Bakara Suresi 285. Ayette “Peygamber, Rabbinden Kendisine İndirilene İman Etti, Müminler de İman Ettiler. Hepsi Allah’a, Meleklerine, Kitaplarına ve Peygamberlerine İman Ettiler. ‘O’nun Peygamberlerinden Hiçbiri Arasında Ayrım Yapmayız’ Dediler. ‘İşittik ve İtaat Ettik. Rabbimiz! Bağışlamanı Dileriz. Dönüş Yalnız Sanadır’ Dediler” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi’nin 285. ayeti, surenin son iki büyük ayetinden ilkidir.
Bir önceki ayette insanın:
gizlediği,
açığa vurduğu,
kalbinde taşıdığı
şeylerin Allah’ın bilgisi dışında olmadığı anlatılmıştı.
Şimdi ise bütün surenin sonunda insanın Allah karşısındaki cevabı verilir:
“İşittik ve itaat ettik.”
Bu ifade son derece önemlidir.
Bakara Suresi’nin başlarında İsrailoğulları bağlamında geçen:
“İşittik ve karşı geldik.”
tavrının tam karşısında burada müminlerin ideal cevabı vardır:
“İşittik ve itaat ettik.”
Ayet aynı zamanda imanın temel unsurlarını sıralar:
Allah,
melekler,
kitaplar,
peygamberler.
Ve bütün peygamberlere iman konusunda çok önemli bir ilke getirir:
“O’nun peygamberlerinden hiçbiri arasında ayrım yapmayız.”
Buradaki anlam, bütün peygamberlerin her bakımdan aynı dereceye sahip olması değil; Allah tarafından gönderilmiş olanlardan bazılarını kabul edip bazılarını reddetmemektir.
Çünkü Bakara 253. ayet zaten bazı peygamberlerin diğerlerinden farklı derecelere sahip olduğunu açıkça belirtmişti.
Dolayısıyla 285. ayetin mesajı:
“Bütün peygamberler eşit derecededir.”
değil,
“Allah’ın gönderdiği hiçbir peygamber iman bakımından reddedilemez.”
şeklinde anlaşılmalıdır.
Ayetin Temel Mesajı Nedir
Bakara 285’in temel mesajı şudur:
Peygamber ve müminler vahyi imanla karşılar; Allah’a, meleklerine, kitaplarına ve bütün peygamberlerine inanır; vahiy karşısında işitme, itaat, bağışlanma talebi ve Allah’a dönüş bilinci taşırlar.
Ayet imanı yalnızca:
bilgi,
teori,
kimlik
olarak anlatmaz.
İmanın bir cevabı vardır:
“İşittik ve itaat ettik.”
Yani hakikat hayatı değiştirmelidir.
“Peygamber Rabbinden Kendisine İndirilene İman Etti” Ne Anlama Gelir
Buradaki peygamber Hz. Muhammed’dir.
Bu ifade çok anlamlıdır.
Peygamber sadece vahyi insanlara aktaran kişi değildir.
Kendisi de getirdiği vahye iman eder.
Yani:
vahyin dışında duran bir anlatıcı değil,
vahyin ilk muhataplarından biridir.
Bu durum peygamberliğin samimiyet boyutunu gösterir.
Peygamber:
söylediğine inanır,
bildirdiğini yaşar
ve kendisi de Allah karşısında kulluk sorumluluğu taşır.
“Müminler de İman Ettiler” İfadesi Neden Peygamberle Birlikte Geçer
Ayet peygamber ile müminleri iman ortaklığında bir araya getirir.
Elbette peygamberin konumu farklıdır.
Ama Allah’a iman konusunda:
peygamber de,
mümin de
Allah’ın kuludur.
Bu ifade dini sadece:
“Peygamber söyler, insanlar dinler.”
şeklinde tek yönlü bir yapı olarak bırakmaz.
Peygamberin kendisi de Allah’a teslimdir.
Allah’a İman Ne Anlama Gelir
Allah’a iman sadece:
“Allah vardır.”
demek değildir.
Kur’an bağlamında Allah’a iman:
O’nu tek ilah kabul etmeyi,
nihai otoritenin O’na ait olduğunu,
insanın O’na karşı sorumlu olduğunu,
dönüşün O’na olduğunu
kabul etmeyi içerir.
Bu nedenle ayetin sonunda:
“Dönüş sanadır.”
ifadesinin gelmesi tesadüf değildir.
İman yalnızca başlangıç değil, hayatın yönüdür.
Meleklere İman Neden İmanın Unsurları Arasında Sayılır
Melekler Kur’an’da Allah’ın emirlerini yerine getiren gayb varlıkları olarak anlatılır.
Vahyin ulaştırılması,
bazı ilahî görevlerin yerine getirilmesi,
insanların amellerinin kaydedilmesi
gibi çeşitli bağlamlarda zikredilirler.
Meleklere iman insanın gerçekliği sadece gözle görülen maddi dünyaya indirgememesini sağlar.
Kur’an’ın dünyasında:
görünen
ve
görünmeyen
gerçeklik birlikte vardır.
“Kitaplarına İman Ettiler” Ne Anlama Gelir
Ayet sadece Kur’an’a değil:
Allah’ın gönderdiği kitaplara
imanı ifade eder.
Kur’an:
Tevrat,
İncil,
Zebur
gibi önceki vahiylerden söz eder.
Dolayısıyla Müslüman, vahiy tarihini yalnızca Hz. Muhammed ile başlayan bir süreç olarak görmez.
Allah’ın insanlığa farklı dönemlerde gönderdiği vahiy geleneğinin devamlılığına inanır.
Önceki Kitaplara İman Etmek Bugünkü Her Metni Aynen Onaylamak mı Demektir
Hayır.
İslamî inançta Allah’ın Musa’ya Tevrat’ı, İsa’ya İncil’i ve diğer peygamberlere vahiyler gönderdiğine iman edilir.
Ancak bugün elde bulunan metinlerin:
tarihsel oluşumu,
aktarım süreçleri,
yorum gelenekleri
ayrı bir konudur.
Dolayısıyla:
“Allah önceki vahiyleri göndermiştir.”
inancı ile:
“Bugün mevcut her ifadeyi hiçbir ayrım yapmadan doğrudan Allah’ın değişmemiş sözü kabul etmek”
aynı şey değildir.
“Peygamberlerine İman Ettiler” Ne Anlama Gelir
Kur’an peygamberliği tek bir millete ait görmez.
İnsanlık tarihine farklı peygamberlerin gönderildiğini bildirir.
Müslüman:
Âdem,
Nuh,
İbrahim,
Musa,
İsa,
Muhammed
gibi Kur’an’da adı geçen peygamberlere iman eder.
Ayrıca Kur’an bütün peygamberlerin isimlerinin bildirilmediğini de ifade eder.
Bu nedenle peygamberlik tarihi Kur’an’da geniş bir insanlık tarihi olarak görülür.
“Peygamberlerden Hiçbiri Arasında Ayrım Yapmayız” Ne Demektir
Bu ifade:
bazı peygamberlere inanıp bazılarını reddetmemek
anlamındadır.
Örneğin:
Musa’ya inanıp İsa’yı reddetmek,
İsa’ya inanıp Muhammed’i reddetmek
Kur’an’ın iman anlayışıyla bağdaşmaz.
Bir peygamberi Allah’ın elçisi olarak kabul edip diğerini sırf:
milleti,
dönemi,
topluluğu
farklı diye reddetmek doğru değildir.
İman bütün peygamberlik zincirini kapsar.
Bu İfade Bütün Peygamberlerin Derecesinin Aynı Olduğu Anlamına mı Gelir
Hayır.
Bakara Suresi’nin 253. ayetinde açıkça:
“O peygamberlerin bir kısmını diğerlerinden üstün kıldık.”
denilmişti.
Dolayısıyla iki ayet birlikte okunmalıdır.
Bakara 285:
iman bakımından hiçbir peygamberi reddetmemeyi
öğretir.
Bakara 253 ise:
peygamberlerin görevleri ve dereceleri arasında farklılık bulunabileceğini
bildirir.
Burada çelişki yoktur.
Kabulde ayrım yapılmaz; derecede farklılık olabilir.
“İşittik” Ne Anlama Gelir
Kur’an’daki işitme yalnızca sesin kulağa ulaşması değildir.
Burada:
anlamak,
ciddiye almak,
vahyin çağrısını kabul etmek
anlamı vardır.
İnsan fiziksel olarak bir sözü duyabilir ama onu hiç önemsemeyebilir.
Ayetin:
“İşittik.”
ifadesi ise:
“Mesaj bize ulaştı ve onu ciddiye aldık.”
demektir.
“İtaat Ettik” Ne Anlama Gelir
İtaat, işitilen hakikatin davranışa dönüşmesidir.
İnsan:
Allah’ın hükmünü öğrenir,
sonra hayatını ona göre yönlendirmeye çalışır.
Bu, insanın:
hiç hata yapmaması,
hiç günaha düşmemesi
anlamına gelmez.
Ayetin hemen ardından:
“Rabbimiz, bağışlamanı dileriz.”
denmesi zaten insanın kusursuz olmadığını gösterir.
Müminin tavrı:
“Hiç yanılmam.”
değil,
“Yönüm itaat yönüdür; yanılırsam bağışlanma isterim.”
şeklindedir.
“İşittik ve İtaat Ettik” Körü Körüne Boyun Eğmek midir
Kur’an insanı düşünmeye ve akletmeye sürekli çağırır.
Dolayısıyla burada kastedilen:
düşünmeden,
anlamadan,
her insan otoritesine sorgusuzca boyun eğmek
değildir.
Buradaki itaat Allah’a ve O’nun vahyine yöneliktir.
İnsan vahyin Allah’tan geldiğine iman ettikten sonra onun karşısındaki temel tavrı:
kibirli reddediş değil,
teslimiyettir.
Bu, düşünmenin bittiği değil; imanın davranışa dönüştüğü noktadır.
Bakara Suresinde “İşittik ve İtaat Ettik” Neden Özellikle Anlamlıdır
Bakara Suresi boyunca geçmiş toplumların vahiy karşısındaki tavırları birçok kez anlatılmıştır.
Bazı yerlerde sözleşmeye rağmen:
itiraz,
bahane,
direniş,
emre karşı gelme
görülür.
Surenin sonuna gelindiğinde ise ideal cevap verilir:
“Semi‘nâ ve ata‘nâ.”
Yani:
“İşittik ve itaat ettik.”
Bu açıdan ayet adeta bütün surenin insan üzerinde oluşturmak istediği tavrı özetler.
“Rabbimiz, Bağışlamanı Dileriz” Neden İtaatten Hemen Sonra Gelir
Çünkü insan itaat etmeye çalışsa bile kusursuz değildir.
İnsan:
unutabilir,
yanılabilir,
zayıflayabilir,
günah işleyebilir.
Bu nedenle mümin:
“İtaat ettim, artık kusursuzum.”
demez.
Tam tersine:
“Bağışlamanı dilerim.”
der.
Bu, çok önemli bir tevazu öğretisidir.
İbadet insanı kibre değil, bağışlanma ihtiyacının farkına götürmelidir.
Bağışlanma Talebi İnsanın Sürekli Suçluluk Duyması mı Demektir
Hayır.
Bağışlanma istemek:
insanın hatasını fark etmesi,
Allah’ın rahmetine yönelmesi,
yeniden doğruya dönmesi
anlamına gelir.
Bu sağlıklı bir ahlaki bilinçtir.
Ama insanın kendisini sürekli:
değersiz,
umutsuz,
affedilemez
görmesi Kur’an’ın rahmet anlayışıyla uyumlu değildir.
İstiğfarın amacı insanı ezmek değil, yeniden ayağa kaldırmaktır.
“Dönüş Sanadır” İfadesinin En Derin Anlamı Nedir
Ayetin sonundaki:
“Ve ileyke’l-masîr”
ifadesi hayatın nihai yönünü gösterir:
Allah’a dönüş.
İnsan dünyada:
para kazanır,
ev kurar,
kariyer yapar,
ilişkiler geliştirir.
Fakat bütün bu yolların sonunda ölüm ve hesap vardır.
Bu nedenle ayet insanın hayat pusulasını değiştirir:
Nereye gidiyorum?
Sadece yarına mı?
Sadece başarıya mı?
Yoksa nihayetinde Allah’a mı?
Bakara 285 İnsana Hangi Öz Eleştiriyi Yaptırır
Ayet şu soruları düşündürebilir:
İmanımı yalnızca kimlik olarak mı taşıyorum, yoksa hayatıma yön veriyor mu?
Allah’ın mesajını gerçekten işitiyor muyum, yoksa sadece okuyup geçiyor muyum?
Hoşuma giden hükümleri kabul edip zoruma gidenleri görmezden mi geliyorum?
Bazı peygamberleri kültürel yakınlığıma göre daha “gerçek” kabul eder gibi mi davranıyorum?
İbadet ettikçe daha mütevazı mı oluyorum, yoksa kendimi diğer insanlardan üstün mü görüyorum?
Hata yaptığımda mazeret mi üretiyorum, yoksa bağışlanma isteyip yönümü düzeltiyor muyum?
Hayatımın sonunda nereye döneceğimi günlük kararlarımda gerçekten hesaba katıyor muyum?
Ve belki en önemlisi:
Ben gerçekten “işittim ve itaat ettim” diyebilecek bir hayat mı yaşıyorum, yoksa işittiklerim ile yaptıklarım arasında giderek büyüyen bir mesafe mi var?
Sonuç: Bakara Suresi’nin Sonunda İman, Bilgiden Teslimiyete; Teslimiyet de Tevazu ve Allah’a Dönüş Bilincine Dönüşür
Bakara Suresi 285. ayet, bütün surenin sonunda çok güçlü bir iman bildirisi sunar:
Peygamber iman etti.
Müminler iman ettiler.
Neye?
Allah’a.
Meleklerine.
Kitaplarına.
Peygamberlerine.
Ve şöyle dediler:
“Peygamberlerinden hiçbiri arasında ayrım yapmayız.”
Yani vahiy tarihini parçalamazlar.
Allah’ın peygamberlerinden bazılarını kabul edip bazılarını keyfî biçimde reddetmezler.
Ardından bütün surenin belki de en önemli insan cevabı gelir:
“İşittik ve itaat ettik.”
Ama bu cümleden hemen sonra kibir doğmaz.
Tam tersine:
“Rabbimiz, bağışlamanı dileriz.”
denir.
Çünkü mümin bilir:
İtaat etmeye çalışıyorum.
Ama kusursuz değilim.
İnanıyorum.
Ama zayıflıklarım var.
Doğruyu biliyorum.
Ama bazen yanılıyorum.
Bu yüzden iman:
itaat
ile
istiğfarı
birlikte taşır.
Ve bütün bunlar son cümlede tek bir yöne bağlanır:
“Dönüş sanadır.”
İşte ayetin bütün anlamı belki burada birleşir.
İnsan:
Allah’tan gelir,
Allah’ın dünyasında yaşar,
Allah’ın vahyiyle yön bulur
ve sonunda Allah’ın hükmüne döner.
Bakara 285’in insana yönelttiği en güçlü soru belki de şudur:
“Hayatımın sonunda Allah’a döneceğime gerçekten inanıyorsam, bugün işittiğim hakikate verdiğim cevap neden hayatımın geri kalanından ayrı olsun?”
