Bakara Suresi 199. Ayette “Sonra İnsanların Akın Ettiği Yerden Siz de Akın Edin ve Allah’tan Bağışlanma Dileyin. Şüphesiz Allah Çok Bağışlayandır, Çok Merhamet Edendir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi’nin 199. ayeti, hac ibadetinin önemli aşamalarından biri üzerinden çok daha büyük bir ahlaki meseleye dikkat çeker:
Ayrıcalık duygusu.
Ayet:
“İnsanların akın ettiği yerden siz de akın edin.”
derken yalnızca hacdaki fiziksel hareketi düzenlememektedir.
Tarihsel bağlamda bazı insanların kendilerini diğer hacılardan daha ayrıcalıklı görerek Arafat’a çıkmaktan kaçındıkları ve farklı bir uygulama benimsedikleri aktarılır.
Kur’an bu ayrıcalığı kaldırır.
Mesaj çok güçlüdür:
Hacda herkes aynı insanlık ailesinin parçasıdır.
Soy.
Kabile.
Statü.
Servet.
Makam.
Hiçbiri insanı diğerlerinden daha kutsal bir sınıfa çıkarmaz.
Ve ayetin hemen ardından:
“Allah’tan bağışlanma dileyin.”
denilmesi son derece anlamlıdır.
Çünkü insanın en görünmez günahlarından biri bazen kendisini başkalarından üstün görmesidir.
Ayetin Temel Mesajı Nedir
Bakara 199 iki ana emir içerir:
İnsanların akın ettiği yerden siz de akın edin.
Ve:
Allah’tan bağışlanma dileyin.
Birinci emir toplumsal eşitliği hatırlatır.
İkinci emir ise insanın kendi eksikliğini fark etmesini sağlar.
Bu iki düşünce aslında birbirine bağlıdır.
Kendini başkalarından üstün gören insan istiğfara daha az ihtiyaç duyduğunu sanabilir.
Fakat Kur’an hac gibi büyük bir ibadetin ortasında bile insana:
“Bağışlanma dile.”
der.
Yani ibadet etmek insanı kusursuz hâle getirmez.
“İnsanların Akın Ettiği Yerden Siz de Akın Edin” Ne Demektir
Buradaki ifade Arafat’tan Müzdelife’ye yapılan toplu hareketle ilişkilidir.
Hacılar Arafat vakfesinden sonra birlikte hareket ederler.
Kur’an özellikle insanların genel hac düzeninin dışına çıkarak kendilerine ayrıcalıklı bir yol oluşturmamalarını ister.
Bu nedenle emir yalnızca:
“Oradan yürüyün.”
değildir.
Aynı zamanda:
“Kendinizi diğer insanlardan ayrı ve üstün görmeyin.”
mesajını taşır.
Bu Ayetin Tarihsel Arka Planında Ne Vardır
Klasik tefsirlerde Kureyş ve bazı müttefik grupların kendilerini Harem bölgesinin özel halkı olarak gördüklerine dair açıklamalar bulunur.
Bu nedenle bazıları diğer hacılar gibi Arafat’a kadar çıkmıyor, Müzdelife civarında kalıyordu.
Bunun arkasında bir tür:
dini ayrıcalık
ve kabile üstünlüğü
duygusu bulunuyordu.
Kur’an bu uygulamayı kaldırarak herkesi aynı hac düzenine çağırdı.
Böylece hac, kabile hiyerarşilerinin değil insan eşitliğinin alanına dönüştürüldü.
Kur’an Neden Hacda Ayrıcalığı Kaldırır
Çünkü hacın en temel sembollerinden biri eşitliktir.
Milyonlarca insan aynı yerde buluşur.
Aynı Kâbe’ye yönelir.
Aynı Arafat’ta bekler.
Benzer ihram hâline girer.
Bu ortamda:
servetin,
ırkın,
soyadının,
makamın
ve toplumsal statünün
manevi üstünlük ölçüsü olmadığı görünür hâle gelir.
Hac insanın sosyal kimliklerinin altındaki temel gerçeği hatırlatır:
Herkes insandır ve herkes kuldur.
Kureyş’in Ayrıcalığının Kaldırılması Neden Önemlidir
Kureyş, Mekke ve Kâbe ile bağlantısı nedeniyle Arap toplumunda büyük prestije sahipti.
Fakat Kur’an, kutsal mekâna yakınlığın insana otomatik olarak ahlaki üstünlük vermediğini gösterir.
Bu çok önemli bir ilkedir.
Kutsal bir şehirde doğmak.
Dindar bir aileden gelmek.
Bir dinî topluluğun merkezinde bulunmak.
Bunların hiçbiri kişinin karakterini otomatik olarak üstün yapmaz.
Mekâna yakınlık, Allah’a yakınlığın garantisi değildir.
Ayet Soy ve Kabile Üstünlüğünü mü Eleştirir
Evet, ayetin tarihsel bağlamında böyle güçlü bir boyut vardır.
İnsan toplumları tarih boyunca kendi gruplarını üstün görmeye eğilim göstermiştir.
“Bizim kabilemiz.”
“Bizim milletimiz.”
“Bizim sınıfımız.”
“Bizim ailemiz.”
Bu kimlikler insanın aidiyetinin parçası olabilir.
Fakat bunlar başkasını değersiz görmenin gerekçesine dönüştüğünde ahlaki sorun başlar.
Bakara 199’un hac bağlamındaki mesajı şudur:
Allah’ın önünde ayrıcalıklı insan sınıfı yoktur.
Hac Eşitliği Gerçekten Nasıl Görünür Hâle Getirir
Günlük hayatta insanların farkları kolayca görünür.
Birinin pahalı arabası vardır.
Birinin büyük makamı.
Birinin ünlü soyadı.
Birinin sıradan hayatı.
Fakat hacda bütün bu farklılıkların büyük bölümü arka plana düşer.
İnsanlar aynı meydanda bekler.
Aynı sıcaklığı hisseder.
Aynı duaları eder.
Aynı yönü takip eder.
Bu, teorik eşitliği bedensel bir deneyime dönüştürür.
İnsan yalnızca:
“Hepimiz eşitiz.”
demez.
Bir süreliğine bunu yaşamaya zorlanır.
“İnsanların Akın Ettiği Yerden” İfadesinde Neden “İnsanlar” Vurgulanır
Ayetin dili dikkat çekicidir.
Belirli bir seçkin sınıftan değil:
insanlardan
söz edilir.
Bu ifade hacdaki ortak insanlık duygusunu güçlendirir.
İnsan kendisini:
kabilesiyle,
milletiyle,
servetiyle
veya statüsüyle
tanımlayabilir.
Fakat bunların altında daha temel bir kimlik vardır:
İnsan olmak.
Hac bu ortak kimliği görünür kılar.
Ayet Elitizm ve Dini Ayrıcalık Açısından Nasıl Okunabilir
Ayetin ruhu dini elitizme karşı güçlü bir eleştiri taşır.
İnsan bazen:
“Ben daha bilgiliyim.”
“Ben daha dindarım.”
“Ben kutsal bir aileden geliyorum.”
“Benim grubum daha üstün.”
diyerek kendisine manevi ayrıcalık oluşturabilir.
Fakat bu düşünce dindarlığın kendisini kibir aracına dönüştürebilir.
Oysa gerçek dindarlığın sonucu kişinin kendisini diğerlerinden üstün görmesi değil, sorumluluğunun daha fazla farkına varması olmalıdır.
Neden Hemen Ardından “Allah’tan Bağışlanma Dileyin” Denilir
Bu son derece anlamlıdır.
İnsan büyük bir ibadet yapmaktadır.
Arafat’ta bulunmuştur.
Allah’ı zikretmiştir.
Hac görevlerini yerine getirmektedir.
Böyle bir anda insan:
“Artık büyük bir manevi seviyeye ulaştım.”
diye düşünebilir.
Kur’an ise tam bu noktada:
“Bağışlanma dileyin.”
der.
Bu, ibadetin insanı kibirden koruması gerektiğini gösterir.
Gerçek ibadet:
“Ben artık mükemmelim.”
dedirten değil,
“Hâlâ eksiklerim var.”
dedirten ibadettir.
İstiğfar Nedir
İstiğfar, Allah’tan bağışlanma istemektir.
Fakat yalnızca:
“Beni affet.”
demekten ibaret değildir.
Gerçek istiğfar:
yanlışı fark etmek,
pişmanlık duymak,
ondan dönmek
ve mümkünse verilen zararı düzeltmek
anlamlarını da içerir.
Dolayısıyla istiğfar yalnızca söz değil, ahlaki dönüşüm iradesidir.
İnsan bağışlanma isterken aynı yanlışı bilinçli biçimde sürdürüyorsa istiğfarın ruhuyla çelişebilir.
İnsan İbadetten Sonra Neden Bağışlanma Diler
İlk bakışta garip görünebilir.
İnsan günah işledikten sonra istiğfar eder.
Peki ibadetten sonra neden?
Çünkü hiçbir ibadet kusursuz olmayabilir.
İnsan:
dikkatini kaybetmiş olabilir,
gösterişe kapılmış olabilir,
başkasını kırmış olabilir,
niyetinde eksiklik yaşamış olabilir.
Bu nedenle İslam geleneğinde ibadetin ardından istiğfar etmek, kişinin yaptığı ibadeti kusursuz görmediğinin göstergesidir.
Bu çok güçlü bir manevi tevazu biçimidir.
Bağışlanma İstemek İnsan Onurunu Küçültür Mü
Hayır.
Tam tersine insanın kendi gerçeğiyle yüzleşmesini sağlar.
Hata yapabileceğini kabul etmek güçsüzlük değildir.
Asıl tehlike:
“Ben hiç hata yapmam.”
düşüncesidir.
Çünkü hatasını kabul etmeyen kişi onu düzeltemez.
İstiğfar insana:
“Yanlış yapabilirim ama değişebilirim.”
bilincini kazandırır.
Bu nedenle bağışlanma düşüncesinde hem tevazu hem umut vardır.
“Allah Çok Bağışlayandır” Ne Anlama Gelir
Ayette Allah için Gafûr sıfatı kullanılır.
Bu, Allah’ın bağışlamasının genişliğini ifade eder.
İnsan hata yapabilir.
Hatta aynı yanlışa tekrar düşebilir.
Fakat samimi biçimde döndüğünde bağışlanma kapısının açık olduğu vurgulanır.
Bu, insanı umutsuzluktan korur.
Çünkü insan:
“Ben artık düzelemem.”
diye düşünmeye başladığında değişme motivasyonunu kaybedebilir.
Kur’an’ın bağışlanma anlayışı ise dönüş ihtimalini sürekli açık tutar.
“Allah Çok Merhamet Edendir” İfadesi Neden Eklenir
Bağışlama geçmişteki yanlışla ilgilidir.
Merhamet ise daha geniş bir ilişkiyi gösterir.
Allah yalnızca insanın suçunu silen değil, ona yeniden yol açan ve dönüş imkânı veren olarak tanıtılır.
Bu nedenle ayetin sonunda:
Gafûr
ve
Rahîm
isimlerinin birlikte bulunması çok anlamlıdır.
İnsan yalnızca affedilmekle kalmaz.
Yeniden başlayabilme umuduna da sahip olur.
Ayet Günümüzde Sosyal Statü Açısından Nasıl Okunabilir
Bugün kabile sistemi eski biçimiyle bulunmayabilir.
Fakat yeni ayrıcalık biçimleri vardır.
Servet.
Meslek.
Eğitim.
Sosyal medya görünürlüğü.
Soyadı.
Vatandaşlık.
Sınıf.
İnsan bunlardan herhangi birini başkalarından üstün olduğunun kanıtı hâline getirebilir.
Bakara 199’un mesajı bu açıdan hâlâ son derece günceldir:
Toplumsal ayrıcalık, ahlaki üstünlük değildir.
Bir insanın daha fazla şeye sahip olması onu daha değerli bir insan yapmaz.
Ayetin En Derin Felsefi Mesajı Nedir
Belki de ayetin en derin mesajlarından biri şudur:
İnsan yükseldikçe daha fazla tevazuya ihtiyaç duyar.
Bilgi arttıkça kibir artabilir.
Servet arttıkça üstünlük duygusu büyüyebilir.
Dindarlık arttıkça insan kendisini başkalarından daha temiz görebilir.
Bu nedenle Kur’an hac gibi büyük bir ibadetin zirvesinde bile insanı iki şeye çağırır:
Herkesle aynı yolda yürü.
Ve:
Bağışlanma dile.
Bu iki emir birlikte insanın egosunu kökten sorgular.
Bakara 199 İnsana Hangi Öz Eleştiriyi Yaptırır
Ayet insana şu soruları sordurabilir:
Kendimi hangi insanlardan üstün görüyorum?
Sahip olduğum para, eğitim veya statüyü ahlaki değer sanıyor muyum?
Dindarlığımı başkalarını küçümsemek için kullanıyor muyum?
Bir iyilik yaptıktan sonra kendimi kusursuz mu görüyorum?
Özür ve bağışlanma dilemek bana neden zor geliyor?
Herkesin yürüdüğü ortak insanlık yolunda ben kendime özel bir kapı mı arıyorum?
Bu sorular ayetin hac bağlamını doğrudan insanın karakterine taşır.
Sonuç: Hacın Büyük Derslerinden Biri, Kalabalığın İçinde Ayrıcalık Aramamaktır
Bakara Suresi 199. ayet görünüşte Arafat’tan sonraki hac hareketini düzenleyen kısa bir ayettir.
Fakat arkasında son derece büyük bir ahlaki mesaj vardır:
Kendini insanlardan ayrıcalıklı görme.
İnsanların geçtiği yerden sen de geç.
İnsanların durduğu yerde sen de dur.
Çünkü kutsal yolculukta soyun, servetin ve sosyal statünün sana özel bir manevi yol açmaz.
Sonra ayet daha da derine iner:
“Allah’tan bağışlanma dileyin.”
Yani herkesle aynı yola girmek yetmez.
İnsan kendi içindeki kibirle de yüzleşmelidir.
Belki hacın en büyük paradokslarından biri budur:
İnsan dünyanın en kutsal mekânlarından birine gider fakat orada kendisini daha büyük değil, daha küçük görmeyi öğrenmesi beklenir.
Kâbe büyüktür.
Kalabalık büyüktür.
İnsan ise bütün bu görüntünün içinde kendi sınırlılığını fark eder.
Ve belki Bakara 199’un insana yönelttiği en güçlü soru şudur:
“Beni başkalarından üstün kıldığını sandığım şeylerin hepsi elimden alınsa, insan olarak değerimi neyin üzerine kurardım?”
