Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir Eseri Neyi Anlatır 
İstanbul, Bursa, Ankara, Konya Ve Erzurum Üzerinden Medeniyet Hafızası Nasıl Kurulur
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir eseri, Türk edebiyatında şehir, zaman, medeniyet, hafıza, tarih, estetik, mimari, musiki, kültürel devamlılık ve modernleşme bilinci üzerine yazılmış en derin metinlerden biridir. Eserde Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul yalnızca coğrafi mekânlar olarak anlatılmaz; her biri Türk tarihinin, ruhunun ve medeniyet tecrübesinin farklı bir yüzü olarak yorumlanır.
Tanpınar için şehir, taşlardan, sokaklardan, camilerden, konaklardan ve meydanlardan ibaret değildir. Şehir, zamanın görünür hale gelmiş bedenidir. Bir şehirde tarih yalnızca kitaplarda durmaz; mimaride, musikide, mezarlıklarda, insan yüzlerinde, gündelik alışkanlıklarda, ışıkta, renkte, seste ve hatıralarda yaşamaya devam eder.
Beş Şehir, bu yüzden bir gezi kitabı değildir. Bir şehir monografisi de değildir. Daha derinde, bir medeniyetin kendi geçmişiyle nasıl konuştuğunu, modern insanın kaybolan zaman karşısında ne hissettiğini ve Türk ruhunun farklı şehirlerde nasıl farklı biçimlerde görünür olduğunu anlatan büyük bir kültür ve estetik eseridir.
Beş Şehir Eseri Neyi Anlatır
Beş Şehir, Tanpınar'ın beş şehir üzerinden Türk medeniyetinin hafızasını yorumladığı bir eserdir. Bu şehirler Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbuldur. Ancak Tanpınar bu şehirleri sıradan tarihî bilgilerle anlatmaz. Her şehri kendi ruhu, zamanı, sesi, mimarisi, geçmişi ve kültürel anlamı içinde ele alır.
Eserin merkezinde şu büyük mesele vardır:
Bir millet geçmişini nasıl hatırlar
Tanpınar, şehirleri birer hafıza mekânı olarak görür. Ona göre şehirler, milletlerin yalnızca yaşadığı yerler değildir; aynı zamanda kendilerini hatırladığı, kaybettiklerini hissettiği, güzelliği kurduğu ve medeniyetini görünür kıldığı alanlardır.
Bu yüzden eserde şehirler şu anlamlara gelir:
Ankara: Yeni başlangıcın, devlet fikrinin ve tarihî dönüşümün şehri.
Erzurum: Sınır ruhunun, tarihî direncin ve Anadolu'nun sert hafızasının şehri.
Konya: Selçuklu medeniyetinin, Mevlânâ'nın ve mistik zamanın şehri.
Bursa: Osmanlı kuruluş rüyasının, yeşilin, türbelerin ve estetik huzurun şehri.
İstanbul: İmparatorluk hafızasının, büyük kaybın, güzelliğin ve medeniyet sentezinin şehri.
Beş Şehir, bu yönüyle Türk ruhunun beş ayrı aynada kendine bakması gibidir.
Tanpınar Şehre Nasıl Bakar
Tanpınar'ın şehir anlayışı son derece derindir. O, şehri yalnızca fiziksel bir alan olarak görmez. Şehir onun için zamanın, insanın ve medeniyetin birleştiği canlı bir varlıktır.
Tanpınar'a göre bir şehri anlamak için yalnızca nüfusunu, sokaklarını, tarihî eserlerini ya da coğrafi konumunu bilmek yetmez. O şehrin ruhunu anlamak gerekir.
Şehrin ruhu ise şunlardan oluşur:
Tarihî süreklilik
Mimari doku
İnsan alışkanlıkları
Sanat ve musiki birikimi
Mekânın hafızası
Geçmişle bugünün ilişkisi
Güzelliğin şehirde aldığı biçim
Tanpınar için şehir, insanın dış dünyaya yazdığı iç tarihidir. Bir cami, yalnızca ibadet yeri değildir; bir dönemin inanç, estetik ve düzen anlayışıdır. Bir sokak, yalnızca geçilen yol değildir; oradan geçen insanların zamana bıraktığı izdir. Bir türbe, yalnızca mezar değildir; geçmişle bugün arasındaki sessiz konuşmadır.
Bu nedenle Beş Şehir, şehirleri anlatırken aslında Türk medeniyetinin ruh haritasını çıkarır.
Beş Şehir'de Zaman Kavramı Nasıl Kurulur
Tanpınar'ın bütün eserlerinde olduğu gibi Beş Şehirde de zaman merkezî bir temadır. Ancak burada zaman, bireysel hatıralardan çok medeniyet hafızası olarak karşımıza çıkar.
Şehirler Tanpınar'da zamanın katmanlarını taşır. Bir şehirde aynı anda geçmiş, bugün ve gelecek bulunabilir. Eski bir caminin gölgesi, yeni bir caddenin gürültüsüyle yan yana durabilir. Bir türbe, modern hayatın aceleciliği içinde hâlâ eski zamanın sükûnetini koruyabilir.
Tanpınar'ın şehir zamanında üç katman vardır:
Tarihî zaman: Şehrin geçmişte yaşadığı büyük dönemler.
Estetik zaman: Mimaride, musikide, sanatta ve şehir dokusunda yaşayan süreklilik.
Psikolojik zaman: Yazarın şehir karşısında hissettiği hüzün, hayranlık, özlem ve düşünce.
Bu yüzden Beş Şehirde zaman yalnızca geçmişin anlatılması değildir. Zaman, bugünün geçmişle kurduğu ilişkinin sorgulanmasıdır.
Tanpınar bize şunu hissettirir:
Bir şehirde geçmiş kaybolmaz; bazen taş olur, bazen ses olur, bazen ışık olur, bazen de insanın içine çöken zarif bir hüzün olur.
Beş Şehir Bir Gezi Kitabı Mıdır
Beş Şehir, dışarıdan bakıldığında şehirleri anlattığı için gezi kitabı gibi görülebilir. Fakat aslında sıradan anlamda bir gezi kitabı değildir. Çünkü Tanpınar'ın amacı yalnızca şehirlerin görülecek yerlerini anlatmak değildir.
O, şehirlerin:
Tarihî anlamını
Medeniyet içindeki yerini
Ruhsal atmosferini
Estetik dokusunu
Kültürel sürekliliğini
İnsan üzerindeki etkisini
Geçmişle bugün arasındaki gerilimini
yorumlar.
Bu yüzden eser daha çok deneme, kültür tarihi, şehir monografisi, medeniyet yorumu ve edebî tefekkür arasında duran benzersiz bir metindir.
Tanpınar'ın şehirleri anlatma biçimi oldukça kişiseldir. O, tarihî bilgiyi kuru biçimde sıralamaz. Bilgiyi duygu, estetik, hatıra ve düşünce ile birleştirir.
Bu nedenle Beş Şehir, yalnızca okunan değil, hissedilen bir eserdir.
Okur, bu kitabı bitirdiğinde yalnızca şehirler hakkında bilgi edinmez; aynı zamanda şehirlerin insan ruhunda nasıl yankılandığını da fark eder.
Ankara Beş Şehir'de Nasıl Anlatılır
Tanpınar'ın Ankarası, yalnızca Cumhuriyet'in başkenti değildir. Ankara, tarihî derinliğiyle birlikte yeni devlet fikrinin, yeniden kuruluşun ve değişimin şehridir.
Ankara'da Tanpınar, hem eski çağların izlerini hem de modern Türkiye'nin kuruluş heyecanını görür. Şehir, bir yandan Hititlerden, Roma'dan, Selçuklu'dan ve Osmanlı'dan izler taşır; diğer yandan Cumhuriyet'le birlikte yeni bir kimlik kazanır.
Ankara'nın Tanpınar'daki anlamı şudur:
Yeni başlangıç.
Devlet fikri.
Tarihî katman.
Sade ve sert gerçeklik.
Modernleşme iradesi.
Anadolu'nun merkezinde yükselen yeni zaman.
Ankara, İstanbul gibi ihtişamlı, Bursa gibi rüyalı, Konya gibi mistik değildir. Daha sert, daha çıplak, daha iradeli bir şehirdir. Tanpınar Ankara'da bir estetik sarhoşluktan çok, tarihî kaderin yön değiştirmesini sezer.
Bu yüzden Ankara, Beş Şehir içinde yeniden doğuşun ve devlet aklının sembolüdür.
Erzurum Beş Şehir'de Nasıl Yorumlanır
Erzurum, Tanpınar'ın eserinde Anadolu'nun sert, dirençli, tarihî ve sınır ruhunu temsil eden şehirlerden biridir. Erzurum, coğrafyasıyla, iklimiyle, savaş hatıralarıyla ve insan karakteriyle güçlü bir şehir kimliği taşır.
Tanpınar Erzurum'da tarihî dayanıklılığı görür. Bu şehir kolay bir şehir değildir. Sert kışları, yüksek coğrafyası, sınır bölgesi oluşu ve tarih boyunca savaşlarla iç içe yaşamış olması, Erzurum'a özel bir ruh kazandırmıştır.
Erzurum'un anlam katmanları şunlardır:
Sınır bilinci
Tarihî direnç
Vatan savunması
Anadolu'nun doğu kapısı
Sert iklimin şekillendirdiği insan karakteri
Millî mücadele hafızası
Taşta, soğukta ve sessizlikte biriken tarih
Tanpınar için Erzurum, yalnızca estetik bir şehir değildir. O, tarihin ağır yükünü taşıyan bir şehirdir. Burada güzellik, Bursa'daki gibi yumuşak bir rüya değil; daha çok direnç, sükûnet, vakur duruş ve içe dönük güç şeklinde belirir.
Erzurum, Tanpınar'ın şehir haritasında tarihin soğuk ama asil yüzüdür.
Konya Beş Şehir'de Neyi Temsil Eder
Konya, Beş Şehir'de Selçuklu medeniyetinin, tasavvufun, Mevlânâ'nın ve mistik zamanın şehridir. Tanpınar Konya'yı yalnızca tarihî bir başkent olarak değil, ruhun derinleştiği, zamanın içe doğru aktığı ve medeniyetin manevî bir boyut kazandığı şehir olarak görür.
Konya'nın merkezinde Mevlânâ vardır. Fakat Tanpınar'ın Konya'sı yalnızca Mevlânâ türbesi etrafında şekillenen dar bir maneviyat anlatısı değildir. Konya, Selçuklu mimarisi, bozkırın genişliği, içe dönük sükûneti ve mistik atmosferiyle bütünleşir.
Konya'nın temsil ettiği değerler şunlardır:
Selçuklu mirası
Manevî derinlik
Tasavvufî zaman
İçsel sükûnet
Bozkırın genişliği
Mimari sadelik ve asalet
Mevlânâ merkezli ruh iklimi
Tanpınar için Konya, zamanın dışa doğru değil, içe doğru genişlediği bir şehirdir. Bu şehirde insan yalnızca tarihe değil, kendi iç sessizliğine de yaklaşır.
Konya, Beş Şehir içinde ruhun şehri olarak okunabilir.
Bursa Beş Şehir'de Neden Bir Rüya Gibidir
Tanpınar'ın Bursası, Türk edebiyatında şehir üzerine yazılmış en şiirsel bölümlerden biridir. Bursa, Tanpınar için Osmanlı'nın kuruluş rüyasını, yeşili, türbeleri, suyu, çinileri, sessizliği ve zamanın yumuşak akışını temsil eder.
Bursa'da tarih sert değildir; rüya gibi yayılır. İstanbul'daki imparatorluk ihtişamı henüz burada başlangıç hâlindedir. Bu yüzden Bursa, Tanpınar için kuruluşun masumiyeti, ilk Osmanlı ruhunun şiirselliği ve ölümle hayatın zarif uyumu gibi anlamlar taşır.
Bursa'nın temel imgeleri şunlardır:
Yeşil renk
Türbeler
Su sesi
Kuruluş devri Osmanlı ruhu
Sessiz zaman
Manevî huzur
Mimari zarafet
Rüya atmosferi
Tanpınar'ın ünlü Bursa duyarlılığı, şehrin yalnızca görünen güzelliğinden değil, geçmişle bugün arasında kurduğu yumuşak ve derin ilişkiden doğar.
Bursa, Beş Şehir içinde ölümün bile güzelleştiği, tarihin rüyaya dönüştüğü şehirdir.
İstanbul Beş Şehir'de Nasıl Bir Medeniyet Merkezi Olarak Görülür
İstanbul, Beş Şehir'in en büyük ve en yoğun medeniyet sahnesidir. Tanpınar için İstanbul, yalnızca Osmanlı'nın başkenti değil; imparatorluk hafızasının, kültürel sentezin, kaybolan zamanın, musikinin, mimarinin, hüznün ve güzelliğin merkezidir.
İstanbul'da zaman çok katmanlıdır. Bizans, Osmanlı ve modern hayat yan yana durur. Şehir hem büyüleyici hem yorgun, hem ihtişamlı hem hüzünlü, hem yaşayan hem de kaybetmiş gibidir.
İstanbul'un Tanpınar'daki anlamları şunlardır:
İmparatorluk hafızası
Medeniyet sentezi
Musiki ve mimari estetik
Boğaziçi'nin rüya atmosferi
Kaybolan zamanın hüznü
Geçmişle bugünün çatışması
Türk ruhunun en büyük şehir sahnesi
Tanpınar'ın İstanbul'u basit bir nostalji nesnesi değildir. O, İstanbul'u geçmişe ağlamak için değil, medeniyetin süreklilik fikrini anlamak için yorumlar.
İstanbul, Beş Şehir'de Türk tarihinin en zengin, en karmaşık ve en hüzünlü aynasıdır.
Beş Şehir'de Medeniyet Hafızası Nasıl Kurulur
Medeniyet hafızası, Beş Şehir'in en temel kavramlarından biridir. Tanpınar'a göre bir millet yalnızca tarih kitaplarıyla değil, şehirleriyle de hatırlar. Şehirler, medeniyetin görünür hafızasıdır.
Medeniyet hafızası şu unsurlarla kurulur:
Mimari eserler
Camiler, türbeler, medreseler
Şehir dokusu
Musiki ve sanat geleneği
Gündelik hayat biçimleri
Mekânla kurulan duygusal bağ
Tarihî süreklilik hissi
Geçmişin bugündeki izleri
Tanpınar için medeniyet, yalnızca büyük zaferler veya siyasi olaylar değildir. Medeniyet, hayata şekil verme biçimidir. Bir kubbenin oranında, bir mezar taşının yazısında, bir çarşı düzeninde, bir çeşmenin sesinde, bir musikinin makamında medeniyet görünür hale gelir.
Beş Şehir, işte bu görünmeyen hafızayı görünür kılar.
Tanpınar bize şunu anlatır:
Bir milletin ruhu, en çok şehirlerinde saklanır.
Beş Şehir'de Mimari Neden Bu Kadar Önemlidir
Tanpınar'ın şehir anlatılarında mimari, medeniyetin en somut ifadelerinden biridir. Ona göre mimari yalnızca yapı yapma sanatı değildir; bir milletin dünya görüşünü, güzellik anlayışını, inanç biçimini, zamanla ilişkisini ve hayata verdiği düzeni gösterir.
Beş Şehir'de mimari şu anlamları taşır:
Medeniyetin taşlaşmış hafızası
Zamanın görünür biçimi
Estetik ölçü
Ruhsal atmosfer
Geçmişle bugünün bağlantısı
Şehrin kimliğini kuran temel unsur
Bursa'daki türbeler, Konya'daki Selçuklu eserleri, İstanbul'daki camiler ve saraylar, Erzurum'un taş mimarisi, Ankara'nın tarihî kalıntıları; hepsi Tanpınar'ın gözünde sadece yapı değildir. Onlar zamanın insan eliyle kazandığı biçimlerdir.
Bu yüzden Tanpınar, mimariye bakarken aslında medeniyetin ruhuna bakar.
Bir kubbe, ona göre yalnızca mimari bir form değil; gökyüzüyle insan arasındaki estetik anlaşmadır.
Beş Şehir'de Musiki Ve Şehir İlişkisi Nasıldır
Tanpınar'ın dünyasında musiki, zamanın ve medeniyetin en derin taşıyıcılarından biridir. Özellikle İstanbul ve Bursa gibi şehirlerde musiki, yalnızca sanat dalı olarak değil, şehrin ruhunu anlamanın yollarından biri olarak belirir.
Musiki, Tanpınar için:
Geçmişi bugüne taşır.
Hatıraları canlandırır.
Şehre iç ritim kazandırır.
Medeniyet hafızasını ses hâline getirir.
İnsanın iç dünyasını zamanla buluşturur.
Bir şehir sadece görüntülerden oluşmaz. Her şehrin bir sesi vardır. Tanpınar bu sesi duymaya çalışır. İstanbul'un musikisi başka, Bursa'nın sükûneti başka, Konya'nın manevî ritmi başkadır.
Bu nedenle Beş Şehir'de musiki, şehirlerin gizli dili gibidir.
Tanpınar için musiki, kaybolan zamanı geri getirmez; fakat kaybolan zamanın ruhunu duyurur.
Beş Şehir'de Hüzün Nasıl Bir Duygudur
Beş Şehir'de hüzün çok güçlü bir duygudur. Fakat bu hüzün basit bir karamsarlık değildir. Tanpınar'ın hüznü, zamanın geçişini, medeniyetin dönüşümünü, kaybolan güzellikleri, geçmişle bağın zayıflamasını ve modernleşmenin ruhsal bedelini fark eden derin bir bilinçtir.
Bu hüzün özellikle şu noktalarda belirir:
Eski şehir dokusunun kaybolması
Medeniyet sürekliliğinin zayıflaması
Modern hayatın ruhsuzlaşması
Geçmişin güzelliklerinin bugünde eksik hissedilmesi
Şehirlerin kendi ruhundan uzaklaşması
İnsanın hafızayla bağının kopması
Tanpınar, geçmişi körü körüne idealize etmez. Fakat geçmişin taşıdığı estetik ve ruhsal değeri de inkâr etmez. Onun hüznü bu iki uç arasında doğar.
Bu yüzden Beş Şehir'deki hüzün, kaybedileni anlayan ama yalnızca ağıt yakmakla yetinmeyen düşünceli bir hüzündür.
Beş Şehir'de Modernleşme Nasıl Ele Alınır
Tanpınar'ın modernleşme anlayışı oldukça dengelidir. O, modernleşmeye bütünüyle karşı değildir. Fakat hafızasız, köksüz, taklitçi ve ruhsuz bir modernleşmeyi problemli görür.
Beş Şehir'de modernleşme doğrudan teorik bir tartışma olarak değil, şehirlerin değişen yüzleri üzerinden hissedilir.
Modernleşmenin sorunlu yönleri şunlardır:
Geçmişle bağın kopması
Şehir dokusunun bozulması
Estetik ölçünün kaybolması
Mimari sürekliliğin zayıflaması
Gündelik hayatın ruhsal derinliğini yitirmesi
Yeni ile eski arasında sağlıklı bağ kurulamaması
Tanpınar'ın aradığı şey eskiye dönmek değildir. O, geçmişi koruyarak yenilenmek ister. Yani modernleşme, hafızayı yok ederek değil, onu dönüştürerek gerçekleşmelidir.
Tanpınar'ın temel sorusu şudur:
Bir toplum modernleşirken kendi ruhunu nasıl koruyabilir
Beş Şehir, bu soruya şehirler üzerinden verilmiş derin bir cevaptır.
Beş Şehir'de Devam Fikri Ne Anlama Gelir
Tanpınar'ın düşünce dünyasında devam fikri çok önemlidir. Devam, geçmişin aynen tekrar edilmesi değildir. Devam, bir medeniyetin kendi iç ruhunu kaybetmeden değişebilmesidir.
Beş Şehir'de devam fikri şehirler üzerinden kurulur. Tanpınar, şehirlerde geçmişin bugüne nasıl kaldığını, nerelerde koptuğunu, nerelerde hâlâ yaşadığını ve nerelerde yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu gösterir.
Devam fikrinin temel anlamları şunlardır:
Geçmişi inkâr etmemek
Geleneği donmuş biçimde tekrar etmemek
Modernleşirken hafızayı korumak
Medeniyetin estetik ölçüsünü sürdürmek
Eski ile yeniyi sağlıklı biçimde buluşturmak
Zamanı kopuş değil, dönüşüm olarak yaşamak
Tanpınar'ın en büyük meselesi budur:
Biz değişirken kendimiz olarak kalabilecek miyiz
Beş Şehir, bu soruyu şehirlerin diliyle sorar.
Beş Şehir'de Türk Kimliği Nasıl Kurulur
Beş Şehir'de Türk kimliği, soyut sloganlarla değil, şehirlerin tarihî ve estetik hafızasıyla kurulur. Tanpınar için kimlik, yalnızca siyasi bir aidiyet değildir. Kimlik, zamanla, mekânla, sanatla, mimariyle, dille, musikîyle ve hatırayla oluşur.
Eserde Türk kimliği şu unsurlar üzerinden görünür:
Anadolu'nun tarihî derinliği
Selçuklu ve Osmanlı mirası
Cumhuriyet'in yeni başlangıcı
Şehirlerin ruhsal karakteri
Mimari ve musiki birikimi
Tasavvufî duyarlılık
Vatan fikri
Medeniyet devamlılığı
Tanpınar'ın kimlik anlayışı dar değildir. O, Türk kimliğini zengin bir tarihî birikim içinde okur. Bu kimlik hem Anadolu'nun toprağında, hem İstanbul'un imparatorluk hafızasında, hem Konya'nın maneviyatında, hem Bursa'nın kuruluş rüyasında, hem Ankara'nın yeni devlet fikrinde şekillenir.
Bu yüzden Beş Şehir, Türk kimliğini şehirler üzerinden kuran büyük bir medeniyet metnidir.
Beş Şehir'in Dili Ve Üslubu Neden Önemlidir
Tanpınar'ın dili, Beş Şehir'in en büyük gücüdür. Bu eser yalnızca anlattıklarıyla değil, nasıl anlattığıyla da değerlidir. Tanpınar'ın üslubu şiirsel, düşünceli, ritimli ve estetik bir yoğunluğa sahiptir.
Beş Şehir'in dili şu özellikleri taşır:
Şiirsel anlatım
Derin tarih bilinci
Estetik duyarlılık
Uzun ve ritimli cümleler
Mekânı ruhsal atmosfere dönüştüren betimlemeler
Düşünce ile duyguyu birleştiren üslup
Hafıza ve zaman duygusunu taşıyan yoğun ifade
Tanpınar şehirleri anlatırken yalnızca bilgi vermez; okuyucunun zihninde bir atmosfer kurar. Onun cümleleri bazen bir şehrin ışığını, bazen bir türbenin sessizliğini, bazen bir musiki makamının derinliğini taşır.
Bu yüzden Beş Şehir'in dili, eserin içeriğinden ayrı düşünülemez.
Tanpınar'ın üslubu, şehirlerin ruhuna uygun biçimde zamanı yavaşlatır.
Beş Şehir Bugünün Okuru İçin Neden Önemlidir
Beş Şehir bugün hâlâ önemlidir çünkü modern insan şehirlerde yaşar ama çoğu zaman şehirleri hissetmeden tüketir. Binalar arasında yürür, fakat mekânın hafızasını duymaz. Caddelerden geçer, fakat geçmişin izini fark etmez. Şehrin ruhuyla bağ kurmadan sadece hızın içinde yaşar.
Tanpınar bugünün okuruna şunu hatırlatır:
Şehirler yalnızca yaşanacak yerler değil; anlaşılması gereken hafıza alanlarıdır.
Beş Şehir bugünün okuru için şu açılardan değerlidir:
Şehir bilinci kazandırır.
Medeniyet hafızasını hatırlatır.
Modernleşmenin ruhsal bedelini düşündürür.
Geçmişle bağ kurmayı öğretir.
Mimari ve estetik duyarlılığı artırır.
Türk kültürünü derinlikli biçimde anlamaya yardım eder.
Hızlı yaşam içinde yavaş ve dikkatli bakmayı öğretir.
Bugün şehirler hızla değişirken, Tanpınar'ın bakışı daha da kıymetli hale gelir. Çünkü o bize yalnızca şehirleri değil, şehirlerle birlikte kendimizi de kaybetmemeyi öğretir.
Son Söz: Beş Şehir Bize Ne Anlatır Taşta, Seste Ve Hatırada Yaşayan Medeniyet
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir eseri, Türk edebiyatında şehirlerin ruhunu en derin biçimde anlatan metinlerden biridir. Bu eser bize şehirlerin yalnızca coğrafi yerler olmadığını; zamanın, hafızanın, inancın, sanatın, devlet fikrinin, kaybın ve medeniyet devamlılığının taşıyıcısı olduğunu gösterir.
Tanpınar'ın beş şehri, Türk tarihinin beş ayrı yüzü gibidir:
Ankara, yeniden kuruluşun ve devlet iradesinin yüzüdür.
Erzurum, sınır ruhunun ve tarihî direncin yüzüdür.
Konya, manevî derinliğin ve Selçuklu hafızasının yüzüdür.
Bursa, Osmanlı kuruluş rüyasının ve estetik huzurun yüzüdür.
İstanbul, imparatorluk hafızasının, kaybolan zamanın ve büyük medeniyet sentezinin yüzüdür.
Bu şehirler birlikte bize şunu anlatır:
Bir millet, şehirlerinde hatırlar.
Bir medeniyet, mimarisinde konuşur.
Bir zaman, musikide ve taşta yaşamaya devam eder.
Bir kültür, geçmişle bağını kopardığında yalnızca eski eserlerini değil, kendi ruhunun derinliğini de kaybetmeye başlar.
Beş Şehir, bu yüzden yalnızca geçmişi anlatan bir eser değildir. Bugünü de sorgular. Bize şu soruyu sordurur:
Şehirlerimizi yaşatıyor muyuz, yoksa yalnızca içinde yaşıyor muyuz
Tanpınar'ın büyüklüğü burada saklıdır. O, şehirleri anlatırken aslında insanın zamanla, tarihle ve kendi medeniyetiyle kurduğu bağı anlatır.
