Bakara Suresi 253. Ayette “İşte O Peygamberlerin Bir Kısmını Diğerlerinden Üstün Kıldık. Onlardan Kimiyle Allah Konuştu, Kimini de Derecelerle Yükseltti. Meryem Oğlu Îsâ’ya Apaçık Deliller Verdik ve Onu Rûhu’l-Kudüs ile Destekledik. Eğer Allah Dileseydi, Kendilerine Apaçık Deliller Geldikten Sonra Onlardan Sonraki İnsanlar Birbirleriyle Savaşmazlardı. Fakat Anlaşmazlığa Düştüler; İçlerinden Kimi İman Etti, Kimi İnkâr Etti. Allah Dileseydi Birbirleriyle Savaşmazlardı; Fakat Allah Dilediğini Yapar” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi’nin 253. ayeti, peygamberlik tarihine çok geniş bir açıdan bakar.
Bir önceki ayette Hz. Muhammed’in:
“gönderilmiş peygamberlerden biri”
olduğu bildirilmişti.
Şimdi Kur’an, peygamberlerin hepsinin aynı ilahî görevin taşıyıcıları olmakla birlikte özellikleri, mucizeleri ve kendilerine verilen dereceler bakımından farklılaştırıldığını söyler.
Bazısıyla Allah konuşmuştur.
Bazılarını derecelerle yükseltmiştir.
Hz. Îsâ’ya açık mucizeler verilmiş ve Rûhu’l-Kudüs ile desteklenmiştir.
Fakat bütün bu peygamberler ve apaçık deliller geldikten sonra bile insanlık ortak bir noktada kalmamıştır.
İnsanlar:
ayrılmış,
tartışmış,
inanmış,
inkâr etmiş
ve hatta birbirleriyle savaşmıştır.
Bu nedenle ayetin büyük sorularından biri şudur:
Eğer hakikat bu kadar açık biçimde gösterildiyse insanlar neden yine anlaşamadılar?
Ayetin Temel Mesajı Nedir
Bakara 253’ün temel mesajlarından biri şudur:
Peygamberler ilahî görev bakımından aynı kaynaktan gelirler; fakat kendilerine verilen özellikler ve dereceler aynı değildir.
Aynı zamanda ayet insan özgürlüğünün dramatik sonucunu gösterir:
Apaçık deliller gelmesine rağmen insanlar yine farklı tercihler yapabilir.
Kimisi iman eder.
Kimisi inkâr eder.
Kimisi barışı seçer.
Kimisi çatışmayı.
Demek ki vahyin gelmesi insanı otomatik olarak ahlaklı bir varlığa dönüştürmez.
“Peygamberlerin Bir Kısmını Diğerlerinden Üstün Kıldık” Ne Anlama Gelir
Bu ifade peygamberler arasında Allah tarafından verilmiş farklı dereceler bulunduğunu gösterir.
Bazı peygamberlere:
farklı mucizeler,
farklı görevler,
farklı vahiyler,
farklı toplumsal sorumluluklar
verilmiştir.
Ancak bu, insanların keyfî biçimde peygamberleri küçümsemesi veya birbirlerine karşı kullanması anlamına gelmez.
Kur’an başka ayetlerde müminlerin Allah’ın peygamberleri arasında iman bakımından ayrım yapmadığını da bildirir.
Yani hepsinin peygamberliği kabul edilir; fakat görev ve derece bakımından farklılıklar bulunabilir.
Peygamberler Arasındaki Farklılık Bir Değer Yarışı mıdır
Hayır.
Bunu insanlar arasındaki ego yarışı gibi düşünmek doğru olmaz.
Peygamberlikte derece farklılığı:
kimin daha gösterişli olduğu,
kimin daha ünlü olduğu
veya insanların kimi daha çok sevdiği
meselesi değildir.
Allah’ın her peygambere verdiği:
görev,
sorumluluk,
vahiy,
mucize
ve tarihsel rol
farklı olabilir.
Bu nedenle farklılık, ilahî görevlendirmedeki çeşitliliktir.
“Onlardan Kimiyle Allah Konuştu” İfadesi Kimi Anlatır
Bu ifadenin özellikle Hz. Mûsâ ile ilişkilendirildiği kabul edilir.
Kur’an’ın başka yerlerinde Allah’ın Mûsâ ile konuştuğu açıkça belirtilir.
Bu nedenle ona:
Kelîmullah
yani Allah’ın konuştuğu peygamber anlamında bir niteleme yapılmıştır.
Burada Mûsâ’nın adı açıkça geçmez.
Fakat Kur’an’ın genel anlatımı bu ifadenin onunla güçlü biçimde ilişkili olduğunu gösterir.
Allah’ın Mûsâ ile Konuşması Nasıl Anlaşılmalıdır
Bu, insan konuşmasına benzetilmemelidir.
İslam düşüncesinde Allah’ın:
sesi,
bedeni,
organı
olan bir varlık gibi tasavvur edilmesi doğru kabul edilmez.
Kur’an’ın söylediği temel gerçek şudur:
Allah Mûsâ’ya doğrudan hitap etmiştir.
Bunun mahiyetinin nasıl olduğu ise insan deneyiminin sınırlarını aşan bir konudur.
Burada esas olan fiziksel mekanizma değil, vahyin özel niteliğidir.
“Kimini Derecelerle Yükseltti” Ne Anlama Gelir
Bu ifade belirli bir peygambere veya birden fazla peygambere işaret edecek şekilde yorumlanmıştır.
Bazı müfessirler burada özellikle Hz. Muhammed’in yüksek derecesinin kastedildiğini düşünmüştür.
Bazıları ise ifadeyi daha genel anlamıştır.
Ayetin kendisi isim vermediği için en dikkatli yaklaşım:
Allah bazı peygamberleri çeşitli derecelerle üstün kılmıştır
demektir.
Bu derecelerin bütün ayrıntılarını bizim belirlememiz gerekmez.
Hz. Îsâ’nın Özellikle Anılması Neden Önemlidir
Ayet Mûsâ’ya dolaylı biçimde işaret ettikten sonra Hz. Îsâ’yı açıkça adıyla anar:
“Meryem oğlu Îsâ.”
Bu ifade onun:
insan olarak doğuşunu,
Meryem’le olan bağını
ve peygamberlik konumunu
vurgular.
Îsâ’ya:
apaçık deliller
verildiği belirtilir.
Kur’an’ın başka yerlerinde de onun çeşitli mucizelerinden söz edilir.
“Apaçık Deliller” Neleri İfade Eder
Kur’an’ın Hz. Îsâ hakkında anlattığı mucizeler arasında:
Allah’ın izniyle hastaları iyileştirmesi,
doğuştan kör olanlara şifa vermesi,
ölüleri Allah’ın izniyle diriltmesi
gibi olağanüstü işaretler bulunmaktadır.
Burada dikkat edilmesi gereken ifade:
“Allah’ın izniyle.”
Mucize peygamberin bağımsız ilahî gücü değildir.
Onun peygamberliğini destekleyen ilahî bir işarettir.
“Rûhu’l-Kudüs ile Destekledik” Ne Anlama Gelir
Rûhu’l-Kudüs, yani “Kutsal Ruh” ifadesi klasik İslam tefsirinde yaygın olarak Cebrâil olarak açıklanmıştır.
Buna göre Hz. Îsâ, vahiy meleği Cebrâil aracılığıyla özel biçimde desteklenmiştir.
Bunun yanında kavramın anlamı hakkında farklı yorumlar da bulunmuştur.
Ancak İslam tefsir geleneğindeki baskın görüş:
Rûhu’l-Kudüs’ün Cebrâil olduğu
yönündedir.
Bu Ayet Hz. Îsâ’yı İlâh Olarak mı Sunar
Hayır.
Tam tersine ayetin yapısı Hz. Îsâ’yı Allah tarafından:
mucizeler verilen
ve desteklenen
bir peygamber olarak anlatır.
“Verdik.”
“Destekledik.”
ifadeleri onun gücünün kaynağını Allah’a bağlar.
Dolayısıyla Kur’an’ın anlatımında Îsâ:
Allah değildir.
Allah’ın elçisidir.
Bu, İslam ile Hristiyanlığın Hz. Îsâ’nın kimliği konusundaki temel teolojik ayrılıklarından biridir.
“Apaçık Deliller Geldikten Sonra İnsanlar Neden Savaştı?”
Ayetin en düşündürücü noktalarından biri budur.
İnsan şöyle düşünebilir:
“Mucize görsem hiç şüphe etmem.”
Fakat Kur’an insan psikolojisinin bundan daha karmaşık olduğunu gösterir.
Delil gelebilir.
Ama insan yine:
çıkar,
kibir,
iktidar arzusu,
kabilecilik,
önyargı
ve inat
nedeniyle farklı davranabilir.
Dolayısıyla sorun her zaman bilgi eksikliği değildir.
Bazen mesele ahlaki iradedir.
Mucize Görmek İmanı Zorunlu Hâle Getirir Mi
Hayır.
Kur’an kıssalarının çok çarpıcı yönlerinden biri budur.
İnsanlar mucize görebilir.
Peygamberle karşılaşabilir.
Apaçık deliller alabilir.
Ve yine de inkâr edebilir.
Çünkü iman yalnızca gözle bir olayı görmek değildir.
İnsanın:
kibrini,
çıkarını,
alışkanlıklarını
ve kimlik bağlılıklarını
da sorgulaması gerekebilir.
Bazen insan delili değil, delilin sonucunu kabul etmek istemez.
“Kimi İman Etti, Kimi İnkâr Etti” Ne Anlama Gelir
Bu ifade insanın tercih alanını gösterir.
Aynı mesaj gelir.
Ama insanlar aynı cevabı vermez.
Bir kişi:
inanır.
Diğeri:
reddeder.
Aynı peygamberi dinleyen iki insan bile tamamen farklı sonuçlara ulaşabilir.
Bu bize insanın sadece çevrenin ürünü olmadığını; belirli ölçüde seçim yapan ahlaki bir özne olduğunu gösterir.
Allah Dileseydi İnsanların Savaşmasını Engelleyebilir miydi
Ayet açıkça:
Evet.
der.
“Allah dileseydi savaşmazlardı.”
Bu, Allah’ın mutlak kudretini ifade eder.
Fakat insanlık dünyasında Allah insanların bütün davranışlarını zorla tek tipe dönüştürmemiştir.
İnsanların:
inanma,
inkâr etme,
itaat,
isyan
ve ahlaki seçim
alanları vardır.
Bu özgürlük çatışma ihtimalini de beraberinde getirir.
Allah Savaşları Engelleyebilecekken Neden Engellemez
Bu soru ayetin en zor felsefi meselelerinden biridir.
Ayet bütün kötülük problemini tek cümlede çözmez.
Ancak şunu açıkça ortaya koyar:
Allah isterse çatışmayı engelleyebilecek güçtedir.
Bununla birlikte insanlara gerçek tercihler yapabilecekleri bir dünya verilmiştir.
Gerçek özgürlük varsa:
iyilik ihtimali kadar
kötülük ihtimali de vardır.
Zorla yalnızca iyilik yaptırılan bir varlığın ahlaki seçimi ile özgür biçimde iyiliği seçen insanın durumu aynı değildir.
“Allah Dilediğini Yapar” İfadesi Keyfîlik mi Anlatır
Hayır.
Kur’an’ın Allah tasavvurunda Allah:
Hakîm, yani hikmet sahibi,
Alîm, yani her şeyi bilen,
Adl, yani adalet sahibi
olarak tanıtılır.
Dolayısıyla:
“Allah dilediğini yapar.”
ifadesi amaçsız veya keyfî davranış anlamına gelmez.
Bu ifade esas olarak Allah’ın:
insan tarafından sınırlandırılamayan,
mutlak
ve bağımsız
iradesini vurgular.
İnsan Allah’a hükmedemez.
Ayetin En Derin Felsefi Mesajı Nedir
Bakara 253’ün en derin mesajlarından biri şu olabilir:
Hakikatin varlığı insanın doğru tercihini garanti etmez.
Bu çok önemli bir düşüncedir.
İnsan bazen:
“İnsanlar gerçeği bilse bütün sorunlar çözülür.”
diye düşünür.
Fakat tarih bize gösterir ki insanlar bazen gerçeği bildikleri hâlde:
çıkar,
güç,
kimlik,
öfke
ve kibir
nedeniyle yine çatışabilir.
Dolayısıyla insanlık sorunu yalnızca bilgi sorunu değildir.
Aynı zamanda:
karakter,
irade
ve ahlak
sorunudur.
Bakara 253 İnsana Hangi Öz Eleştiriyi Yaptırır
Ayet şu soruları düşündürebilir:
Hakikat benim düşünceme uymadığında onu kabul edebiliyor muyum?
Bir peygamberi yüceltirken başka bir peygamberi küçümsüyor muyum?
İnanç farklılığını otomatik olarak düşmanlık sebebi hâline getiriyor muyum?
Delil istediğimi söylüyorum ama delil geldiğinde fikrimi değiştirmeye gerçekten hazır mıyım?
Bilgim arttıkça ahlakım da gelişiyor mu?
Kendi dinî yorumumu mutlaklaştırarak çatışma mı üretiyorum?
İnsanların farklı tercihler yapabilmesini kabul edebiliyor muyum?
Ve belki en önemlisi:
Sorunum gerçekten hakikati bilmemek mi, yoksa bildiğim hakikatin benden istediği değişimi yapmak istememek mi?
Sonuç: Hakikat Gösterilebilir, Fakat İnsanın Hakikate Vereceği Cevap Onun Ahlaki Sınavıdır
Bakara Suresi 253. ayet çok geniş bir peygamberlik ve insanlık panoraması sunar.
Peygamberler vardır.
Hepsi aynı değildir.
Bazısıyla Allah konuşmuştur.
Bazıları farklı derecelerle yükseltilmiştir.
Hz. Îsâ’ya apaçık deliller verilmiştir.
Rûhu’l-Kudüs ile desteklenmiştir.
Yani insanlık rehbersiz bırakılmamıştır.
Fakat ardından şaşırtıcı gerçek gelir:
Deliller geldikten sonra bile insanlar birbirleriyle savaşmıştır.
İşte ayetin insan hakkındaki en büyük uyarısı budur.
İnsan bazen:
“Bana yeterince kanıt gösterilirse doğru olanı yaparım.”
diye düşünür.
Ama mesele her zaman kanıt değildir.
İnsan:
doğruyu bilip yanlış yapabilir.
Adaleti bilip zulmedebilir.
Barışı bilip savaşabilir.
Peygamberi görüp inkâr edebilir.
Çünkü bilgi zihne ulaşabilir.
Ama insanın:
kibrini,
çıkarını,
öfkesini
ve iktidar arzusunu
otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
Bu nedenle ayette:
“Kimi iman etti, kimi inkâr etti.”
denir.
İnsan tercih yapar.
Ve tercihlerinin sonuçlarını taşır.
Belki de Bakara 253’ün insana yönelttiği en güçlü soru şudur:
“Hakikat önümde açıkça durduğunda, onu kabul etmeme engel olan şey gerçekten aklımdaki bir şüphe mi; yoksa vazgeçmek istemediğim bir çıkar, kimlik veya kibir mi?”
