Bakara Suresi 268. Ayette “Şeytan Sizi Fakirlikle Korkutur ve Size Çirkin Şeyleri Emreder. Allah ise Size Kendisinden Bir Bağışlanma ve Lütuf Vaat Eder. Allah’ın Lütfu Geniştir, O Her Şeyi Bilendir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi’nin 268. ayeti, infak konusunun dış davranıştan çok daha derin bir noktasına iner:
İnsanın zihninde başlayan korkuya.
Önceki ayetlerde Kur’an:
ne verilmesi gerektiğini,
nasıl verilmesi gerektiğini,
başa kakmanın yanlışlığını,
gösterişin tehlikesini,
kalitesiz mal vermenin çirkinliğini
anlatmıştı.
Şimdi ise şu soruya gelir:
İnsan bütün bunları bildiği hâlde neden vermekten kaçınır?
Ayetin cevabı çok çarpıcıdır:
“Şeytan sizi fakirlikle korkutur.”
Yani insanın zihninde şöyle bir düşünce oluşabilir:
“Verirsem azalır.”
“Yarın bana lazım olur.”
“Daha çok biriktirmeliyim.”
“Şimdi yardım edersem geleceğim tehlikeye girer.”
Kur’an, bu korkunun insanı cimriliğe sürükleyebileceğini söyler.
Buna karşılık Allah’ın vaadi ise iki kelime etrafında şekillenir:
bağışlanma
ve
lütuf.
Ayetin Temel Mesajı Nedir
Bakara 268’in temel mesajı şudur:
İnsan iyilik yaparken çoğu zaman gerçek ihtiyaçtan önce kaybetme korkusuyla mücadele eder.
Şeytan:
“Verirsen fakirleşirsin.”
diye korkutur.
Allah ise:
“Bağışlanma ve lütuf vardır.”
diye umut verir.
Böylece ayet insanın içinde iki farklı yönelişi karşı karşıya getirir:
korkuya dayalı cimrilik
ve
güvene dayalı cömertlik.
“Şeytan Sizi Fakirlikle Korkutur” Ne Anlama Gelir
Bu ifade insanın zihnindeki kayıp korkusuna dikkat çeker.
İnsan yardım etmeyi düşündüğünde aklına hemen şu düşünceler gelebilir:
“Ya param biterse?”
“Ya yarın zor durumda kalırsam?”
“Ya daha kötü günler gelirse?”
Bu ihtimallerin tamamı mantıksız değildir.
İnsan elbette geleceğini düşünmelidir.
Fakat sorun, bu ihtiyatın cimriliğe dönüşmesidir.
Şeytanın korkutması tam burada etkili olur:
İhtiyatı büyütür,
korkuyu besler,
paylaşmayı neredeyse imkânsız hâle getirir.
Geleceği Düşünmek Yanlış mıdır
Hayır.
Kur’an insanın:
ailesini,
borçlarını,
gelecekteki ihtiyaçlarını
düşünmesini yasaklamaz.
Tedbir başka şeydir.
Korkunun esiri olmak başka.
Sağlıklı tedbir şöyle der:
“İmkânımı dengeli kullanmalıyım.”
Aşırı korku ise şöyle der:
“Ne olursa olsun hiçbir şey vermemeliyim.”
Ayetin eleştirdiği ikinci durumdur.
Fakirlik Korkusu Neden Bu Kadar Güçlüdür
Çünkü para insana güvenlik hissi verir.
Para:
barınma,
yemek,
sağlık,
gelecek
için önemlidir.
Bu nedenle insan mal kaybını yalnızca para kaybı olarak değil, güvenlik kaybı olarak hissedebilir.
Şeytanın etkili olduğu nokta da budur.
İnsan kendisine gereken ölçünün çok ötesinde bir güvence aramaya başlayabilir.
Ve bu arayışın sonu olmayabilir.
İnsan Ne Kadar Biriktirirse Kendini Güvende Hisseder
Bunun kesin bir sınırı yoktur.
Az parası olan:
biraz daha ister.
Çok parası olan:
daha fazlasını korumaya çalışabilir.
İnsan zihni güvenlik sınırını sürekli ileri taşıyabilir.
Bu nedenle servet arttıkça fakirlik korkusunun otomatik olarak ortadan kalkması gerekmez.
Bazen tam tersine:
kaybedecek şey arttıkça korku da artabilir.
“Size Çirkin Şeyleri Emreder” Ne Anlama Gelir
Ayette geçen fahşâ kelimesi:
çirkinlik,
ahlaki kötülük,
aşırılık
anlamları taşır.
İnfak bağlamında bu ifade özellikle insanı:
cimriliğe,
hak sahibinin hakkını vermemeye,
bencilliğe
ve ahlaken çirkin davranışlara
sürükleyen yönelişlerle ilişkilendirilebilir.
Yani fakirlik korkusu sadece insanı para vermemeye götürmez.
Zamanla karakterini de değiştirebilir.
Cimrilik Neden Sadece Ekonomik Bir Sorun Değildir
Çünkü cimrilik insanın dünyaya bakışını etkiler.
İnsan sürekli:
“Benim.”
“Bana lazım.”
“Benden çıkmasın.”
diye düşünmeye başlayabilir.
Bu zihniyet zamanla:
yardımlaşmayı,
merhameti,
toplumsal sorumluluğu
zayıflatabilir.
Dolayısıyla cimrilik yalnızca eldeki parayı tutmak değildir.
Bir karakter biçimine dönüşebilir.
Şeytan İnsana Gerçekten Ses mi Fısıldar
Kur’an’daki şeytanın vesvesesi her zaman insanın fiziksel olarak bir ses duyması anlamına gelmez.
Bu:
içsel düşünceler,
korkular,
bahaneler,
bencillik eğilimleri
üzerinden de anlaşılabilir.
İnsan aklından geçen her düşünceyi dışarıdan gelen bir ses gibi yaşamaz.
Ama düşüncenin yönü önemlidir.
Ayet şu yönü teşhis eder:
“İyilik yapma; yoksa eksilirsin.”
Allah Buna Karşı Ne Vaat Ediyor
Ayet iki şey söyler:
“Bağışlanma.”
ve
“Lütuf.”
Bu çok anlamlıdır.
Allah sadece:
“Daha çok mal vereceğim.”
demiyor.
Önce:
bağışlanma
diyor.
Çünkü insanın asıl ihtiyacı yalnızca maddi bolluk değildir.
Ahlaki ve manevi kurtuluş da vardır.
Ardından:
lütuf
gelir.
Bu lütuf maddi veya manevi birçok biçimde olabilir.
“Allah’ın Bağışlaması” İnfakla Nasıl İlişkilidir
İnfak insanın:
cimriliğini,
bencilliğini,
mala aşırı bağlılığını
kırabilir.
Samimi iyilik insanın ahlaki yönünü güçlendirebilir.
Allah’ın bağışlanma vaadi de yapılan hayrın Allah katındaki manevi değerine işaret eder.
Yani insan yalnızca başka birine yardım etmez.
Kendi ahiret hayatı için de bir iyilik oluşturur.
“Allah’ın Lütfu” Mutlaka Daha Çok Para mı Demektir
Hayır.
Bu ayeti:
“100 verirsen mutlaka 1000 para gelir.”
şeklinde okumak doğru değildir.
Allah’ın lütfu:
maddi bolluk,
manevi huzur,
bereket,
kolaylık,
hayır kapılarının açılması
ve ahiret karşılığı
gibi birçok biçimde anlaşılabilir.
Kur’an’ın vaadini yalnızca banka hesabına indirgemek ayetin derinliğini kaybettirir.
İnfak Eden Kişi Hiç Fakirleşmez mi
Böyle bir garanti yoktur.
İnsan yardım yapabilir ve daha sonra ekonomik sıkıntı yaşayabilir.
Ayetin mesajı:
“Veren herkes dünyada zengin olur.”
değildir.
Mesaj daha derindir:
Fakirlik korkusunu hayatının tek ölçüsü hâline getirip iyiliği tamamen terk etme.
İnsanın maddi geleceği birçok etkene bağlıdır.
Ama ahlaki tercihi kendi sorumluluğundadır.
Fakirlik Korkusu ile Gerçek Fakirlik Arasında Ne Fark Vardır
Gerçek fakirlik:
insanın ihtiyaçlarını karşılayamaması
gibi somut bir durumdur.
Fakirlik korkusu ise bazen kişi zengin olsa bile devam edebilir.
Çok şeyi vardır.
Ama zihni sürekli:
“Yetmez.”
der.
İşte bu durumda insan nesnel olarak zengin olsa bile psikolojik olarak sürekli kıtlık içinde yaşayabilir.
Ayet bu kıtlık zihniyetini de düşündürür.
“Allah’ın Lütfu Geniştir” Ne Anlama Gelir
Allah için kullanılan Vâsi‘ ifadesi:
lütfunun,
rahmetinin,
imkânlarının
genişliğini anlatır.
İnsan kendi hesabında şöyle düşünebilir:
“Ben verirsem azalır.”
Fakat Allah’ın imkânı insanın hesabıyla sınırlı değildir.
Bu, insanı sorumsuzca harcamaya değil, Allah’ın rızık düzenini yalnızca kendi korkularıyla sınırlamamaya çağırır.
“Allah Her Şeyi Bilendir” Neden Ayetin Sonunda Gelir
Çünkü Allah:
kimin gerçekten imkânsızlık içinde olduğunu,
kimin korkudan vermediğini,
kimin samimiyetle verdiğini,
kimin gösteriş yaptığını
bilir.
Dışarıdan iki kişi de aynı miktarı vermeyebilir.
Ama sebepleri farklı olabilir.
Biri gerçekten muhtaçtır.
Diğeri servetine rağmen cimrilik etmektedir.
İnsan dışarıyı görür.
Allah kalbin gerekçesini de bilir.
Bu Ayet Ekonomik Sorumsuzluğu Teşvik Eder mi
Hayır.
Ayet:
“Ne varsa dağıt, yarını hiç düşünme.”
demez.
İslam’ın genel ahlakında:
denge,
aile sorumluluğu,
borç ödeme,
israftan kaçınma
önemlidir.
Buradaki mesele tedbirsizlik değil, korkunun iyiliği tamamen felç etmesidir.
İnsan hem tedbirli hem cömert olabilir.
Ayetin En Derin Psikolojik Mesajı Nedir
Bakara 268’in en derin mesajlarından biri şudur:
İnsan davranışlarını çoğu zaman sahip olduklarından çok kaybetme korkusuyla belirler.
Bir insan mal sahibidir.
Ama malını kullanamaz.
Paylaşamaz.
Rahatça harcayamaz.
Çünkü sürekli:
“Ya biterse?”
diye düşünür.
Böylece sahip olduğu mal ona güven vermek yerine kaygı üretmeye başlar.
İnsan paraya sahipken para da insanın zihnine sahip olabilir.
Bakara 268 İnsana Hangi Öz Eleştiriyi Yaptırır
Ayet şu soruları düşündürebilir:
İyilik yapmayı gerçekten imkânım olmadığı için mi erteliyorum, yoksa kaybetmekten korktuğum için mi?
Ne kadar biriktirirsem kendimi yeterince güvende hissedeceğim?
Geleceğe dair ihtiyatımı cimriliğin bahanesi hâline mi getirdim?
Birine yardım ederken ilk aklıma gelen şey gerçekten ihtiyaç mı, yoksa paramın azalması mı?
Allah’ın lütfuna inanıyorum derken bütün güvenimi sadece banka hesabıma mı bağlıyorum?
Malım benim güvenliğime hizmet mi ediyor, yoksa onu kaybetme korkusu beni yönetiyor mu?
İhtiyacım olmayan şeyi bile sırf eksilmesin diye tutuyor muyum?
Ve belki en önemlisi:
Ben gerçekten fakir olmaktan mı korkuyorum, yoksa sahip olduklarımı paylaşmak zorunda kalmaktan mı?
Sonuç: Şeytan İnsana “Verirsen Eksilirsin” Der; Allah ise “Bağışlanma ve Lütuf Vardır” Diyerek Korkunun Karşısına Güveni Koyar
Bakara Suresi 268. ayet insanın infakla ilgili en gizli mücadelelerinden birini açığa çıkarır:
Fakirlik korkusu.
İnsan vermek ister.
Ama içinden bir ses:
“Ya yarın lazım olursa?”
der.
Biraz daha biriktirir.
Sonra yine:
“Biraz daha güvence olsun.”
der.
Biraz daha bekler.
Ve bazen hayat boyunca:
“Henüz verecek kadar güvende değilim.”
diyebilir.
Ayet tam burada iki farklı vaadi karşı karşıya koyar.
Şeytanın vaadi:
“Fakir olacaksın.”
Allah’ın vaadi:
“Bağışlanma ve lütuf.”
Biri korku üretir.
Diğeri güven.
Biri insanın elini kapatır.
Diğeri ölçülü biçimde açmasını öğretir.
Fakat burada önemli dengeyi unutmamak gerekir:
Kur’an insanı:
ailesini aç bırakmaya,
borçlarını görmezden gelmeye,
bütün malını düşünmeden dağıtmaya
çağırmaz.
Asıl eleştirdiği şey:
korkunun insanı tamamen cimrileştirmesidir.
Çünkü insan bazen gelecekte fakir kalmamak için öylesine yaşar ki, bugün elinde servet olduğu hâlde zenginliğin hiçbir ahlaki anlamını yaşayamaz.
Sahiptir.
Ama paylaşamaz.
Biriktirir.
Ama rahatlayamaz.
Korur.
Ama sürekli kaybetmekten korkar.
Bu durumda mesele artık para değildir.
Kalbin özgürlüğüdür.
Bakara 268’in insana yönelttiği en güçlü soru belki de şudur:
“Elimde olanı kaybetmekten korkarken, paylaşabilen, güvenebilen ve iyilik yapabilen insan olma imkânımı fark etmeden kaybediyor olabilir miyim?”
