Bakara Suresi 269. Ayette “Allah Hikmeti Dilediğine Verir. Kime Hikmet Verilmişse Ona Çok Büyük Bir Hayır Verilmiş Demektir. Bunu Ancak Akıl Sahipleri Düşünüp Anlar” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi’nin 269. ayeti, infak ve insanın iç dünyası üzerine gelen ayetlerin ardından bu kez çok temel bir kavrama yönelir:
Hikmet.
Önceki ayette şeytanın insanı fakirlikle korkuttuğu, Allah’ın ise bağışlanma ve lütuf vaat ettiği anlatılmıştı.
Şimdi ise adeta şu soru ortaya çıkar:
İnsan bu iki yöneliş arasında doğru tercihi nasıl yapacak?
Ayetin cevabı:
Hikmetle.
Çünkü hikmet yalnızca çok şey bilmek değildir.
Doğruyu:
yanlıştan,
faydalıyı zararlıdan,
kalıcı olanı geçici olandan,
gerçek ihtiyacı korkunun ürettiği ihtiyaçtan
ayırt edebilmektir.
Bu yüzden Kur’an:
“Kime hikmet verilmişse ona çok büyük bir hayır verilmiştir.”
der.
Ayetin Temel Mesajı Nedir
Bakara 269’un temel mesajı şudur:
Hikmet, insanın sahip olabileceği en büyük nimetlerden biridir.
Çünkü hikmet insana yalnızca bilgi vermez.
Bilgiyi doğru kullanma yeteneği verir.
İnsan çok şey bilebilir.
Ama:
yanlış karar verebilir,
kibirlenebilir,
bilgisini kötüye kullanabilir.
Hikmet ise bilginin ahlakla birleşmesidir.
Bu nedenle ayet hikmeti:
“çok büyük bir hayır”
olarak tanımlar.
Hikmet Ne Demektir
Hikmet kelimesi geniş anlamlıdır.
Şunları kapsayabilir:
doğru hüküm verme,
olayların özünü kavrama,
bilgiyi yerinde kullanma,
doğru ile yanlışı ayırma,
ölçülü davranma,
vahyin mesajını derinden anlama.
Hikmet sadece akademik bilgi değildir.
Bir insan çok eğitimli olabilir ama hikmetsiz davranabilir.
Başka biri daha az bilgiye sahip olabilir ama:
doğru zamanda,
doğru sözü,
doğru ölçüyle
söyleyebilir.
Bilgi ile Hikmet Arasındaki Fark Nedir
Bilgi:
“Ne olduğunu bilmek.”
Hikmet ise:
“Bu bilgiyle ne yapılması gerektiğini bilmek.”
Bir doktor hastalık hakkında bilgi sahibidir.
Ama hastayla nasıl konuşacağını da bilmesi gerekir.
Bir yönetici kuralları bilir.
Ama hangi durumda nasıl uygulayacağını da bilmelidir.
Bir insan dini hükümleri bilir.
Ama bunları:
merhamet,
adalet,
ölçü
içinde uygulamazsa bilgi tek başına yeterli olmayabilir.
Hikmet bilginin yerini bulmasıdır.
Çok Bilmek Neden Tek Başına Yeterli Değildir
Çünkü bilgi ahlaken tarafsız bir güç olabilir.
Aynı bilgi:
iyilik için
veya kötülük için
kullanılabilir.
Teknoloji insanı iyileştirmek için kullanılabilir.
Aynı teknoloji zarar vermek için de kullanılabilir.
Bilgi gücü artırır.
Hikmet ise şu soruyu sorar:
“Bu gücü nasıl kullanmalıyım?”
Bu nedenle hikmetsiz bilgi bazen tehlikeli bile olabilir.
“Allah Hikmeti Dilediğine Verir” Ne Anlama Gelir
Bu ifade hikmetin büyük bir ilahî nimet olduğunu gösterir.
İnsan:
okuyabilir,
araştırabilir,
tecrübe kazanabilir.
Ama bütün bunların gerçekten:
derin anlayışa,
doğru hükme,
ahlaki olgunluğa
dönüşmesi ayrıca bir lütuftur.
Bu, insanın hiçbir çaba göstermemesi gerektiği anlamına gelmez.
İnsan öğrenir.
Düşünür.
Tecrübe eder.
Ama hikmetin nihai kaynağını kendisinde görmez.
Hikmet Öğrenilebilir Mi
Evet, insan hikmete yaklaşmak için kendisini eğitebilir.
Bunun yollarından bazıları:
düşünmek,
okumak,
tecrübeden ders çıkarmak,
hataları kabul etmek,
başkalarının deneyimlerini dinlemek,
acele karar vermemek,
vahyin ilkelerini anlamaya çalışmak
olabilir.
Ama hikmet yalnızca kitap okumakla oluşmaz.
Çünkü hikmet aynı zamanda karakter eğitimi ister.
Tecrübe İnsanı Otomatik Olarak Hikmetli Yapar Mı
Hayır.
İnsan aynı hatayı yıllarca tekrarlayabilir.
Tecrübe yaşamak başka,
tecrübeden ders çıkarmak başka şeydir.
Bir insan çok şey yaşayabilir ama hiç değişmeyebilir.
Hikmetli insan ise yaşadıklarına sorar:
“Bundan ne öğrenmeliyim?”
Bu nedenle yaş almak ile hikmet kazanmak aynı şey değildir.
Hikmet ile Akıl Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Ayetin sonunda:
“Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar.”
denir.
Kur’an burada sıradan zihinsel kapasiteden daha derin bir akıl kullanımına işaret eder.
Arapçada geçen ulü’l-elbâb, özü kavrayan, temiz ve derin akıl sahipleri anlamında kullanılır.
Yani akıl sadece hesap yapmak değildir.
Olayların:
özünü,
sonucunu,
ahlaki anlamını
görebilmektir.
“Çok Büyük Bir Hayır” Neden Hikmete Bağlanmıştır
Çünkü hikmet insanın birçok başka nimeti doğru kullanmasını sağlar.
Para hikmetsiz elde tehlikeli olabilir.
Güç hikmetsiz elde zulme dönüşebilir.
Bilgi hikmetsiz elde kibir oluşturabilir.
Özgürlük hikmetsiz elde savrulmaya dönüşebilir.
Ama hikmet varsa insan:
parayı,
gücü,
bilgiyi,
zamanı
daha doğru kullanabilir.
Bu yüzden hikmet tek başına bir nimet değil, diğer nimetleri doğru yöneten bir nimet gibidir.
Hikmetli İnsan Her Zaman Doğru Karar mı Verir
Hayır.
İnsan yine insandır.
Hata yapabilir.
Yanılabilir.
Eksik bilgiyle karar verebilir.
Hikmetli olmak kusursuz olmak değildir.
Fakat hikmetli insan:
hatasını daha kolay fark edebilir,
inat etmek yerine düzeltebilir,
sonuçları düşünür,
kendi bilgisinin sınırını bilir.
Belki de hikmetin önemli göstergelerinden biri:
“Bilmiyorum.”
diyebilmektir.
Hikmet ile Tevazu Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Gerçek hikmet insanı çoğu zaman daha mütevazı yapar.
Çünkü insan öğrendikçe:
bilmediklerinin büyüklüğünü
daha fazla fark eder.
Yüzeysel bilgi bazen kibir üretir.
Derin bilgi ise sınırları gösterir.
Hikmetli insan:
her konuda konuşmak zorunda hissetmez.
Her tartışmayı kazanmak istemez.
Her bildiğini göstermek zorunda kalmaz.
Çünkü onun amacı görünmek değil, doğruyu bulmaktır.
Hikmet ile Doğru Zamanlama Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Bazen doğru bir söz yanlış zamanda söylendiğinde zarar verebilir.
Aynı söz doğru zamanda çok faydalı olabilir.
Örneğin:
yas tutan bir insana uzun nasihat vermek doğru olmayabilir.
Bazen önce yanında sessizce durmak gerekir.
Hikmet:
ne söyleyeceğini
bilmek kadar,
ne zaman söyleyeceğini
bilmektir.
Bu yüzden hikmet ölçü ve zamanlama sanatıdır.
Hikmet Her Doğruyu Her Yerde Söylemek midir
Hayır.
Doğruyu söylemek değerlidir.
Ama hikmet şunu da sorar:
Bu doğru:
hangi dille,
hangi zamanda,
hangi bağlamda
söylenmeli?
Hakikati söylemek ile insanı gereksiz yere kırmak aynı şey değildir.
Hikmet, doğruluğu nezaket ve sonuç bilinciyle birleştirir.
İnfak Ayetlerinin Ardından Hikmet Neden Anılmış Olabilir
Bu bağlam son derece anlamlıdır.
Çünkü infak da hikmet ister.
Ne kadar vermeli?
Kime vermeli?
Ne zaman vermeli?
Aile sorumluluğu nasıl korunmalı?
Yardım nasıl yapılmalı?
Gösterişten nasıl kaçınılmalı?
Kötü mal vermemek nasıl sağlanmalı?
Bütün bunlar sadece cömertlik değil, hikmetli cömertlik gerektirir.
Bu nedenle 269. ayet önceki infak öğretilerinin adeta düşünsel anahtarı gibidir.
Hikmet Dini Bilgiyi de Kapsar Mı
Evet.
Klasik İslam düşüncesinde hikmet:
Kur’an’ı doğru anlamak,
dinî hükümlerin anlamını kavramak,
peygamberlerin öğretilerini doğru yorumlamak
gibi alanlarla da ilişkilendirilmiştir.
Fakat kavramı yalnızca dinî bilgiye indirgemek dar olabilir.
Hikmet aynı zamanda hayatın genelinde doğru kavrayış ve doğru uygulamadır.
Hikmet Neden Paradan Daha Değerli Olabilir
Çünkü para size imkân verir.
Ama o imkânı nasıl kullanacağınızı söylemez.
Çok para kazanabilirsiniz.
Yanlış kullanıp hem kendinize hem başkalarına zarar verebilirsiniz.
Hikmet ise az imkânı bile doğru kullanmayı öğretebilir.
Bu nedenle:
çok mala sahip olmak
ile
iyi bir hayat yaşamak
aynı şey değildir.
Hikmet insanın elindekini anlamlı hâle getirir.
Ayetin En Derin Felsefi Mesajı Nedir
Bakara 269’un en derin mesajlarından biri şudur:
İnsanın asıl ihtiyacı yalnızca daha fazla bilgi değil, doğru anlamdır.
Modern insan çok büyük miktarda bilgiye ulaşabilir.
Telefonundan saniyeler içinde:
milyonlarca sayfa,
haber,
yorum,
veri
görebilir.
Ama bilgi bolluğu otomatik olarak hikmet üretmez.
Hatta bazen insan daha çok bilgi içinde daha fazla kaybolabilir.
Asıl mesele:
Hangi bilgi önemli?
Hangisi güvenilir?
Hangisi ne zaman kullanılmalı?
İşte hikmet burada başlar.
Bakara 269 İnsana Hangi Öz Eleştiriyi Yaptırır
Ayet şu soruları düşündürebilir:
Çok şey biliyor olmamı hikmetli olmakla mı karıştırıyorum?
Bilgimi doğru yerde kullanabiliyor muyum?
Bir tartışmada hakikati mi arıyorum, yoksa bildiklerimi sergilemeyi mi?
Hatalarımdan ders çıkarıyor muyum?
Doğru zamanda susmayı biliyor muyum?
Bir kararın sadece bugünkü faydasını değil, uzun vadeli sonucunu da düşünüyor muyum?
Bilmediğim konuda “bilmiyorum” diyebiliyor muyum?
Sahip olduğum güç, para ve bilgiyi gerçekten doğru yönlendirebiliyor muyum?
Ve belki en önemlisi:
Hayatımda daha çok bilgi mi biriktiriyorum, yoksa daha doğru yaşamayı mı öğreniyorum?
Sonuç: Hikmet Çok Bilmek Değil, Bildiğimiz Şeyleri Doğru Yere Yerleştirebilme Sanatıdır
Bakara Suresi 269. ayet kısa ama son derece büyük bir hakikati dile getirir:
“Kime hikmet verilmişse ona çok büyük bir hayır verilmiştir.”
Çünkü insan:
bilgi sahibi olabilir
ama ölçüsüz olabilir.
Zengin olabilir
ama ne yapacağını bilemeyebilir.
Güçlü olabilir
ama adil olmayabilir.
Dindar görünebilir
ama merhametsiz davranabilir.
Konuşkan olabilir
ama doğru zamanda susmayı bilmeyebilir.
Hikmet bütün bunların arasında dengeyi bulabilmektir.
Ne zaman vermek?
Ne kadar vermek?
Ne zaman konuşmak?
Ne zaman susmak?
Ne zaman mücadele etmek?
Ne zaman geri çekilmek?
Ne zaman affetmek?
Ne zaman sınır koymak?
Hayat çoğu zaman sadece:
“Doğru nedir?”
sorusundan ibaret değildir.
Bazen daha zor soru şudur:
“Bu doğruyu burada nasıl uygulamalıyım?”
İşte bilgi ile hikmet arasındaki fark burada ortaya çıkar.
Ayetin sonunda:
“Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar.”
denir.
Çünkü hikmet de ancak düşünen, kendisini sorgulayan ve görünenin arkasındaki anlamı arayan insanda derinleşebilir.
Belki de Bakara 269’un insana yönelttiği en güçlü soru şudur:
“Hayatta asıl hedefim daha fazla şey bilmek mi, yoksa bildiklerimle daha doğru, daha adil ve daha anlamlı bir insan olabilmek mi?”
