Tekvîr Suresi 22. Ayette “Arkadaşınız Mecnun Değildir” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Kur’an Hz. Muhammed’e Yöneltilen Delilik Suçlamasını Neden Bu Kadar Açık Biçimde Reddeder 
Tekvîr Suresi 22. Ayette Ne Buyrulur
Tekvîr Suresinin 22. ayetinde anlam olarak:
“Sizin arkadaşınız mecnun değildir.”
buyrulur.
Buradaki “arkadaşınız” ifadesi Hz. Muhammed’i anlatır.
Önceki ayetlerde Kur’an’ı getiren Cebrâil’in:
değerli,
güçlü,
itibarlı,
kendisine itaat edilen
ve güvenilir
bir elçi olduğu açıklanmıştı.
Şimdi vahyin ikinci halkasına geçilir:
Hz. Muhammed.
Kur’an böylece vahyi getiren meleğin güvenilirliğinin ardından, vahyi insanlara ulaştıran peygamber hakkındaki suçlamaları doğrudan reddeder.
“Mecnun” Kelimesi Ne Anlama Gelir
Arapçadaki “mecnûn” kelimesi klasik kullanımda aklını kaybetmiş, delirmiş veya cinlerin etkisine girdiği düşünülen kişi anlamlarında kullanılabilirdi.
Mekke’de Hz. Muhammed’e yöneltilen suçlamalardan biri de buydu.
Onun getirdiği mesajın alışılmış düşünce biçimlerini sarsması karşısında bazı muhalifleri:
“Bu söyledikleri normal bir insandan çıkamaz.”
yaklaşımına yönelmişti.
Kur’an ise bunu son derece açık biçimde reddeder:
“Arkadaşınız mecnun değildir.”
Kur’an Neden “Peygamberiniz” Değil “Arkadaşınız” Der
Ayette kullanılan ifade son derece dikkat çekicidir.
Kur’an:
“Sizin arkadaşınız…”
der.
Çünkü Mekkeliler Hz. Muhammed’i yıllardır tanıyorlardı.
O onların arasından çıkmıştı.
Onun:
çocukluğunu,
gençliğini,
ticaret hayatını,
karakterini
ve toplum içindeki davranışlarını biliyorlardı.
Bu ifade adeta şöyle bir mantık kurar:
“Bu insanı yıllardır tanıyorsunuz. Şimdi hangi delile dayanarak onun mecnun olduğunu söylüyorsunuz?”
Yıllarca Tanınan Bir İnsana Birden “Deli” Denilmesi Neden Sorgulanır
Hz. Muhammed peygamberlik iddiasından önce de toplumun içinde yaşayan bir insandı.
İnsanlarla ticaret yaptı.
Aile kurdu.
Toplumsal ilişkiler yürüttü.
Hayatını insanların gözleri önünde geçirdi.
Eğer gerçekten ağır bir akıl bozukluğu söz konusu olsaydı bunun hayatının çok daha erken dönemlerinde de izlerinin görülmesi beklenirdi.
Tekvîr 22 bu nedenle muhataplarını kendi deneyimlerine çağırır:
“Onu siz tanıyorsunuz.”
Bir Mesajı Çürütemeyen İnsan Neden Mesajın Sahibine Saldırır
Tartışmalarda sık görülen bir yöntem vardır:
Fikre cevap vermek yerine kişiyi itibarsızlaştırmak.
Modern mantıkta buna çoğu zaman kişiye saldırı türü yaklaşım denilebilir.
Muhammed’in mesajına karşı:
“Bu yanlış çünkü kendisi delidir.”
demek, mesajın içeriğini doğrudan çürütmez.
Kur’an bu kişisel yaftayı kaldırarak tartışmayı tekrar mesajın kendisine yöneltir.
Asıl soru:
Kur’an’ın söylediği şey doğru mudur?
Hz. Muhammed’e Başka Hangi Suçlamalar Yöneltilmişti
Kur’an’ın farklı bölümlerinde muhaliflerin Hz. Muhammed için çeşitli nitelendirmeler kullandıkları görülür.
Bazen:
şair
denildi.
Bazen:
kâhin.
Bazen:
sihirbaz.
Bazen de:
mecnun.
Bu suçlamaların birbirinden oldukça farklı olması bile dikkat çekicidir.
Bir insan aynı anda hem bilinçli biçimde şiir üreten bir şair, hem sistemli biçimde kandıran bir büyücü, hem de aklını kaybetmiş biri olarak nasıl açıklanabilir?
Kur’an bu çelişkili etiketleri reddeder.
Neden “Şair” Suçlaması Yapılmış Olabilir
Kur’an’ın dili olağanüstü güçlüydü.
Ritimliydi.
Ezberlenebilir bir yapıya sahipti.
İlk muhatapların güçlü şiir geleneği bulunan bir toplumda yaşamaları nedeniyle Kur’an’ı şiir kategorisine yerleştirmeye çalışanlar oldu.
Fakat Kur’an kendisini şiir olarak tanımlamaz.
Hz. Muhammed’i de şair olarak sunmaz.
Çünkü Kur’an’ın kendi iddiasına göre ortaya çıkan söz:
sanatsal bir insan üretimi değil, vahiydir.
“Kâhin” Suçlaması Neden Önemlidir
Eski Arap toplumunda kâhinler görünmeyen âlem hakkında bilgi iddiasında bulunan kişiler olarak biliniyordu.
Hz. Muhammed kıyamet, ahiret ve gayb hakkında konuşunca bazıları onu bu kategoriye yerleştirmeye çalıştı.
Fakat Kur’an’ın iddiası farklıdır.
Peygamber gaybı kendi yeteneğiyle keşfetmez.
O:
kendisine vahyedileni bildirir.
Bu nedenle peygamber ile kâhin arasında temel bir ayrım yapılır.
“Sihirbaz” Suçlaması Neden Kullanılmış Olabilir
Kur’an’ın insanlarda oluşturduğu güçlü etki bazı muhalifleri şaşırtmış olabilir.
İnsanlar Kur’an’ı dinleyip etkileniyor,
eski inançlarını sorguluyor
ve hayatlarını değiştirebiliyordu.
Bu etkinin açıklaması olarak:
“Bu bir sihirdir.”
iddiası ortaya atılmıştır.
Fakat bu da mesajın içeriğine cevap değildir.
Bir sözün etkileyici olması:
onun sihir olduğu anlamına gelmez.
Bir Kişiye Birbiriyle Çelişen Etiketler Yapıştırılması Ne Gösterir
Bir gün:
“şair”
denilir.
Başka bir gün:
“sihirbaz.”
Sonra:
“kâhin.”
Ardından:
“mecnun.”
Bu suçlamaların birbirine tam olarak uymaması, muhalefetin Hz. Muhammed’i tek bir tutarlı açıklamayla tanımlamakta zorlandığını düşündürür.
Tekvîr 22 bu tartışmalardan birini tek cümleyle kapatır:
“Arkadaşınız mecnun değildir.”
“Arkadaşınız” İfadesi Muhatapları Tanıklığa mı Çağırır
Evet, ayetin en güçlü taraflarından biri budur.
Kur’an uzak bir kişilik hakkında konuşmamaktadır.
Muhatapların yıllardır gördüğü bir insandan söz etmektedir.
Adeta:
“Kendi gözleminize başvurun.”
denir.
Onun günlük hayatında akıl dışı davranışlar mı gördünüz?
İnsan ilişkilerinde tutarsızlık mı gördünüz?
Yoksa bu suçlama yalnızca getirdiği mesajı reddetmek için mi ortaya çıktı?
Bu, muhatabın vicdanına yöneltilen güçlü bir sorudur.
Peygamberin Akli Tutarlılığı Vahyin Güvenilirliği İçin Neden Önemlidir
Eğer vahyi insanlara aktaran kişinin gerçekliği değerlendirme kapasitesi bulunmasaydı, vahiy iddiasının güvenilirliği de ciddi biçimde sorgulanabilirdi.
Bu nedenle Tekvîr’in sıralaması anlamlıdır.
Önce:
Cebrâil güvenilir.
Sonra:
Hz. Muhammed mecnun değildir.
Böylece vahyin göksel taşıyıcısı ile insani alıcısı hakkındaki iki temel güven sorusu cevaplanır.
19’dan 22’ye Kadar Olan Ayetlerde Nasıl Bir Güven Zinciri Kurulur
Akışı birlikte okuyalım:
Kur’an:
değerli bir elçinin getirdiği sözdür.
Bu elçi:
güçlüdür.
Allah katında:
itibarlıdır.
Melekler arasında:
kendisine itaat edilir.
Ve:
güvenilirdir.
Ardından:
“Arkadaşınız mecnun değildir.”
denilir.
Böylece mesajın gökten insana ulaşmasına kadar olan zincirin iki ana halkası savunulur:
Cebrâil ve Muhammed.
Bir İnsan Yeni Bir Fikir Söylediğinde Neden “Deli” Olarak Etiketlenebilir
İnsan toplulukları alışılmış düşüncelerin dışına çıkan kişilere bazen sert tepkiler gösterebilir.
Çünkü yeni fikir:
mevcut çıkarları,
gelenekleri,
otoriteleri
ve yerleşmiş kabulleri
tehdit edebilir.
Böyle bir durumda fikrin içeriğini tartışmak yerine kişiyi:
“deli, sapmış veya tehlikeli”
olarak etiketlemek daha kolay olabilir.
Tekvîr 22 bu davranışın eski bir örneğini gösterir.
Bu Ayet Günümüz Tartışma Kültürü İçin Hangi İlkeyi Düşündürür
Bir düşünceye katılmamak mümkündür.
Eleştirmek de mümkündür.
Fakat düşünceyi değerlendirmek yerine konuşan kişiye hakaret etmek sağlıklı tartışma değildir.
Sorulması gereken:
“Bu kişi hakkında hangi etiketi kullanabilirim?”
değil,
“Söylediği şeyin delili nedir?”
sorusudur.
Tekvîr’in bu ayeti vahiy bağlamında konuşsa da düşünsel açıdan çok daha geniş bir ilkeye kapı açar:
Kişiyi yaftalamak, fikri çürütmez.
Hz. Muhammed’in “Sizin Arkadaşınız” Olarak Anılması Bir Yakınlık Mesajı da Taşır mı
Bu ifade peygamberin muhataplarına yabancı olmadığını vurgular.
Gökyüzünden hiç tanımadıkları bir insan gelmemiştir.
Onların:
dilini konuşan,
şehirlerinde yaşayan,
ailelerini tanıyan,
kültürlerini bilen
bir kişi peygamberlik göreviyle ortaya çıkmıştır.
Dolayısıyla vahiy insanlara tamamen yabancı bir tarihsel bağlamdan değil:
kendi içlerinden tanıdıkları bir elçi aracılığıyla
ulaşmıştır.
Kur’an Neden “O Mecnun Değildir” Dedikten Sonra Cebrâil’i Gördüğünü Söyler
Bir sonraki ayette Hz. Muhammed’in Cebrâil’i:
apaçık ufukta gördüğü
bildirilir.
Bu sıralama çok güçlüdür.
Önce:
“O deli değildir.”
denilir.
Sonra onun yaşadığı vahiy tecrübesine ilişkin bir açıklama yapılır.
Yani Kur’an’ın yaklaşımına göre Hz. Muhammed’in anlattığı Cebrâil tecrübesi:
bir akıl hastalığı veya hayal ürünü olarak sunulamaz.
Sure bunu gerçek bir vahiy karşılaşması olarak ortaya koyar.
Ayet İnançsız Bir İnsan İçin de Düşünsel Bir Soru Taşır mı
Evet.
Bir kişi Kur’an’ın vahiy olduğuna inanmasa bile tarihsel ve mantıksal açıdan şu soruyu sorabilir:
Hz. Muhammed’in ortaya koyduğu uzun süreli, sistemli ve toplumsal dönüşüm meydana getiren hareketi yalnızca “delilik” açıklaması yeterince açıklar mı?
Tekvîr’in cevabı:
Hayır.
Bu nedenle ayet, muhaliflerini daha ciddi bir açıklama yapmaya zorlar.
Bir iddiayı reddetmek için yalnızca aşağılayıcı bir etiket yeterli değildir.
Tekvîr Suresi 22. Ayetin En Derin Mesajı Nedir
Tekvîr Suresinin 22. ayeti yalnızca Hz. Muhammed’e yöneltilmiş tarihsel bir hakareti reddetmez.
Aynı zamanda hakikat ile kişisel yaftalama arasındaki farkı son derece güçlü biçimde ortaya koyar.
Hz. Muhammed’in muhatapları onu tanıyordu.
Yıllardır aralarında yaşamıştı.
Karakterini biliyorlardı.
Sonra vahiy geldi.
Mesaj:
putperestliği sorguladı.
Toplumsal adaletsizliği eleştirdi.
Ahireti gündeme getirdi.
İnsanın yaptıklarından sorumlu olduğunu söyledi.
Ve bir anda aynı insan hakkında:
“mecnun”
denilmeye başlandı.
Tekvîr’in cevabı çok sadedir:
“Arkadaşınız mecnun değildir.”
Bu cümlenin ardında güçlü bir mantık vardır:
Onu tanıyorsunuz.
Hayatını gördünüz.
Davranışlarını biliyorsunuz.
Öyleyse mesajını kabul etmiyorsanız onu delilikle açıklamak yerine mesajın kendisini değerlendirin.
Bu açıdan ayet yalnızca peygamberi savunmaz.
İnsanın düşünme biçimine de meydan okur.
Çünkü bir düşünceyi reddetmenin en kolay yolu bazen o düşünceye cevap vermek değil:
onu söyleyen kişiyi değersizleştirmektir.
Tekvîr ise bu yolu kapatır ve insanı tekrar asıl meseleye getirir:
Mesaj doğru mu, değil mi?
Belki de ayetin bugüne kadar ulaşan en güçlü ilkelerinden biri budur:
Bir insana “deli” demek onun sözünü yanlış yapmaz; bir sözün yanlış olduğunu göstermek için yine delile ihtiyaç vardır.
