Egoizmin Özgürlük Anlayışı Nasıldır 
Egoizmin özgürlük anlayışı, insanın kendi çıkarını, arzusunu, benliğini, iradesini ve bireysel varlığını merkeze alması üzerine kurulur. Egoist bakışa göre özgürlük, çoğu zaman başkalarının baskısından kurtulmak, kendi isteklerine göre yaşamak, kendi çıkarını öncelemek, otoriteye boyun eğmemek ve kişinin kendi hayatı üzerinde söz sahibi olması anlamına gelir.
Fakat egoizm tek bir anlam taşımaz. Felsefede farklı egoizm türleri vardır:
| Egoizm Türü | Temel Anlamı |
|---|---|
| Psikolojik Egoizm | İnsanların temelde kendi çıkarları doğrultusunda hareket ettiğini savunur |
| Etik Egoizm | Kişinin kendi çıkarını gözetmesinin ahlaki olarak doğru olduğunu savunur |
| Rasyonel Egoizm | Akıllı insanın uzun vadeli kendi yararını gözetmesi gerektiğini savunur |
| Bireyci Egoizm | Bireyin otoriteye, topluma ve kolektif baskıya karşı kendi varlığını savunmasını öne çıkarır |
| Bencil Egoizm | Başkalarını hiçe sayarak yalnızca kendi hazzını ve çıkarını merkeze alır |
Bu yüzden egoizmin özgürlük anlayışı iki farklı yönde okunabilir. Bir yandan insanı sürü psikolojisinden, körü körüne itaatten, toplumsal baskıdan ve başkalarının beklentilerine göre yaşama esaretinden kurtarabilir. Diğer yandan ise insanı bencilliğe, yalnızlığa, ahlaki körlüğe, empati kaybına ve nefsin esaretine sürükleyebilir.
Egoizm Nedir
Egoizm, insanın düşünce, karar ve davranışlarında kendi benliğini, kendi çıkarını, kendi ihtiyaçlarını veya kendi arzularını merkeze almasıdır. Egoizm kelimesi, "ego" yani "ben" kavramıyla ilişkilidir.
Ancak egoizm her zaman kaba bencillik anlamına gelmez. Bazen egoizm, kişinin kendi hayatını sahiplenmesi, kendini feda ederek tükenmemesi ve başkalarının beklentilerine körü körüne teslim olmaması anlamına da gelebilir.
Bu nedenle egoizmi iki düzeyde anlamak gerekir:
Sağlıklı benlik bilinci, insanın kendi sınırlarını, ihtiyaçlarını ve değerini bilmesidir.
Yıkıcı egoizm ise insanın yalnızca kendini görüp başkalarının varlığını, hakkını ve acısını yok saymasıdır.
Egoizmin özgürlük anlayışı da bu ayrım üzerinden şekillenir. Eğer egoizm insanı kendine getiriyorsa, özgürleştirici olabilir. Ama insanı yalnızca kendi çıkarının kölesi yapıyorsa, bu kez özgürlük değil, benliğin hapishanesi ortaya çıkar.
Egoizme Göre Özgürlük Ne Demektir
Egoist bakışa göre özgürlük, insanın kendi hayatı üzerinde başkalarının değil, kendisinin karar vermesidir. Kişi kendi arzusuna, kendi aklına, kendi çıkarına ve kendi yönelimine göre yaşamak ister.
Bu anlayışta özgürlük şu anlamlara gelir:
Kendi kararını kendin vermek,
başkalarının beklentilerine göre yaşamamak,
toplumun dayattığı rolleri sorgulamak,
kendi çıkarını utanmadan savunmak,
otoriteye körü körüne boyun eğmemek,
hayatını başkasının onayına teslim etmemek.
Bu yönüyle egoizm, insanı dış baskılardan kurtarmaya çalışan bir özgürlük anlayışı geliştirebilir. Fakat burada kritik soru şudur: İnsan dış baskılardan kurtulunca gerçekten özgür mü olur, yoksa kendi arzularının tutsağına mı dönüşür
Egoizmin özgürlük anlayışındaki en büyük gerilim budur. Çünkü insan yalnızca başkalarının baskısıyla değil, kendi içindeki hırs, korku, kibir, kıskançlık, haz ve sahip olma arzusuyla da esir olabilir.
Egoizmde Birey Neden Merkezdedir
Egoist özgürlük anlayışında birey merkezdedir. Çünkü egoizme göre insan, önce kendi varlığını, kendi çıkarını ve kendi yaşamını önemsemelidir.
Bu bakışa göre birey, toplumun içinde eriyip yok olmamalıdır. Kendi iradesini korumalı, kendi hayatını başkasının projesi haline getirmemeli ve kendi değerini başkalarının onayına bağlamamalıdır.
Bu yönüyle egoizm, özellikle şu durumlara karşı çıkar:
sürüleşme,
körü körüne itaat,
aşırı fedakarlık beklentisi,
toplum baskısı,
aile veya çevre onayına bağımlılık,
kişinin kendi hayatını başkaları için tamamen tüketmesi.
Burada egoizmin güçlü yanı ortaya çıkar: İnsan kendini tamamen unutursa, başkalarının elinde şekillenen pasif bir varlığa dönüşebilir. Egoizm buna itiraz eder ve şöyle der: "Kendi hayatının sahibi ol."
Fakat bu cümle doğru anlaşılmazsa, "başkalarının hayatını umursama" gibi tehlikeli bir noktaya da kayabilir.
Psikolojik Egoizm Özgürlüğü Nasıl Anlar
Psikolojik egoizm, insanların bütün davranışlarının temelde kendi çıkarlarına dayandığını savunan görüştür. Bu anlayışa göre insan iyilik yaptığında bile aslında kendi iç huzurunu, vicdani rahatlığını, sosyal itibarını veya duygusal tatminini arıyor olabilir.
Bu bakış açısından özgürlük, insanın kendi gerçek motivasyonlarını fark etmesidir. Yani insan "ben tamamen karşılıksız davranıyorum" dediğinde bile, aslında iç dünyasında kendine dönük bir yarar bulunabilir.
Psikolojik egoizme göre insanın özgürleşmesi şu farkındalıkla başlar:
Ben ne istiyorum
Bu davranışı gerçekten niçin yapıyorum
Başkaları için mi, kendimi iyi hissetmek için mi hareket ediyorum
Fedakarlığım samimi mi, yoksa onay ihtiyacımın maskesi mi
Bu anlayışın güçlü tarafı, insanı kendi iç motivasyonları konusunda dürüst olmaya çağırmasıdır. Zayıf tarafı ise bütün iyilikleri çıkarla açıklayarak merhametin, fedakarlığın ve ahlaki yüceliğin değerini daraltma riskidir.
Etik Egoizm Özgürlüğü Nasıl Savunur
Etik egoizm, insanın kendi çıkarını gözetmesinin ahlaki açıdan doğru olduğunu savunur. Bu yaklaşıma göre kişi, kendisini sürekli başkaları için feda etmek zorunda değildir. Kendi mutluluğunu, güvenliğini, gelişimini ve faydasını öncelemesi meşru görülebilir.
Etik egoizmin özgürlük anlayışı şunu söyler:
İnsan kendi hayatının sorumluluğunu almalıdır.
Kendi çıkarını korumak utanılacak bir şey değildir.
Başkalarının beklentileri insanın hayatını gasp etmemelidir.
Kişi kendisi için iyi olanı seçme hakkına sahiptir.
Bu anlayış, özellikle aşırı fedakarlıkla sömürülen insanlar için özgürleştirici olabilir. Çünkü bazı insanlar "iyi insan olma" adına kendi sınırlarını yok eder, herkesi memnun etmeye çalışır ve sonunda kendi ruhunu tüketir.
Ancak etik egoizm sınır tanımazsa, şu tehlikeye dönüşebilir: "Benim çıkarım varsa başkasının zararı önemli değil."
İşte burada özgürlük, ahlaki körlüğe dönüşür. Çünkü gerçek özgürlük, başkasının insanlığını yok sayarak kurulamaz.
Rasyonel Egoizmde Özgürlük Nasıldır
Rasyonel egoizm, insanın kendi çıkarını akılla, uzun vadeli düşünceyle ve sonuçları hesaplayarak gözetmesi gerektiğini savunur. Bu anlayışta özgürlük, her arzunun peşinden gitmek değil; kişinin kendi uzun vadeli iyiliğini akıllıca seçmesidir.
Rasyonel egoizme göre insan şunu sormalıdır:
Bu karar bana gerçekten fayda sağlayacak mı
Kısa vadeli haz, uzun vadeli zarara dönüşür mü
Kendi çıkarım başkalarıyla çatışmadan korunabilir mi
Bugünkü seçimim yarınki benliğimi güçlendirir mi
Bu anlayış, kaba bencillikten daha dengelidir. Çünkü rasyonel egoist, başkalarını tamamen yok saymanın uzun vadede kendisine de zarar vereceğini bilir. Güven ilişkilerini, itibarı, karşılıklı faydayı ve toplumsal düzeni önemseyebilir.
Bu açıdan rasyonel egoizmde özgürlük, arzuların kölesi olmak değil, kendi yararını akıllıca yönetmektir.
Egoizm Toplumsal Baskıya Nasıl Karşı Çıkar
Egoizmin özgürlük anlayışı, toplumun birey üzerindeki baskılarına karşı güçlü bir itiraz barındırır. Çünkü toplum çoğu zaman kişiden belirli rollere uymasını, belirli şekilde davranmasını, belirli değerleri kabul etmesini ve başkalarının beklentilerine göre yaşamasını ister.
Egoist bakış buna şöyle karşı çıkar:
"Ben toplumun beklentilerinin ürünü olmak zorunda değilim."
"Benim hayatım, başkalarının onayını kazanmak için harcanamaz."
"Kendi seçimlerimi yapma hakkım var."
"Sırf herkes böyle istiyor diye buna boyun eğmem."
Bu yönüyle egoizm, bireyin özgürlüğünü savunur. İnsanı kalabalığın içinde kaybolmaktan koruyabilir. Özellikle baskıcı kültürlerde, aşırı aile kontrolünde, geleneksel dayatmalarda veya sosyal onay bağımlılığında egoist duruş bir tür kişisel kurtuluş gibi görünebilir.
Fakat yine de egoizmin sınırı önemlidir. Toplumsal baskıya karşı çıkmak başka, toplumsal sorumluluğu tamamen reddetmek başkadır. İnsan toplumdan koparak değil, toplum içinde insan kalarak özgürleşmelidir.
Egoizm Ve Bencillik Aynı Şey Midir
Egoizm ile bencillik çoğu zaman aynı sanılır; fakat aralarında ince bir fark kurulabilir.
Egoizm, kişinin kendi benliğini ve çıkarını merkeze almasıdır.
Bencillik, kişinin kendi çıkarı için başkalarının hakkını, ihtiyacını ve acısını umursamamasıdır.
Yani her egoist tavır bencil olmak zorunda değildir. Bir insan kendi sınırlarını koruyabilir, kendi hakkını savunabilir, kendi mutluluğunu önemseyebilir; bu sağlıklı bir benlik bilinci olabilir.
Ama kişi şöyle düşünmeye başlarsa bencillik ortaya çıkar:
"Ben kazanayım da başkası ne olursa olsun."
"Benim arzum başkasının hakkından önemlidir."
"Başkalarının acısı beni ilgilendirmez."
"Her şey benim etrafımda dönmeli."
Bu noktada egoizm özgürlük değil, ahlaki daralma üretir. Çünkü insan sadece kendini gördüğünde büyümez; aksine kendi benliğinin dar duvarları arasında küçülür.
Egoist Özgürlükte Sınır Nerede Başlar
Egoist özgürlük anlayışının en önemli sorusu şudur: Benim özgürlüğüm nerede biter, başkasının hakkı nerede başlar
Eğer egoizm bu soruyu ciddiye almazsa, özgürlük kolayca başkasına zarar verme bahanesine dönüşebilir. Çünkü insan kendi arzusunu mutlaklaştırdığında, başkasının varlığını engel gibi görmeye başlar.
Sağlıklı bir özgürlük anlayışı şunu kabul eder:
Kendi hayatımı seçme hakkım vardır.
Ama başkasının insanlığını çiğneme hakkım yoktur.
Kendi çıkarımı koruyabilirim.
Ama adaleti yok sayamam.
Kendi mutluluğumu arayabilirim.
Ama başkasının acısını araç haline getiremem.
Bu nedenle egoist özgürlük, ahlaki sınırlarla dengelenmediğinde tehlikelidir. Özgürlük, yalnızca "ben istiyorum" demek değildir. Gerçek özgürlük, isteğin sorumluluğunu da taşımaktır.
Egoizmde Özgürlük Ve Sorumluluk İlişkisi Nasıldır
Egoizm çoğu zaman özgürlüğü vurgular; fakat sorumluluk meselesi ihmal edilirse anlayış eksik kalır. Çünkü insan kendi seçimlerini yapıyorsa, o seçimlerin sonuçlarını da üstlenmelidir.
Egoist özgürlük şu cümleyi sever:
"Ben kendi hayatımı yaşarım."
Ama olgun özgürlük şu cümleyi de eklemek zorundadır:
"Ve kendi seçimlerimin sonuçlarını taşırım."
Sorumluluk olmadan özgürlük, çocuksu bir arzu serbestliğine dönüşür. İnsan yalnızca istemekle kalır; fakat yaptıklarının bedelini, başkalarına etkisini ve kendi geleceğine yansımasını düşünmez.
Bu yüzden egoist özgürlük ancak sorumlulukla birleşirse olgunlaşır. Aksi halde kişi özgür olduğunu sanırken, aslında kendi anlık isteklerinin oyuncağı olur.
Özgürlük, seçim yapabilmekse; olgunluk, seçimin sonucunu taşıyabilmektir.
Egoizm İnsan İlişkilerinde Nasıl Bir Özgürlük Anlayışı Kurar
Egoist özgürlük anlayışı insan ilişkilerinde bağımsızlığı önemser. Kişi, başkalarına bağımlı yaşamamak, sürekli onay aramamak, kendi kararlarını verebilmek ve duygusal manipülasyona boyun eğmemek ister.
Bu yönüyle egoizm ilişkilerde şu faydaları sağlayabilir:
sınır koyma,
hayır diyebilme,
duygusal sömürüye karşı durma,
kendi değerini koruma,
bağımlı ilişki kalıplarından çıkma,
başkasının hayatına göre yaşamama.
Fakat egoizm aşırılaşırsa ilişkilerde şu sorunları doğurur:
empati kaybı,
duygusal soğukluk,
sadakat zayıflığı,
çıkar ilişkileri,
kullanma ve terk etme davranışı,
derin bağ kuramama.
İlişkilerde gerçek özgürlük, kimseye köle olmamak kadar, kimseyi kendi arzularımızın kölesi yapmamaktır. İnsan ancak hem kendini hem başkasını insan olarak görebildiğinde sağlıklı ilişki kurabilir.
Egoizm Ahlakla Çatışır Mı
Egoizm ahlakla her zaman çatışmak zorunda değildir; fakat ahlakı yalnızca kişisel çıkarın hizmetine sokarsa çatışma kaçınılmaz olur.
Ahlak, insanın yalnızca kendisini değil, başkasını da hesaba katmasını ister. Adalet, merhamet, dürüstlük, sadakat, emanet ve kul hakkı gibi değerler, insanın benliğini sınırlayan ama aynı zamanda onu yücelten ölçülerdir.
Egoizm şu noktada ahlakla çatışır:
Kendi çıkarı için yalan söylüyorsa,
başkasını araç olarak kullanıyorsa,
adaleti yok sayıyorsa,
merhameti zayıflık görüyorsa,
sorumluluktan kaçıyorsa,
hak ihlalini özgürlük sanıyorsa.
Fakat kişi kendi hakkını savunuyor, sömürülmeyi reddediyor, kendine değer veriyor ve bunu başkalarının hakkını çiğnemeden yapıyorsa, bu ahlaka aykırı değildir.
Bu yüzden mesele "ben" demek değildir. Mesele, ben derken başkasını yok sayıp saymamaktır.
Egoizm İnsanı Özgürleştirir Mi, Yalnızlaştırır Mı
Egoizm bazen insanı özgürleştirir, bazen yalnızlaştırır. Bu, egoizmin nasıl yaşandığına bağlıdır.
Eğer egoizm, kişinin kendi sınırlarını koruması, başkalarının baskısına boyun eğmemesi ve kendi hayatını sahiplenmesi anlamına geliyorsa, özgürleştirici olabilir.
Ama egoizm, kişinin yalnızca kendini önemsemesi, kimseye bağlanmaması, kimseye sorumluluk duymaması ve her ilişkiyi çıkar hesabına çevirmesi anlamına geliyorsa, yalnızlaştırıcı olur.
Çünkü insan yalnızca bağımsızlıkla yaşayamaz. İnsan aynı zamanda bağ kurmaya, sevilmeye, güvenmeye, paylaşmaya ve anlamlı ilişkiler içinde var olmaya ihtiyaç duyar.
Aşırı egoist kişi kısa vadede güçlü görünebilir; fakat uzun vadede derin yalnızlık yaşayabilir. Çünkü herkesin araç olduğu bir dünyada gerçek dostluk, gerçek sevgi ve gerçek sadakat zayıflar.
Özgürlük, bağsızlık değildir. Bazen en büyük özgürlük, doğru bağların içinde kendini kaybetmeden var olabilmektir.
Egoizm Ve Nefs Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
İslami ve manevi açıdan bakıldığında egoizm, çoğu zaman nefsin merkezileşmesi olarak değerlendirilebilir. Nefs, insanın arzu, sahip olma, üstünlük, haz, öfke, kıskançlık ve benlik iddialarıyla ilişkili yönüdür.
Bu bakışa göre insan "özgürüm" derken aslında bazen nefsinin emrine girmiş olabilir. Çünkü nefs şöyle fısıldar:
"Benim isteğim en önemli."
"Ben haklıyım."
"Ben üstünüm."
"Benim çıkarım önce gelir."
"Kimse bana karışamaz."
Bu cümleler dışarıdan özgürlük gibi görünebilir; fakat içten bakıldığında nefsin esareti olabilir. Çünkü insan Allah'a, hakikate, ahlaka ve vicdana değil de yalnızca nefsine uyuyorsa, gerçekten özgür değildir.
Manevi bakışta özgürlük, her istediğini yapmak değil; nefsin seni sürüklediği yerde durabilmektir. İnsan bazen arzularını gerçekleştirdiği için değil, arzularına hükmedebildiği için özgürdür.
Nietzsche Ve Stirner Gibi Bireyci Düşünürlerde Egoist Özgürlük Nasıldır
Bireyci felsefe içinde egoist özgürlük denildiğinde akla bazı önemli düşünürler gelir. Özellikle Max Stirner, bireyin kendisini toplumun, ahlakın, devletin ve soyut ideallerin baskısından kurtarmasını savunan radikal bireyci bir çizgide değerlendirilir. Ona göre insan, kendisini dışsal kutsalların kölesi haline getirmemelidir.
Nietzsche ise doğrudan basit anlamda egoist bir düşünür değildir; fakat sürü ahlakı, zayıflık ahlakı, kendini aşma, güç istenci ve bireyin kendi değerini yaratması gibi temalar üzerinden bireysel özgürlük fikrini çok güçlü biçimde tartışır.
Bu düşünürlerde ortak olan nokta şudur: İnsan, hazır değerlerin, kalabalığın ve dayatılmış ahlakın içinde kaybolmamalıdır. Kendi varlığını, kendi gücünü ve kendi özgünlüğünü ortaya koymalıdır.
Fakat bu anlayışlar yanlış yorumlandığında, ahlaksız güç tapıncına, başkasını küçümsemeye ve kibirli bireyciliğe dönüşebilir.
Bu yüzden bireyci özgürlük, derinlik ister. Yoksa "kendin ol" cümlesi kolayca "kimseyi umursama" yanılgısına düşebilir.
Egoist Özgürlük Modern Dünyada Nasıl Görülür
Modern dünyada egoist özgürlük anlayışı çok yaygındır. Reklamlar, sosyal medya, tüketim kültürü ve bireysel başarı söylemleri insana sürekli şunu söyler:
"Kendini öncele."
"Sen her şeyin merkezindesin."
"Kimseye hesap verme."
"Canın ne istiyorsa onu yap."
"Hayat senin, kuralları sen koy."
Bu cümlelerin bir kısmı kişiyi baskıdan kurtarabilir. Ancak sürekli tekrarlandığında insanı narsistik, tüketimci ve sorumluluktan kaçan bir birey haline de getirebilir.
Modern egoist özgürlük çoğu zaman şu üç şeye indirgenir:
istediğini satın almak,
istediğini söylemek,
istediğini yaşamak.
Fakat Kur'anî, ahlaki ve derin felsefi bakış açısından özgürlük bundan daha büyüktür. Gerçek özgürlük, sadece tercih yapmak değil; tercihin insanı neye dönüştürdüğünü fark etmektir.
Modern insan bazen seçenek çokluğunu özgürlük sanır. Oysa seçeneklerin içinde yönünü kaybetmişse, özgür değil sadece dağınıktır.
Egoizm Özgürlük İçin Gerekli Midir
Belirli ölçüde benlik bilinci özgürlük için gereklidir. İnsan kendi değerini bilmezse, başkalarının beklentileri içinde ezilebilir. Kendi sınırlarını korumazsa sömürülebilir. Kendi aklını kullanmazsa kalabalığın gölgesinde yaşayabilir.
Bu anlamda sağlıklı bir "ben" duygusu gereklidir. İnsan şunları diyebilmelidir:
"Benim de hakkım var."
"Benim de sınırım var."
"Benim de seçimim var."
"Benim hayatım başkasının malı değil."
Fakat bu sağlıklı benlik bilinci, yıkıcı egoizmle karıştırılmamalıdır. Çünkü özgürlük için benlik gerekir; ama ahlak için benliğin sınırlandırılması gerekir.
En doğru denge şudur: İnsan kendini yok saymamalı, fakat kendini putlaştırmamalıdır.
Kendini yok sayan kişi köleleşir. Kendini putlaştıran kişi ise kibirleşir. Özgürlük, bu iki uç arasında olgun bir denge ister.
Egoist Özgürlük Anlayışının En Büyük Tehlikesi Nedir
Egoist özgürlük anlayışının en büyük tehlikesi, insanın kendi arzusunu hakikat sanmasıdır. İnsan "ben istiyorum" dediğinde, bunu otomatik olarak doğru, meşru ve özgürleştirici kabul edebilir.
Oysa her istek insanı özgürleştirmez. Bazı istekler bağımlılık üretir. Bazı arzular insanın karakterini zayıflatır. Bazı çıkarlar vicdanı karartır. Bazı seçimler başkalarının hakkını çiğner. Bazı "özgürlükler" insanı kendi nefsinin kölesi yapar.
Bu yüzden egoist özgürlük anlayışının sorması gereken en zor sorular şunlardır:
İstediğim şey beni gerçekten büyütüyor mu
Bu seçim başkasına haksızlık ediyor mu
Ben özgür mü davranıyorum, yoksa arzuma mı teslim oluyorum
Kendi çıkarım için vicdanımı susturuyor muyum
Benliğimi koruyor muyum, yoksa benliğime tapıyor muyum
Bu sorular sorulmadığında egoizm, özgürlük değil, içsel esaret doğurur.
Son Söz: Egoizmin Özgürlük Anlayışı Benliği Merkeze Alır Ama Hakikatle Sınanmalıdır
Egoizmin özgürlük anlayışı, insanın kendi hayatını sahiplenmesi, kendi çıkarını koruması, başkalarının baskısına boyun eğmemesi ve kendi iradesiyle yaşaması fikri üzerine kuruludur. Bu yönüyle egoizm, insanı kalabalığın, geleneksel dayatmaların, aşırı fedakarlık beklentilerinin ve dış otoritelerin baskısından kurtarabilir.
Fakat egoizm tehlikeli bir noktaya da kayabilir. Eğer insan kendi benliğini mutlaklaştırırsa, başkalarının hakkını, acısını, değerini ve varlığını görmez hale gelir. O zaman özgürlük, bencilliğe; bağımsızlık, yalnızlığa; kendini savunma, kibre; arzu, nefsin esaretine dönüşür.
Bu yüzden egoizmin özgürlük anlayışı ancak şu soruyla olgunlaşabilir: Ben özgür olurken insan kalabiliyor muyum
Gerçek özgürlük, yalnızca "ben ne istiyorum
" sorusuna verilen cevap değildir. Gerçek özgürlük, aynı zamanda "isteğim beni nasıl bir insana dönüştürüyor" sorusunu da sorabilmektir.İnsan kendini yok saymamalıdır; çünkü kendini yok sayan insan başkalarının gölgesinde silinir. Ama insan kendini putlaştırmamalıdır; çünkü kendini putlaştıran insan hakikatin, ahlakın ve merhametin ışığını kaybeder.
Egoizm bize "kendini unutma" der. Ahlak bize "başkasını da unutma" der. Hikmet ise ikisini dengeler ve şöyle söyler: Kendini bil, ama kendine tapma. Özgür ol, ama hakkı çiğneme. Kendi yolunu yürü, ama vicdanını arkada bırakma.
Son düzenleme:
