Hazarlar Kimdir 
Kökenleri, Tarih Sahnesine Çıkışları Ve Türk Tarihindeki Yerleri Nedir
Hazarlar, Orta Çağ Avrasya tarihinde derin iz bırakmış, Türk kökenli bozkır devlet geleneğini Kafkasya, Karadeniz, Hazar Denizi ve İpek Yolu hattında büyük bir siyasi güce dönüştürmüş önemli topluluklardan biridir. Onları yalnızca bir kavim veya devlet olarak görmek eksik olur. Çünkü Hazarlar, Doğu ile Batı, bozkır ile şehir, Türk töresi ile çok dinli devlet düzeni, ticaret yolları ile askerî strateji arasında kurdukları dengeyle tarihte çok özel bir konuma sahiptir.
Hazar Kağanlığı, özellikle 7. yüzyıldan 10. yüzyıla kadar Avrasya'nın kuzey koridorunda etkili olmuş; Bizans, İslam dünyası, Slav toplulukları, Kafkas halkları ve diğer Türk boylarıyla sürekli ilişki içinde bulunmuştur. Hazarlar, yalnızca savaşan bir bozkır gücü değil; aynı zamanda ticareti yöneten, diplomasi kuran, farklı dinleri bir arada barındıran ve stratejik geçitleri kontrol eden büyük bir siyasi organizasyondu.
Bu yüzden Hazarları anlamak, yalnızca eski bir Türk devletini tanımak değildir. Aynı zamanda Avrasya tarihinin kilit noktasını, Kafkasya'nın kaderini, Karadeniz'in kuzeyindeki güç dengelerini ve Türk tarihinin çok katmanlı siyasi zekâsını anlamaktır.
Hazarlar Kimdir
Hazarlar, genel kabul gören tarihî değerlendirmelere göre Türk kökenli bir topluluktur. Onlar, Orta Asya bozkır dünyasından batıya doğru yönelen Türk boyları içinde gelişmiş ve zamanla Kafkasya ile Karadeniz'in kuzeyinde güçlü bir kağanlık kurmuşlardır.
Hazarlar tarih sahnesine özellikle Göktürk dünyasının batı kanadıyla bağlantılı bir güç olarak çıkar. Zamanla kendi siyasi kimliklerini oluşturmuş, bağımsız bir devlet düzeni kurmuş ve çevre coğrafyalarda etkili bir güç haline gelmişlerdir.
Hazarların önemi birkaç noktada toplanır:
Türk devlet geleneğini batı Avrasya'ya taşımışlardır.
Kafkasya geçitlerini kontrol etmişlerdir.
Karadeniz'in kuzeyinde siyasi denge kurmuşlardır.
Bizans ile İslam dünyası arasında tampon güç olmuşlardır.
İpek Yolu'nun kuzey kollarında ticari etki oluşturmuşlardır.
Çok dinli ve çok etnikli bir devlet yapısı geliştirmişlerdir.
Bu yönüyle Hazarlar, yalnızca bozkır atlılarından oluşan sıradan bir göçebe topluluk değildir. Onlar, bozkır siyasetiyle şehirleşmiş ticaret düzenini birleştirebilen özel bir tarihî güçtür.
Hazar Adı Ne Anlama Gelir
Hazar adının kökeni konusunda tarihçiler arasında farklı görüşler vardır. Genel olarak bu adın Türkçe kökenli olabileceği ve gezmek, dolaşmak, serbest hareket etmek, göç etmek gibi anlam alanlarıyla ilişkilendirilebileceği düşünülür.
Bu yorum, Hazarların bozkır karakteriyle uyumludur. Çünkü bozkır toplumları için hareketlilik yalnızca coğrafi bir durum değil, hayat tarzı, siyasi esneklik ve askerî üstünlük anlamına gelir.
Hazar adı tarih boyunca şu alanlarla birlikte anılmıştır:
Hazar Denizi çevresi
Kafkasya geçitleri
Karadeniz'in kuzeyi
Volga ve Don havzaları
İpek Yolu'nun kuzey ticaret hattı
Türk bozkır siyasi geleneği
Bugün Hazar Denizi adı da bu tarihî mirasın en güçlü hatırlatıcılarından biridir. Bir kavmin adı, bir coğrafyanın hafızasına dönüşmüş; Hazarlar, yaşadıkları bölgenin yalnızca siyasi değil, isimsel ve kültürel belleğinde de kalıcı iz bırakmıştır.
Hazarların Kökeni Nereye Dayanır
Hazarların kökeni, büyük ölçüde Türk bozkır dünyası içinde değerlendirilir. Onların özellikle Batı Göktürkleri, Oğur-Bulgar toplulukları, Sabarlar ve diğer bozkır unsurlarıyla bağlantılı olduğu düşünülür.
Bu noktada kesin ve tek çizgili bir soy anlatımı yapmak zordur. Çünkü bozkır devletleri çoğu zaman yalnızca tek bir etnik unsurdan oluşmaz. Hazarlar da büyük ihtimalle Türk yönetici çekirdeği etrafında farklı toplulukları birleştiren çok katmanlı bir siyasi yapı kurmuşlardır.
Hazarların kökenini anlamak için şu gerçek önemlidir:
Bozkır devletlerinde soy kadar siyasi birlik, askerî bağlılık, kağanlık otoritesi ve töre düzeni de belirleyicidir.
Bu nedenle Hazarları yalnızca dar bir etnik çizgiye sıkıştırmak doğru değildir. Onlar Türk kökenli bir siyasi çekirdeğe sahip olmakla birlikte, egemen oldukları coğrafyada Alanlar, Slavlar, Bulgarlar, Fin-Ugor toplulukları, Kafkas halkları, Yahudi, Hristiyan ve Müslüman topluluklarla temas içinde yaşamışlardır.
Bu yapı, Hazar Kağanlığı'nı çok renkli bir Avrasya imparatorluğu haline getirmiştir.
Hazarlar Tarih Sahnesine Nasıl Çıktı
Hazarların tarih sahnesine güçlü biçimde çıkışı, özellikle Göktürk siyasi dünyasının batı kanadında yaşanan dönüşümlerle ilişkilidir. Batı Göktürk otoritesinin zayıflamasıyla birlikte, bölgedeki çeşitli Türk boyları arasında yeni siyasi güçler ortaya çıkmıştır. Hazarlar da bu süreçte bağımsızlaşarak kendi kağanlık düzenlerini kurmuşlardır.
7. yüzyılda Hazarlar, Kafkasya'nın kuzeyinden Karadeniz'in kuzey bozkırlarına kadar uzanan geniş bölgede etkili olmaya başladı. Bu dönemde onların karşılaştığı güçler oldukça büyüktü:
Bizans İmparatorluğu
Sasani mirası ve İran coğrafyası
İslam orduları
Bulgar Türkleri
Alanlar
Slav toplulukları
Kafkas yerel güçleri
Bu kadar farklı siyasi unsurun ortasında ayakta kalmak, yalnızca askerî güçle açıklanamaz. Hazarlar, stratejik konumlarını çok iyi kullanmış, diplomasi, vergi düzeni, ticaret kontrolü ve askerî hareketlilik sayesinde güçlü bir devlet haline gelmiştir.
Onların tarih sahnesine çıkışı, Türk tarihinin önemli bir yönünü gösterir:
Türk devletleri yalnızca Orta Asya'da değil, Avrasya'nın batı kapılarında da kader belirleyici güçler kurmuştur.
Hazar Kağanlığı Nerede Kuruldu
Hazar Kağanlığı'nın merkezi coğrafyası, genel olarak Kafkasya'nın kuzeyi, Hazar Denizi'nin batısı, Volga Nehri çevresi, Don Nehri havzası ve Karadeniz'in kuzey bozkırları olarak düşünülebilir.
Bu bölge son derece stratejiktir. Çünkü burada kuzey-güney ve doğu-batı yönlü büyük yollar kesişir.
Hazar coğrafyasının önemi şuradan gelir:
Kafkas geçitlerini kontrol eder.
Karadeniz'in kuzey bozkırlarına açılır.
Hazar Denizi ticaret hattına hâkimdir.
Volga üzerinden kuzey ticaret yollarına bağlanır.
İpek Yolu'nun kuzey damarlarıyla ilişkilidir.
İslam dünyası, Bizans ve Slav dünyası arasında tampon alan oluşturur.
Bu konum, Hazarları yalnızca bölgesel bir güç değil, kıtalar arası ticaret ve diplomasi düzeninde söz sahibi olan bir devlet haline getirmiştir.
Hazarların başlıca merkezleri arasında İtil, Semender ve Belencer gibi şehirler anılır. Özellikle İtil, Volga hattındaki konumuyla Hazarların siyasi ve ticari gücünü simgeleyen önemli merkezlerden biridir.
Hazarlar Neden Stratejik Bir Güç Oldu
Hazarların stratejik gücü, yaşadıkları coğrafyanın benzersiz konumundan doğmuştur. Onlar, Bizans ile İslam dünyası, bozkır toplulukları ile yerleşik medeniyetler, kuzey ticaret yolları ile güney pazarları arasında bir geçit devleti konumundaydı.
Bu durum Hazar Kağanlığı'na üç büyük avantaj sağladı:
Askerî avantaj: Kafkasya geçitlerini kontrol ederek güneyden kuzeye veya kuzeyden güneye yapılacak hareketleri denetleyebildiler.
Ticari avantaj: Volga, Don, Hazar Denizi ve Karadeniz çevresindeki ticaret yollarından gelir elde ettiler.
Diplomatik avantaj: Bizans, İslam dünyası ve çevre topluluklar arasında denge politikası kurabildiler.
Hazarlar, bu avantajları yalnızca pasif biçimde kullanmadı. Aksine, aktif bir siyaset geliştirdi. Bazen Bizans ile ittifak kurdular, bazen İslam ordularına karşı savaştılar, bazen Slav ve Rus güçleriyle mücadele ettiler, bazen de ticaret düzenini koruyarak zenginleştiler.
Bu yüzden Hazar Kağanlığı için şu ifade doğru olur:
Hazarlar, coğrafyanın verdiği geçit olma kaderini siyasi güce dönüştürmüş bir Türk devletidir.
Hazarlar Türk Tarihinde Neden Önemlidir
Hazarlar, Türk tarihinde birçok açıdan özel bir yere sahiptir. Çünkü onlar, Türk devlet geleneğinin yalnızca Orta Asya bozkırlarında değil, Kafkasya, Karadeniz ve Doğu Avrupa hattında da ne kadar etkili olabileceğini göstermiştir.
Hazarların Türk tarihindeki önemi şu başlıklarda görülebilir:
Batı Avrasya'daki en güçlü Türk devletlerinden biri olmaları
Kağanlık geleneğini sürdürmeleri
Kafkasya ve Karadeniz kuzeyinde siyasi istikrar oluşturmaları
Bizans ve İslam dünyasıyla büyük ölçekli diplomasi yürütmeleri
Türk devletlerinde çok dinli yapı örneği sunmaları
Ticaret yollarını kontrol eden gelişmiş bir düzen kurmaları
Rus, Kafkas ve Doğu Avrupa tarihini etkilemeleri
Hazarlar, Türk tarihinin yalnızca savaş meydanlarında değil, diplomasi masalarında, ticaret yollarında ve dinî-politik tercihlerde de ne kadar karmaşık ve gelişmiş olduğunu gösterir.
Bu nedenle Hazarları öğrenmek, Türk tarihinin çok boyutlu devlet aklını anlamak açısından önemlidir.
Hazar Devleti Göçebe Miydi, Yerleşik Miydi
Hazar Kağanlığı, klasik anlamda yalnızca göçebe veya yalnızca yerleşik bir devlet olarak tanımlanamaz. Onlar, bozkır göçebe geleneği ile yerleşik ticaret ve şehir düzenini birleştiren karma bir yapı oluşturmuşlardır.
Hazar toplumunda atlı savaşçı unsurlar, bozkır hayatı ve konargöçer gelenekler güçlüydü. Fakat aynı zamanda şehirler, pazarlar, vergi düzeni, ticaret yolları ve diplomatik merkezler de önemliydi.
Bu nedenle Hazarları anlamak için şu dengeyi görmek gerekir:
Bozkırın hareketli askerî gücü
Şehrin ekonomik ve idari düzeni
Ticaret yollarının zenginliği
Kağanlık otoritesinin siyasi birleştiriciliği
Hazarlar, bu yönüyle Türk tarihindeki esnek devlet modellerinden biridir. Onlar, ne tamamen çadır toplumuna sıkışmış ne de bozkır ruhunu tamamen kaybetmişlerdir.
Bu sentez, Hazarların uzun süre ayakta kalmasını sağlamıştır. Çünkü bir yandan hızlı hareket eden süvari gücüne, diğer yandan ticaret merkezlerinden beslenen ekonomik kaynağa sahiptiler.
Hazarların Devlet Yapısı Nasıldı
Hazar Kağanlığı'nda yönetim sistemi, Türk devlet geleneğine uygun biçimde kağanlık etrafında şekillenmiştir. Ancak Hazar devlet yapısında dikkat çekici bir özellik vardır: Yönetimde zamanla çift başlı otorite benzeri bir sistem gelişmiştir.
Bu yapıda kağan daha çok kutsal, sembolik ve meşruiyet sağlayan en üst otorite olarak görülürken; günlük yönetim, ordu ve devlet işleri çoğu zaman bek veya benzeri yüksek yönetici tarafından yürütülmüş olabilir.
Bu sistem, bazı tarihçiler tarafından şu şekilde yorumlanır:
Kağan, devletin kutsal ve geleneksel merkezidir.
Bek, devletin fiilî yönetim ve askerî güç merkezidir.
Bu durum Hazarların siyasi düzeninin ne kadar gelişmiş ve farklılaşmış olduğunu gösterir. Çünkü Hazarlar, yalnızca boy beylerinden oluşan gevşek bir yapı değil; merkezî otoritesi, vergi düzeni, askerî hiyerarşisi ve diplomatik ilişkileri olan güçlü bir kağanlık kurmuşlardır.
Bu yönüyle Hazar devleti, bozkır geleneğini siyasi kurumlaşmaya dönüştüren önemli örneklerden biridir.
Hazarlar Hangi Dinlere İnanıyordu
Hazarlar, tarih boyunca farklı dinlerin bir arada bulunduğu çok dinli bir toplum yapısına sahipti. Hazar ülkesinde Gök Tanrı inancı, Şamanist unsurlar, Yahudilik, Hristiyanlık, İslam ve yerel inançlar farklı düzeylerde varlık göstermiştir.
Hazarları özel kılan noktalardan biri, yönetici seçkinlerin bir dönem Yahudiliği kabul etmiş olmasıdır. Bu durum dünya tarihinde çok dikkat çekici bir örnektir. Çünkü Türk kökenli bir kağanlıkta yönetici tabakanın Yahudiliğe yönelmesi, Hazarları tarih tartışmalarının merkezine yerleştirmiştir.
Bu tercihin arkasında yalnızca dinî inanç değil, büyük ihtimalle siyasi denge düşüncesi de vardı. Çünkü Hazarlar, bir yanda Hristiyan Bizans, diğer yanda Müslüman Abbasi/İslam dünyası arasında bulunuyordu. Yahudilik tercihi, bu iki büyük dinî-siyasi merkezden bağımsız bir kimlik kurma arayışı olarak da yorumlanmıştır.
Hazar ülkesindeki çok dinli yapı bize şunu gösterir:
Hazar Kağanlığı, yalnızca askerî değil, dinî ve kültürel çeşitliliği yönetebilen bir siyasi akla sahipti.
Hazarların Yahudiliği Kabul Etmesi Neden Bu Kadar Tartışılır
Hazarların Yahudiliği kabul etmesi, tarihçiler arasında en çok tartışılan konulardan biridir. Çünkü bu olay, hem Türk tarihi hem Yahudi tarihi hem de Avrasya siyasi tarihi açısından çok sıra dışı bir gelişmedir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Hazar halkının tamamının Yahudi olduğu söylenemez. Daha doğru ifade, Hazar yönetici elitinin ve bazı kesimlerin Yahudiliği benimsediği yönündedir.
Bu tercih neden önemliydi
Bizans Hristiyandı.
İslam dünyası Müslümandı.
Hazarlar bu iki güç arasında bulunuyordu.
Yahudilik tercihi, siyasi bağımsızlık işareti olabilirdi.
Devletin diplomatik denge politikasına hizmet etmiş olabilir.
Bu tercih, Hazarların kimlik siyasetinde ne kadar stratejik düşündüğünü gösterir. Bir büyük gücün dinini kabul etmek, o gücün kültürel ve siyasi etkisine girmek anlamına gelebilirdi. Hazarlar ise kendilerine farklı bir yol seçerek dengeci ve bağımsız bir devlet kimliği kurmaya çalışmış olabilirler.
Bu yüzden Hazarların Yahudiliği kabulü yalnızca dinî bir olay değil, jeopolitik bir tercihtir.
Hazarlar Ve Bizans İlişkileri Nasıldı
Hazarlar ile Bizans İmparatorluğu arasında zaman zaman güçlü diplomatik ve askerî ilişkiler kurulmuştur. Bizans için Hazarlar, özellikle Kafkasya ve Karadeniz kuzeyi açısından çok değerli bir müttefikti.
Bizans, doğudan ve güneyden gelen tehditlere karşı Hazarları stratejik bir denge unsuru olarak görmüştür. Hazarlar da Bizans ile kurdukları ilişkiler sayesinde hem siyasi meşruiyetlerini güçlendirmiş hem de İslam dünyasına karşı zaman zaman destek bulmuşlardır.
Bu ilişkilerde şu unsurlar öne çıkar:
Askerî ittifaklar
Diplomatik elçilikler
Evlilik bağları
Kafkasya politikası
İslam fetihlerine karşı denge stratejisi
Karadeniz çevresinde güç paylaşımı
Hazar-Bizans ilişkileri, Hazarların yalnızca bozkır çevresinde değil, dönemin büyük imparatorluk diplomasisinde de önemli aktör olduğunu gösterir.
Bu noktada Hazarlar için şu söylenebilir:
Onlar, kılıç kadar diplomasi kullanabilen bir kağanlıktı.
Hazarlar Ve İslam Orduları Arasındaki Mücadele Neden Önemlidir
Hazarlar ile İslam orduları arasındaki mücadeleler, özellikle Kafkasya'nın kontrolü açısından büyük önem taşır. İslam fetihleri kuzeye doğru ilerlerken, Hazarlar Kafkas geçitlerinde güçlü bir direnç göstermiştir.
Bu mücadeleler yalnızca iki ordunun savaşı değildir. Daha geniş açıdan bakıldığında, İslam dünyasının kuzeye yayılması, Kafkasya'nın siyasi geleceği, Türk bozkır gücünün direnci ve Bizans-Hazar dengesinin korunması gibi büyük sonuçları vardır.
Hazarlar bu mücadelelerde zaman zaman büyük başarılar elde etmiş ve İslam ordularının Kafkasya üzerinden kuzeye doğru ilerleyişini sınırlamıştır.
Bu durumun tarihî anlamı büyüktür:
Hazarlar, Avrasya'nın kuzeyinde İslam dünyasıyla bozkır dünyası arasında güçlü bir sınır ve tampon güç oluşturmuştur.
Eğer Hazar direnci olmasaydı, Kafkasya ve Karadeniz kuzeyindeki tarihî gelişmeler çok farklı bir yönde ilerleyebilirdi.
Bu nedenle Arap-Hazar savaşları, yalnızca askerî tarih değil, medeniyetler arası sınırların şekillenmesi açısından da önemlidir.
Hazarlar Ticarette Neden Güçlüydü
Hazar Kağanlığı'nın gücünün önemli kaynaklarından biri ticaretti. Hazarlar, Volga, Don, Hazar Denizi, Karadeniz ve Kafkasya hattındaki ticaret yollarını kontrol ederek büyük ekonomik avantaj elde ettiler.
Bu yollar üzerinden pek çok mal taşınıyordu:
Kürk
Bal
Balmumu
Köle
İpek
Baharat
Madenî eşyalar
Silahlar
Tekstil ürünleri
Lüks tüketim malları
Hazarlar, ticaret yollarından vergi alarak ve güvenlik sağlayarak zenginleştiler. Özellikle kuzeyden gelen ürünlerin güney pazarlarına, doğudan gelen malların batıya aktarılmasında önemli rol oynadılar.
Bu noktada Hazarların başarısı şudur:
Bozkır devletini yalnızca ganimet ekonomisine değil, ticaret ve vergi gelirlerine dayalı daha karmaşık bir yapıya dönüştürmüşlerdir.
Bu ekonomik güç, onların askerî ve diplomatik etkisini de artırmıştır.
Hazarların Ordusu Nasıldı
Hazar ordusu, Türk bozkır geleneğinin güçlü unsurlarını taşıyordu. Atlı savaşçılar, hızlı hareket kabiliyeti, okçuluk, ani baskınlar ve manevra yeteneği Hazar askerî gücünün temel özelliklerindendi.
Fakat Hazar ordusu yalnızca klasik göçebe süvarilerden ibaret değildi. Devletin geniş coğrafyası ve stratejik konumu, onların farklı askerî unsurları kullanmasını da gerektirmiştir.
Hazar askerî yapısında şu özellikler öne çıkar:
Atlı süvari gücü
Hızlı manevra kabiliyeti
Bozkır savaş taktikleri
Kafkas geçitlerinde savunma stratejisi
Kaleler ve şehir merkezleriyle desteklenen güvenlik düzeni
Bağlı topluluklardan askerî destek alma sistemi
Hazarların askerî gücü, onların Bizans ve İslam dünyası gibi büyük güçlerle aynı sahnede var olabilmesini sağlamıştır.
Bu ordu, yalnızca savaşan bir güç değil; ticaret yollarını koruyan, sınırları denetleyen ve kağanlık otoritesini ayakta tutan temel araçtı.
Hazarlar Hangi Toplumlarla Temas Kurdu
Hazar Kağanlığı, çok geniş ve hareketli bir coğrafyada bulunduğu için birçok toplumla temas kurmuştur. Bu temaslar kimi zaman savaş, kimi zaman ittifak, kimi zaman ticaret, kimi zaman da kültürel etkileşim biçiminde gerçekleşmiştir.
Hazarların temas kurduğu başlıca çevreler şunlardır:
Bizanslılar
Arap ve İslam dünyası
Slav toplulukları
Rus knezlikleri ve erken Rus güçleri
Bulgar Türkleri
Alanlar
Kafkas halkları
Macarlar
Peçenekler
Fin-Ugor toplulukları
Yahudi tüccarlar ve dinî çevreler
Bu geniş temas ağı, Hazarları Avrasya'nın en kozmopolit siyasi yapılarından biri haline getirmiştir.
Hazar ülkesinde farklı dillerin, dinlerin, ticaret geleneklerinin ve kültürel alışkanlıkların yan yana bulunması, onların yönetim becerisini daha da önemli kılar.
Bu yüzden Hazar Kağanlığı, yalnızca Türk tarihi açısından değil, çok kültürlü Orta Çağ Avrasya tarihi açısından da büyük bir örnektir.
Hazarlar Neden Uzun Süre Ayakta Kalabildi
Hazar Kağanlığı'nın uzun süre ayakta kalmasının birkaç temel nedeni vardır. Bu nedenler yalnızca askerî güçle açıklanamaz. Hazarların başarısı, coğrafya, diplomasi, ticaret, askerî düzen ve esnek yönetim anlayışının birleşiminden doğmuştur.
Hazarları güçlü kılan başlıca unsurlar şunlardır:
Stratejik coğrafya üzerinde bulunmaları
Ticaret yollarını kontrol etmeleri
Bizans ile dengeli ilişkiler kurmaları
İslam ordularına karşı güçlü savunma yapmaları
Bozkır süvari geleneğini etkili kullanmaları
Çok dinli ve çok etnikli toplumu yönetebilmeleri
Kağanlık otoritesini siyasi meşruiyet aracı olarak kullanmaları
Kafkasya ve Volga hattında denetim sağlamaları
Bu unsurlar, Hazarları sıradan bir bölgesel güç olmaktan çıkarıp Orta Çağ Avrasya'sının kilit devletlerinden biri haline getirmiştir.
Ancak her büyük devlet gibi Hazarlar da zamanla değişen güç dengeleri karşısında zorlanmıştır. Peçenek baskıları, Rus seferleri, ticaret yollarındaki değişimler ve iç yapının zayıflaması, kağanlığın yıkılış sürecini hazırlamıştır.
Hazarların Tarihî Mirası Nedir
Hazarların mirası çok katmanlıdır. Onlar, Türk tarihine, Kafkasya tarihine, Doğu Avrupa tarihine, Yahudi tarihine, Rus tarihine ve İslam-Bizans ilişkilerine farklı düzeylerde etki etmiştir.
Hazarların tarihî mirası şu alanlarda görülür:
Türk devlet geleneğinin batıdaki güçlü temsilcilerinden biri olmaları
Kafkasya'da uzun süreli siyasi denge oluşturmaları
İslam dünyasının kuzeye ilerleyişini sınırlamaları
Bizans'ın doğu ve kuzey politikalarında önemli rol oynamaları
Rus tarihinin erken döneminde etkili bir güç olarak yer almaları
Yahudiliği benimseyen Türk yönetici elit örneği sunmaları
Avrasya ticaret yollarında büyük bir ara merkez oluşturmaları
Hazarlar yıkıldıktan sonra bile onların oluşturduğu siyasi boşluk, bölgedeki yeni güçlerin yükselişini etkilemiştir. Özellikle Rusların güneye doğru güçlenmesi ve bozkır dünyasında Peçenek, Kıpçak ve diğer Türk topluluklarının hareketlenmesi, Hazar sonrası dönemin önemli gelişmelerindendir.
Hazar mirası bize şunu gösterir:
Bir devlet yıkılsa bile kontrol ettiği geçitler, kurduğu dengeler ve bıraktığı siyasi hafıza yaşamaya devam eder.
Son Söz: Hazarlar Tarihte Neyi Temsil Eder Bozkırdan Kafkasya'ya Uzanan Türk Devlet Aklı
Hazarlar, Türk tarihinin en ilginç ve en stratejik devletlerinden biridir. Onlar, yalnızca atlı savaşçıların kurduğu bir bozkır gücü değil; ticaret yollarını yöneten, farklı dinleri bir arada tutan, Bizans ve İslam dünyası arasında denge kuran, Kafkasya geçitlerini kontrol eden ve Avrasya'nın kaderinde rol oynayan büyük bir kağanlıktır.
Hazarları önemli yapan şey, onların tarih sahnesinde tam bir kavşak noktasında durmalarıdır.
Doğu ile Batı arasında durdular.
Kuzey ile Güney arasında durdular.
Bozkır ile şehir arasında durdular.
Türk töresi ile çok dinli devlet düzeni arasında durdular.
Bizans ile İslam dünyası arasında durdular.
Ticaret ile savaş arasında durdular.
Ve bütün bu geçitlerde yalnızca var olmadılar; dengeleri etkilediler.
Hazarlar bize Türk tarihinin tek çizgili, tek coğrafyalı ve tek biçimli olmadığını gösterir. Türk tarihi; Orta Asya'dan Kafkasya'ya, Karadeniz'den Volga'ya, İpek Yolu'ndan Bizans saraylarına kadar uzanan büyük bir hareket, uyum ve devlet kurma kabiliyetidir.
Bu yüzden Hazarlar, tarihin tozlu sayfalarında kalmış bir ad değil; Avrasya'nın kalbinde kurulmuş, farklı dünyaları birbirine bağlamış ve Türk siyasi zekâsının geniş ufkunu göstermiş büyük bir mirastır.
