmesi gereken çok önemli bir cümledir.
“Ayetlerimizi Yalanlayanlar” Kimlerdir
Burada özellikle ilahî ayetleri bilinçli biçimde reddedenlerden söz edilir.Ayetlerin kendilerine ulaşması yetmez.
Onlara karşı nasıl bir tavır aldıkları önemlidir.
Yani mesele yalnızca bilgi eksikliği değildir.
Reddetme, küçümseme ve yüz çevirme de işin içindedir.
“Sağır” İfadesi Ne Anlama Gelir
Burada fiziksel işitme engeli kastedilmez.Mecazi anlam şudur:
Hakikat söylenir ama kişi onu gerçekten kabul edebilecek biçimde dinlemez.
Ses kulağa ulaşır.
Ama anlam kalbe ulaşmaz.
Bu yüzden ayetin “sağır” ifadesi, manevi işitme kaybını anlatır.
“Dilsiz” İfadesi Neden Kullanılıyor
İnsan konuşabilir.Ama doğruyu söylemeyebilir.
Hakikati ifade etmekten kaçınabilir.
Yanlışı savunabilir.
Bu anlamda “dilsizlik”, fiziksel konuşamama değil, hakikat karşısında doğru sözü üretememe hâlidir.
Yani dil vardır.
Ama hakikate hizmet etmiyordur.
“Karanlıklar İçinde” Olmak Ne Demektir
Karanlık burada yön kaybını temsil eder.İnsan nereden geldiğini, nereye gittiğini ve neye göre yaşayacağını bilemeyebilir.
Birbirinden farklı arzuların, korkuların ve çıkarların içinde yolunu kaybedebilir.
Bu yüzden karanlık, ahlaki ve zihinsel yönsüzlük anlamı taşır.
Neden “Karanlıklar” Çoğul Kullanılıyor
Kur’an’da bazı yerlerde karanlıkların çoğul, ışığın ise tekil kullanıldığı görülür.Bundan şu anlam çıkarılabilir:
Yanlış yollar çok olabilir.
Ama hakikat istikameti bir merkezde birleşir.
Yine de bu dilsel gözlemden aşırı sembolik sonuçlar çıkarmamak gerekir.
Temel fikir şudur:
Sapmanın biçimleri çoktur; doğru yön ise birlik ve istikamet taşır.
İnsan Hakikate Nasıl Sağırlaşır
Bir anda olmayabilir.Tekrar tekrar yüz çevirerek.
Sürekli aynı bahaneyi üreterek.
Kendi görüşünü mutlaklaştırarak.
Karşı delili hiç dinlemeyerek.
İnsan böylece zamanla kendi zihinsel kapanışını güçlendirebilir.
Bu nedenle manevi sağırlık çoğu zaman alışkanlık hâline gelen reddedişin sonucudur.
İnsan Hakikate Karşı Neden Dilsizleşir
Çünkü doğruyu söylemek bazen bedel gerektirir.İnsan bilir ama söylemez.
Korkar.
Çıkar kaybeder.
Çevresi tepki verir.
Bu yüzden bazen insanın dili konuşur ama hakikatin sözünü söylemez.
Ayet bu tür bir ahlaki sessizliği de düşündürür.
“Allah Dilediğini Saptırır” Ne Anlama Gelir
Bu ifade Allah’ın mutlak egemenliğini vurgular.Ama bu cümleyi, insanların hiçbir iradesi yokmuş gibi okumak eksik olur.
Kur’an’ın genelinde insanın;
seçtiği,
sorumlu olduğu,
yüz çevirdiği,
döndüğü
açıkça anlatılır.
Bu yüzden birçok yorumcu, ilahî saptırmayı insanın ısrarlı tercihleriyle bağlantılı biçimde anlamıştır.
Allah Keyfî Biçimde Birini Saptırır mı
Kur’an’ın genel çerçevesi bunu keyfîlik olarak sunmaz.Allah Hakîm ve Adl olarak tanıtılır.
İnsan sürekli hakikatten yüz çeviriyorsa, bu yönelişin sonucu daha büyük bir uzaklaşmaya dönüşebilir.
Dolayısıyla “saptırma”yı, ilahî adalet ve insan tercihlerinden tamamen kopuk düşünmemek gerekir.
“Dilediğini Dosdoğru Yol Üzerine Koyar” Ne Demektir
Bu ifade hidayetin Allah’tan olduğunu vurgular.İnsan araştırır.
Çaba gösterir.
Düşünür.
Ama doğru yolu bulmayı sadece kendi zekâsının başarısı gibi görmemelidir.
Hidayet aynı zamanda ilahî bir lütuftur.
Bu yüzden iman kibir değil, şükür üretmelidir.
Hidayet İnsanın Hiçbir Çabası Olmadan mı Gelir
Kur’an’ın genel anlatımı böyle değildir.İnsan yönelir.
Sorular sorar.
Arar.
Samimi olur.
Döner.
Allah da yol gösterir.
Yani insanın çabası anlamsız değildir.
Ama sonuç tamamen bağımsız insan gücüne de indirgenmez.
Bu, irade ile ilahî lütfun birlikte düşünülmesini gerektirir.
İnsan İradesi ile Allah’ın Dilemesi Nasıl Birlikte Anlaşılır
Bu, İslam düşüncesinin en derin meselelerinden biridir.Farklı kelam ekolleri farklı açıklamalar geliştirmiştir.
Ama temel Kur’ani denge şudur:
Allah mutlak egemenlik sahibidir.
İnsan da yaptığı tercihlerden sorumludur.
Bu iki gerçeği birbirini yok edecek biçimde değil, birlikte düşünmek gerekir.
Bu Ayet İnsanları “Ben Seçilmişim” Kibrine Götürmeli mi
Hayır.Tam tersine.
Bir insan hidayet üzere olduğunu düşünüyorsa:
“Bunu sadece kendi üstün zekâm sayesinde başardım.”
dememelidir.
Şükretmelidir.
Çünkü hidayet nimet olarak görülür.
Ayrıca insan kendi sonunu da garanti görmemelidir.
Tevazu, hidayetin doğal sonucudur.
“Ben Zaten Hidayete Erdim” Demek Tehlikeli Olabilir mi
Evet.Çünkü insan kendisini sorgulamayı bırakabilir.
Kibirlenebilir.
Başkalarını küçümseyebilir.
Hâlbuki doğru yol üzerinde olmak, sürekli bir ahlaki dikkat gerektirir.
İnsan:
“Ben haklıyım.”
demekten çok:
“Hakikate sadık kalabiliyor muyum?”
diye sormalıdır.
En‘âm 38 ve 39 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
En‘âm 38’de bütün canlı topluluklarının Allah’ın bilgisi altında olduğu anlatılmıştı.En‘âm 39’da ise insanın vahye karşı tavrı ele alınır.
Yani Allah bütün yaratılışı bilir.
Ama insan, bu yaratılışın içinde kendisine ulaşan ayetleri reddedebilir.
Böylece evrensel düzen ile bireysel sorumluluk yan yana gelir.
Bu Ayet İletişim Açısından Ne Öğretir
Bir insanı konuşturmak kolay olabilir.Ama gerçekten dinletmek zor olabilir.
Bir tartışmada herkes konuşabilir.
Ama kimse birbirini duymayabilir.
Bu yüzden gerçek iletişim;
kulak,
dil
ve yön
bütünlüğü ister.
Duymak.
Doğruyu söylemek.
Ve doğru yöne yürümek.
Manevi Karanlıktan Çıkmak Mümkün müdür
Evet.Kur’an sürekli tövbe, dönüş ve hidayet kapısından söz eder.
İnsan:
önyargısını bırakabilir,
samimi biçimde araştırabilir,
yanlışını kabul edebilir,
Allah’a yönelebilir.
Bu nedenle karanlık kader değildir.
İnsan dönüş yolunu arayabilir.
Bu Ayetin Günümüz İnsanına En Büyük Mesajı Nedir
Belki de şu:Sadece konuşuyor olman hakikati söylediğin anlamına gelmez; sadece duyuyor olman da gerçekten dinlediğin anlamına gelmez.
Kendine sor:
Gerçekten dinliyor muyum?
Karşı delili duyuyor muyum?
Yanlış olduğumda kabul edebiliyor muyum?
Yoksa kendi karanlığımı hakikat sanıyor olabilir miyim?
En‘âm Suresi 39. Ayet Bize Bugün Ne Söylüyor
En‘âm Suresi 39. ayet, insanın dışarıdan tamamen normal görünüp içeride nasıl yönünü kaybedebileceğini gösterir.Kulak vardır.
Ama hakikati duymaz.
Dil vardır.
Ama doğruyu söylemez.
Göz vardır.
Ama yön görünmez.
İşte Kur’an buna:
“Karanlıklar.”
der.
Bu, insanın fiziksel dünyasından çok iç dünyasıyla ilgilidir.
Bir kişi çok eğitimli olabilir.
Çok konuşabilir.
Çok okuyabilir.
Ama yalnız kendi görüşünü doğrulayan şeyleri okuyorsa, bilgi arttıkça hakikate değil kendi yankısına yaklaşıyor olabilir.
Bu nedenle asıl mesele sadece bilgi miktarı değildir.
Bilginin insanı nereye götürdüğüdür.
Ayetin ikinci yarısı burada çok önemlidir:
“Allah dilediğini saptırır, dilediğini dosdoğru yol üzerine koyar.”
Bu cümle insanı iki uçtan korur.
Birincisi kibirden:
“Ben kendi üstünlüğümle doğru yolu buldum.”
deme.
İkincisi sorumsuzluktan:
“Benim hiçbir seçimim yok.”
deme.
Kur’an insanı seçen, sorumlu ve yönelen bir varlık olarak görür.
Ama aynı zamanda hidayetin Allah’ın lütfu olduğunu hatırlatır.
Bu yüzden doğru yolu bulduğunu düşünen insanın tavrı üstünlük değil şükür olmalıdır.
Yanlışta olduğunu fark edenin tavrı da umutsuzluk değil dönüş olmalıdır.
Belki de En‘âm 39’un bugün için en güçlü cümlesi şudur:
İnsanın en büyük karanlığı ışığın hiç bulunmaması değil, kendi karanlığını ışık sanmasıdır. Hakikate ulaşmanın ilk adımı ise gerçekten dinleyebilmek, doğruyu söyleyebilmek ve gerektiğinde yönünü değiştirecek kadar mütevazı olabilmektir.
