Bakara Suresi 267. Ayette “Ey İman Edenler! Kazandıklarınızın İyilerinden ve Sizin İçin Yerden Çıkardıklarımızdan Allah Yolunda Harcayın. Kendiniz Göz Yummadan Almayacağınız Kötü Şeyleri Vermeye Kalkışmayın. Bilin ki Allah Hiçbir Şeye Muhtaç Değildir, Her Türlü Övgüye Layıktır” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi’nin 267. ayeti, infak ahlakını bu kez çok önemli başka bir noktaya taşır:
Verdiğimiz şeyin kalitesi.
Önceki ayetlerde:
ne kadar verdiğimizden,
hangi niyetle verdiğimizden,
başa kakmamaktan,
insanları incitmemekten,
riyadan uzak durmaktan
söz edilmişti.
Şimdi ise Kur’an şu soruyu sorar:
“Peki ne veriyorsun?”
İnsan bazen yardım yapar ama kendisinin kullanmak istemediği:
kalitesiz,
bozuk,
değersiz,
işe yaramaz
şeyleri başkasına verir.
Sonra da bunu iyilik sayar.
Ayet bu anlayışı sert biçimde sorgular:
“Kendiniz göz yummadan almayacağınız kötü şeyleri vermeye kalkışmayın.”
Yani:
Kendine layık görmediğini, sırf ihtiyaç sahibi olduğu için başka insana layık görme.
Bu, yardım ahlakının merkezine yalnızca cömertliği değil, insan onurunu ve kaliteyi de yerleştirir.
Ayetin Temel Mesajı Nedir
Bakara 267’nin temel mesajı şudur:
Allah yolunda harcarken değersiz ve kötü olanı değil, sahip olduğumuz iyi ve temiz şeyleri paylaşmalıyız.
Kur’an:
“Bir şey verdin mi?”
sorusuyla yetinmez.
Aynı zamanda:
“Nasıl bir şey verdin?”
diye sorar.
Çünkü insan bazen vermiş olmak için verir.
Ama verdiği şey aslında kendisinin bile istemediği bir şeydir.
Bu durumda dışarıdan sadaka görünse de cömertliğin ruhu zayıflayabilir.
“Kazandıklarınızın İyilerinden Harcayın” Ne Anlama Gelir
Buradaki vurgu insanın helal, temiz ve değerli kazancından vermesidir.
İnsan:
emeğiyle,
ticaretiyle,
mesleğiyle,
üretimiyle
kazandığı malın iyi tarafından paylaşmalıdır.
Bu, insanın mutlaka en pahalı malını vermesi gerektiği anlamına gelmez.
Fakat bilinçli biçimde:
en kötü olanı ayırıp fakire vermek
ayet tarafından eleştirilir.
“İyi” Kavramı Sadece Pahalı Olanı mı İfade Eder
Hayır.
İyi olan her zaman en pahalı olan değildir.
Burada:
temiz,
kullanılabilir,
değer taşıyan,
insanın kendisinin de kabul edebileceği
bir mal anlayışı vardır.
Örneğin çok pahalı olmayan ama temiz ve sağlam bir kıyafet iyi olabilir.
Çok pahalı ama bozuk bir ürün ise iyi değildir.
Dolayısıyla mesele fiyat değil, niteliktir.
“Yerden Çıkardıklarımızdan” Ne Anlama Gelir
Bu ifade tarımsal ürünlere dikkat çeker.
Toprak:
buğday,
hurma,
üzüm,
meyve,
sebze
ve birçok nimet üretir.
İnsan toprağı işler.
Ama tohumu yaratan,
yağmuru gönderen,
bitkinin büyümesini mümkün kılan
Allah’tır.
Bu nedenle tarımsal kazanç da insanın tek başına kendisinin oluşturduğu mutlak mülk olarak görülmez.
İnsan üretir ama aynı zamanda verilmiş bir tabiat düzeninden yararlanır.
Ayet Neden Hem Kazancı Hem Toprak Ürünlerini Ayrı Ayrı Anıyor
Çünkü rızık farklı biçimlerde gelir.
Bir insan:
ticaretten kazanır.
Diğeri:
tarımdan.
Başka biri:
emeğiyle.
Kur’an böylece infak sorumluluğunu tek bir ekonomik gruba hapsetmez.
Şehirdeki tüccar da,
tarladaki çiftçi de,
kazancından paylaşmayı düşünebilir.
Temel ilke:
Nimet nereden gelirse gelsin, insan onun ahlaki sorumluluğunu unutmamalıdır.
“Kötü Şeyleri Vermeye Kalkışmayın” Ne Anlama Gelir
Buradaki kötü, değerini kaybetmiş veya insanın kendisinin almak istemeyeceği şeyler olarak anlaşılabilir.
Örneğin:
çürümüş gıda,
giyilemeyecek kıyafet,
işe yaramayan eşya,
bozuk ürün
verip bunu sadaka saymak ayetin ruhuyla bağdaşmaz.
Çünkü yardım:
çöpümüzü başkasına aktarmak değildir.
Gerçek yardım, karşıdaki insanı insan olarak görmektir.
Kullanmadığımız Eşyaları Bağışlamak Yanlış mı
Hayır.
Kullanmadığımız bir eşya:
sağlam,
temiz,
işe yarar
ve başka biri için faydalıysa bağışlanabilir.
Sorun kullanılmamış veya ikinci el olması değildir.
Sorun:
artık hiçbir işe yaramayan şeyi sırf atmak yerine bir fakire vermeyi sadaka sanmaktır.
Bu ayrım çok önemlidir.
Bağış başka şeydir.
Atık devretmek başka şeydir.
“Kendiniz Göz Yummadan Almazdınız” İfadesi Ne Anlama Gelir
Bu ayetin ahlaki ölçüsünü tek cümlede özetleyen ifade budur.
Kur’an insanı kendisini karşı tarafın yerine koymaya çağırır:
“Sana böyle bir şey verilseydi kabul eder miydin?”
Eğer cevap:
“Ancak mecbur kalırsam.”
ise,
başkasına verirken de düşünmelisin.
Bu, güçlü bir empati ölçüsüdür.
“Göz Yummak” Ne Anlama Gelir
Buradaki anlam:
kusuru bilmesine rağmen istemeyerek kabul etmek,
hakkından feragat etmek,
değer düşüklüğünü görmezden gelmek
gibi düşünülebilir.
Yani kişi normal şartlarda o malı almak istemez.
Ancak:
mecbur olduğu,
ihtiyaç duyduğu
veya itiraz edemediği
için kabul eder.
Kur’an ihtiyaç sahibinin bu zayıf durumunun kötüye kullanılmasını istemez.
İhtiyaç Sahibi Olmak İnsanın Kalitesiz Şeye Razı Olması Gerektiği Anlamına mı Gelir
Hayır.
Bu ayetin en güçlü ahlaki mesajlarından biri budur.
Fakirlik:
insanın zevksiz,
değersiz,
onursuz
olduğu anlamına gelmez.
İhtiyaç sahibi de:
temiz yemek,
sağlam kıyafet,
kaliteli ürün
ister.
Sadece ekonomik imkânı daha sınırlıdır.
Kur’an, fakirin ihtiyacını onun insanlık değerinin azalması gibi görmez.
Ayet Yardım Eden ile Yardım Alan Arasındaki Eşitliği Nasıl Korur
Şu ölçüyle:
“Kendin için neyi kabul ederdin?”
Bu soru yardım edenin üstünlük psikolojisini kırar.
Çünkü fakir insan artık:
“Ne verirsem almak zorunda.”
denilecek biri değildir.
O da sizin gibi:
seçebilen,
beğenebilen,
onuru bulunan
bir insandır.
Böylece yardım ilişkisinde insanlık değeri korunur.
En Sevdiğimiz Şeyi mi Vermemiz Gerekir
Bu ayet doğrudan:
“Her zaman en sevdiğiniz şeyi verin.”
şeklinde mutlak bir hüküm koymaz.
Ama insanın bilinçli biçimde yalnızca kötü tarafı ayırıp vermesini reddeder.
Daha genel Kur’an ahlakında sevilen şeylerden infak etmek ayrıca yüksek bir erdem olarak anlatılır.
Buradaki minimum ahlaki ölçü ise çok açıktır:
Kendinizin değersiz bulduğu şeyi başkasına layık görmeyin.
Yardımın Kalitesi Neden Niyet Kadar Önemlidir
Çünkü iyi niyet kötü yöntemi her zaman düzeltmez.
Bir insan:
“Yardım etmek istedim.”
diyebilir.
Ama bozuk gıda veriyorsa bunun zararı olabilir.
Bir başkası:
“Fakire kıyafet verdim.”
diyebilir.
Ama kıyafet kullanılmayacak durumdaysa yardım görünüşte kalır.
Gerçek iyilik:
iyi niyetin uygun davranışla birleşmesidir.
Bu Ayet İsraf Konusuyla Çelişir Mi
Hayır.
Bir şeyi çöpe atmamak için başkasına vermek, eğer eşya gerçekten kullanılabilir durumdaysa gayet anlamlı olabilir.
İsraf etmeme ile insanlara kötü mal verme arasında fark vardır.
Örneğin:
size küçük gelen temiz bir montu başkasına vermek faydalıdır.
Ama tamamen yırtılmış ve giyilemez bir montu:
“Sadaka verdim.”
diye sunmak başka şeydir.
Ayet bizi bu ahlaki ayrımı yapmaya çağırır.
Ayetin Modern Hayattaki En Açık Karşılığı Nedir
Bugün bu ayet özellikle yardım kampanyalarında çok güçlü biçimde düşünülebilir.
Deprem,
sel,
savaş,
yoksulluk
sonrası insanlar yardım toplar.
Bazen yardım kolilerine:
bozuk yiyecek,
kirli giysi,
kullanılamaz eşya
konulabilir.
Bu, yardım değildir.
Afet yaşamış bir insanın onuru ortadan kalkmamıştır.
Ayetin ölçüsü bugün de aynıdır:
“Sen olsaydın bunu almak ister miydin?”
“Allah Ganî’dir” Ne Anlama Gelir
Ganî, hiçbir şeye muhtaç olmayan demektir.
Allah sizin:
paranıza,
yiyeceğinize,
malınıza
muhtaç değildir.
Bu nedenle:
“Ne verirsem vereyim sonuçta Allah için veriyorum.”
diye kalitesiz mal sunmak büyük bir çelişki olur.
Allah’ın ihtiyacı yoktur.
İnfak, insanın kendi ahlakını ortaya çıkarır.
“Allah Hamîd’dir” Ne Anlama Gelir
Hamîd, her türlü övgüye layık olan demektir.
Allah’ın övgüye layık oluşu insanın sadakasına bağlı değildir.
İnsan verir veya vermez.
Allah’ın büyüklüğü bundan artmaz veya azalmaz.
Bu da infak eden kişinin kibirlenmesini engeller.
İnsan:
“Ben Allah’ın dinine yardım ettim.”
diye büyüklük taslamamalıdır.
Aslında yaptığı iyilikle kendi ahiretine ve karakterine katkıda bulunmaktadır.
Bakara 267 İnsana Hangi Öz Eleştiriyi Yaptırır
Ayet şu soruları düşündürebilir:
Yardım ederken en kötü eşyalarımı mı ayırıyorum?
Kendimin yemeyeceği yemeği başkasına veriyor muyum?
Kendimin giymeyeceği kadar kötü kıyafeti ihtiyaç sahibine layık mı görüyorum?
Yardım ettiğim insanın mecburiyetini kullanıyor muyum?
Fakir bir insanın kalite ve estetik duygusu olmadığını mı düşünüyorum?
Verdiğim şeyi bana verseler gerçekten memnun olur muydum?
Sadakayı bir tür atık boşaltma yöntemi hâline mi getiriyorum?
Allah’ın hiçbir şeye muhtaç olmadığını bilirken, neden değersiz gördüğüm şeyi Allah yolunda vermeye uygun görüyorum?
Ve belki en önemlisi:
Ben gerçekten paylaşmayı mı öğreniyorum, yoksa işime yaramayan şeylerden kurtulmayı cömertlik mi sanıyorum?
Sonuç: Gerçek Cömertlik Artık Değer Vermediğimiz Şeyi Elden Çıkarmak Değil, Başka İnsanı da Kendimiz Kadar Değerli Görebilmektir
Bakara Suresi 267. ayet yardım ahlakına son derece basit fakat sarsıcı bir ölçü getirir:
“Kendiniz alsaydınız ne hissederdiniz?”
İşte bütün mesele burada yoğunlaşır.
Elinizde iki ürün var.
Biri iyi.
Diğeri kötü.
Kendinize iyiyi ayırıp:
“Kötüyü fakire vereyim.”
diyorsanız Kur’an sizi durdurur.
Çünkü fakir olmak:
kötü olana layık olmak
değildir.
İhtiyaç içinde olmak:
onursuz olmak
değildir.
Bir insan yardım almak zorunda kalabilir.
Ama bu, onun sizin kabul etmeyeceğiniz şeyi kabul etmek zorunda bırakılması anlamına gelmez.
Kur’an böylece infakı yalnızca ekonomik bir eylem olmaktan çıkarır.
Onu:
empati,
saygı,
kalite,
adalet
ve insan onuru
meselesi hâline getirir.
Ayetin sonunda:
“Allah Ganî’dir.”
denir.
Yani Allah sizin verdiğinize muhtaç değildir.
Sonra:
“Hamîd’dir.”
denir.
Yani bütün övgü zaten O’na aittir.
Asıl sınanan:
Allah değil,
biziz.
Ne verdiğimiz,
neden verdiğimiz,
nasıl verdiğimiz
ve karşımızdaki insanı nasıl gördüğümüz sınanır.
Belki de gerçek cömertlik, dolabımızdaki en kötü şeyi seçtiğimiz anda değil; elimiz iki şey arasında giderken:
“Ben hangisini almak isterdim?”
diye sorduğumuz anda başlar.
Bakara 267’nin insana yönelttiği en güçlü soru belki de şudur:
“Kendime layık görmediğim bir şeyi, yalnızca benden daha muhtaç olduğu için başka bir insana neden layık görüyorum?”
