Mâûn Suresi 2. Ayette “İşte O, Yetimi İtip Kakar” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Yetim Hakkı, Merhamet, Güç İlişkisi, Sosyal Vicdan, Hor Görme, Şefkat, Hesap Bilinci, İnsan Onuru Ve İnancın Ahlaka Yansıması Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
“فَذَٰلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ — Fe Zâlikellezî Yedu‘ul Yetîm” Ne Demektir
Mâûn Suresi’nin ikinci ayetinde şöyle buyrulur:
فَذَٰلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ
Anlam olarak:
“İşte o, yetimi itip kakar.”
(Mâûn Suresi, 107/2)
Bir önceki ayette:
“Hesap ve ceza gününü yalanlayanı gördün mü?”
diye sorulmuştu.
Şimdi cevap başlamaktadır:
Yetimi itip kakar.Yani Kur’an, hesap gününü yalanlamanın görünür sonuçlarından birini doğrudan savunmasız bir çocuğa karşı davranışta gösterir.
“Yetim” Kimdir
İslamî kullanımda yetim, özellikle babasını kaybetmiş ve henüz ergenlik çağına ulaşmamış çocuk için kullanılan temel bir kavramdır.
Ancak ayetin ahlaki yönü yalnız hukuki tanımla sınırlı değildir.
Yetim:
korunmaya,
şefkate,
maddi desteğe,
toplumsal güvene
ihtiyaç duyan kişidir.
Çünkü çocuk, kendisini yetişkin kadar koruyabilecek ekonomik ve toplumsal güce sahip değildir.
“Yedu‘u” Kelimesi Yalnız Yardım Etmemek mi Demektir
Hayır.
Buradaki fiil oldukça güçlüdür.
Yedu‘u, sertçe itmek, kovmak, uzaklaştırmak, horlayarak geri çevirmek anlam alanına sahiptir.
Yani ayet:
“Yetimle ilgilenmez.”
demekten daha ağır bir tablo çizer.
Kişi yalnız pasif biçimde yardım etmiyor değildir.
Aynı zamanda yetime karşı:
sert,
aşağılayıcı,
itici
bir tavır göstermektedir.
Neden Hesap Gününü Yalanlamanın İlk İşareti Yetimi İtmek Olarak Gösterilir
Çünkü savunmasız insana davranış, karakterin çok güçlü bir sınavıdır.
Güçlü birine iyi davranmanın arkasında:
çıkar,
korku,
beklenti
olabilir.
Ama kendisinden karşılık alamayacağı bir yetime karşı merhamet göstermek, çok daha saf bir ahlaki sınavdır.
Bu nedenle sure insanın inanç iddiasını güçsüz karşısındaki davranışla test eder.
Yetimi İtmek Neden Yalnız Bireysel Kabahat Değil Sosyal Bir Adaletsizliktir
Çünkü yetim zaten hayatın ağır bir kaybıyla karşılaşmıştır.
Onu ayrıca:
hor görmek,
itmek,
hakkını küçümsemek
ikinci bir mağduriyet üretir.
Toplumun görevi savunmasız olanı daha da savunmasız bırakmak değil, onun eksilen koruma çevresini ahlaki ve sosyal dayanışmayla tamamlamaktır.
Merhamet Neden Yetim Üzerinden Bu Kadar Güçlü Biçimde Anlatılır
Çünkü yetim merhametin teoriden pratiğe dönüşmesini zorunlu kılar.
İnsan:
“Merhametliyim.”
diyebilir.
Ama gerçek soru şudur:
Korunmaya ihtiyaç duyan biri karşına geldiğinde:
sabırlı mısın?
Onu dinliyor musun?
Onurunu koruyor musun?
İşte merhamet, en gerçek hâlini somut insan ilişkilerinde gösterir.
Yetimi İtip Kakan Kişi Aslında Kendisindeki Hangi Sorunu Açığa Çıkarabilir
Bunun arkasında farklı ahlaki sorunlar bulunabilir:
kibir,
duyarsızlık,
bencillik,
güç tutkusu.
Kişi güçsüz birinin varlığını:
yük,
rahatsızlık,
değersizlik
olarak görebilir.
Bu da onun insan değerini yalnız:
güç,
statü,
fayda
üzerinden ölçmeye başladığını gösterebilir.
Güç İnsanın Gerçek Karakterini Nasıl Ortaya Çıkarabilir
Güç sahibi olduğunda insanın önünde iki temel yol vardır:
korumak
veya
ezmek.
Güçsüz biri karşısında istediğini yapabileceğini bilen insan yine de adil davranıyorsa, bu güçlü bir karakter göstergesidir.
Ama kişi yalnız kendisinden güçlü olanlara saygı gösteriyorsa, davranışı ahlaktan çok çıkar hesabına dayanıyor olabilir.
Mâûn 2 bu farkı görünür hâle getirir.
Bir Yetimi Hor Görmek Onun Psikolojisinde Nasıl Bir İz Bırakabilir
Bu, ayetin doğrudan tefsiri değil, modern psikolojik tefekkürdür.
Ebeveyn kaybı yaşayan çocuk zaten:
güvensizlik,
yas,
yalnızlık
duyguları taşıyabilir.
Böyle bir çocuğun ayrıca:
itilmesi,
aşağılanması,
istenmediğinin hissettirilmesi
derin yaralar oluşturabilir.
Bu nedenle yetime iyi davranmak yalnız maddi yardım değil, duygusal güvenlik de sağlamaktır.
Yetimi Korumak Yalnız Para Vermek midir
Hayır.
Yetim hakkı yalnız ekonomik destekten ibaret değildir.
Çocuk:
sevgiye,
eğitime,
rehberliğe,
saygıya
da ihtiyaç duyar.
Bir insan maddi yardım yapıp aynı zamanda yetimi küçük düşürüyorsa, yardımın ahlaki niteliği ciddi biçimde zedelenebilir.
Kur’an insan onurunu maddi destekten ayrı düşünmez.
Yetim İçin “Güvenli Bir Yer” Oluşturmak Neden Önemlidir
Çocuk için güven yalnız:
yemek,
giysi,
barınak
değildir.
Aynı zamanda:
kendisine bağırılmayacağını bilmek,
aşağılanmayacağını hissetmek,
bir yetişkine güvenebilmek
demektir.
Bu nedenle yetime iyilik, onun yalnız bedenini değil, aidiyet ve güven duygusunu da korumayı gerektirir.
İnsan Yetimi Fiziksel Olarak İtmeden de “İtip Kakabilir” mi
Tefekkür açısından evet.
Ayetin güçlü fiili fiziksel sertliği de kapsayabilir.
Ama sosyal hayatta insan birini:
sözle,
bakışla,
aşağılamayla,
sürekli dışlamayla
da itebilir.
Bir çocuğa:
“Sen burada istenmiyorsun.”
hissini vermek de çok ağır bir yaradır.
Bu nedenle ayetin ahlaki mesajı yalnız elin hareketine değil, tavrın bütününe uzanır.
Yetim Malı Ve Yetim Hakkı Kur’an’da Neden Sıkça Vurgulanır
Çünkü yetim kendi hakkını koruma konusunda daha savunmasız olabilir.
Bu nedenle Kur’an’ın genelinde:
yetim malına yaklaşmak,
hakkını korumak,
ona iyi davranmak
önemli bir ahlaki ve hukuki mesele olarak ele alınır.
Güçsüzün malını korumak, adaletin en temel testlerinden biridir.
Çünkü adalet yalnız güçlüler arasında işleyen bir sistem değildir.
Bu Ayet Günümüz Toplumlarına Nasıl Seslenebilir
Bugün yetimlerin yanında başka savunmasız çocuk grupları da düşünülebilir:
koruma altında yaşayan çocuklar,
savaş mağduru çocuklar,
aşırı yoksulluk içindeki çocuklar.
Ayet doğrudan bütün bu modern kategorileri isimlendirmez.
Fakat temel ahlaki ilke güçlüdür:
Savunmasız çocuğu hor görme, dışlama, ezme.
Toplumun ahlaki kalitesi, çocukların ne kadar korunduğuyla doğrudan ilişkilidir.
Merhamet İle İnsan Onuru Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
Merhamet:
acı çeken kişiye yardım etme isteğidir.
İnsan onuru ise:
yardım ettiğin kişiyi kendinden aşağı görmemektir.
Bu çok önemlidir.
Bir yetime yardım ederken:
onu küçük görmek,
başına kakmak,
kendini üstün hissetmek
yardımın ruhunu bozabilir.
Gerçek iyilik:
hem ihtiyacı giderir
hem de kişinin onurunu korur.
Bu Ayet Bireysel Olarak İnsanı Nasıl Değişmeye Çağırır
İnsan kendisine şu soruları sorabilir:
Güçsüz biri benden yardım istediğinde ne hissediyorum?
Onunla sabırla konuşuyor muyum?
Beni rahatsız ettiği için onu hemen uzaklaştırıyor muyum?
İyilik yaparken karşılık bekliyor muyum?
Bu sorular insanın sosyal vicdanını görünür hâle getirir.
Mâûn Suresi yalnız başkasını teşhis ettirmez; insanı kendisiyle yüzleştirir.
Mâûn Suresinin İlk İki Ayeti Birlikte Nasıl Okunmalıdır
1. Ayet:
“Hesap ve ceza gününü yalanlayanı gördün mü?”2. Ayet:
“İşte o, yetimi itip kakar.”Bu çok çarpıcı bir bağlantıdır.
Teolojik iddia:
hesabı yalanlamak.
Ahlaki sonuç:
güçsüzü ezmek.
Böylece sure, inanç ile insan davranışı arasındaki bağı daha ilk iki ayette son derece güçlü biçimde kurar.
Bir Sonraki Ayette Ne Anlatılacaktır
Mâûn Suresi’nin üçüncü ayetinde şöyle buyrulacaktır:
وَلَا يَحُضُّ عَلَىٰ طَعَامِ الْمِسْكِينِ
Anlam olarak:
“Yoksulu doyurmaya teşvik etmez.”
İkinci ayette:
yetime kötü davranışanlatılmıştı.
Üçüncü ayette sosyal duyarsızlığın başka bir yüzü ortaya çıkacaktır:
Yoksulun yiyeceğine karşı ilgisizlik.Dikkat çekici olan, ayetin yalnız:
“Yoksulu doyurmaz.”
dememesi; aynı zamanda:
“Doyurmaya teşvik etmez.”
ifadesini kullanmasıdır.
Bu, sosyal sorumluluğun yalnız bireysel yardım değil, iyiliği teşvik eden bir kültür oluşturmak boyutunu da gündeme getirecektir.
Sonuç: “İşte O, Yetimi İtip Kakar” İfadesi, Hesap Gününü Yalanlamanın Yalnız Teorik Bir İnanç Problemi Olarak Kalmadığını, Güçsüz Ve Savunmasız İnsana Karşı Merhametsizlik, Hor Görme Ve Sertlik Olarak Davranışa Yansıyabileceğini Gösterirken, Gerçek Dini Samimiyetin Yetimi Korumak, Onurunu Gözetmek Ve Gücü Ezmek İçin Değil Himaye Etmek İçin Kullanmakla Görünür Hâle Geldiğini Bildiren Son Derece Güçlü Bir Ahlak Ayetidir
Mâûn Suresi’nin ikinci ayeti yalnızca:
“Bir çocuğa kötü davranmayın.”
demiyor.
Çok daha derin bir şey söylüyor.
İnsan karakterini:
güç ilişkisi üzerinden
sınava sokuyor.
Karşındaki senden güçlü olduğunda:
saygılı olmak kolay olabilir.
Çünkü karşılığından korkarsın.
Ama karşında kendisini savunamayan bir çocuk varsa:
orada karakterin daha çıplak hâle gelir.
İşte yetim bu yüzden surenin başında yer alır.
Çünkü yetim:
senden bir çıkar sağlayamaz.
Seni tehdit edemez.
Sana makam kazandıramaz.
Böyle birine davranışının ölçüsü artık:
çıkar değil,
vicdandır.
Mâûn Suresi bu noktada insanın dini kimliğine son derece sert bir soru yöneltir:
Hesap gününe gerçekten inanıyorsan, neden kendisini savunamayan birini eziyorsun?
Bu soru yalnız geçmişteki toplumlara ait değildir.
Bugün de:
çocuklara,
yoksullara,
savunmasız insanlara
nasıl davrandığımız dinî ve ahlaki kimliğimiz hakkında çok şey söyler.
Belki de bir toplumun gerçek medeniyet seviyesi:
en yüksek binasında,
en büyük servetinde,
en güçlü ordusunda
değil;
kimsesiz bir çocuğun o toplumda kendisini ne kadar güvende hissettiğinde ortaya çıkar.
Kur’an yetime yalnız:
acıma
duygusuyla yaklaşmaz.
Onun:
hakkını,
onurunu,
güvenliğini
korumayı ister.
Çünkü merhamet, insanı aşağıdan yukarıya doğru seyreden bir üstünlük duygusu değildir.
Gerçek merhamet:
“Senin de benim kadar insanlık onurun var.”
diyebilmektir.
Bir sonraki ayette Mâûn Suresi aynı sosyal vicdan sınavını bu kez yoksulluk üzerinden sürdürecektir:
“Yoksulu doyurmaya teşvik etmez.”
Böylece sure bize şunu gösterecektir:
İnsanın sosyal sorumluluğu yalnız kendisinin iyilik yapması değildir.
Aynı zamanda çevresinde iyiliğin çoğalmasını istemesidir.
