Âl-i İmrân Suresi 2. Ayette “Allah, O’ndan Başka İlah Yoktur; Hayy ve Kayyûm’dur” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin ikinci ayeti şöyledir:
“Allah, O’ndan başka ilâh yoktur. O Hayy’dır, Kayyûm’dur.”
Bu kısa ayet, Kur’an’ın Allah anlayışını olağanüstü yoğun bir biçimde özetler.
İlk bakışta yalnızca Allah’ın birliğinden söz ediyor gibi görünse de ayette üç büyük düşünce bulunmaktadır:
Allah
Hayy
Kayyûm
Bunların her biri, Tanrı’nın nasıl bir varlık olduğuna ilişkin son derece derin anlamlar taşır.
“Allah” Kelimesiyle Başlamak Ne Anlama Gelir
Bir önceki ayet yalnızca:
“Elif Lâm Mîm.”
şeklindeydi.
Ardından ikinci ayette doğrudan:
“Allah…”
denir.
Bu geçiş oldukça dikkat çekicidir.
Surenin ilk açıklanmış büyük kavramı Allah’tır.
Adeta okuyucuya şu temel nokta gösterilir:
Bu kitabın merkezinde önce insan değil, Tanrı vardır.
Kur’an’ın dünya görüşünde insanı, hayatı, ahlakı ve ölümü anlamanın başlangıç noktası Allah anlayışıdır.
“O’ndan Başka İlah Yoktur” Ne Demektir
Ayetin Arapça ifadesi:
“Lâ ilâhe illâ Hû.”
şeklindedir.
Kelime anlamına yakın biçimde:
“O’ndan başka ilah yoktur.”
demektir.
Bu ifade İslam’ın temel ilkesi olan tevhidi ortaya koyar.
Ancak tevhid yalnızca:
“Bir tane Tanrı vardır.”
demek değildir.
Daha derin anlamıyla:
Mutlak ilahlık yalnızca Allah’a aittir.
Hiçbir insan, nesne, güç, hükümdar, doğa olayı veya başka varlık Allah’ın sahip olduğu mutlak konuma sahip değildir.
Tevhid Neden Bu Kadar Merkezi Bir Kavramdır
Kur’an’ın en temel düşüncesi tevhit olarak görülebilir.
Çünkü Kur’an’a göre evrenin nihai kaynağı birden fazla bağımsız ilah değil, tek bir yaratıcı iradedir.
Bu düşüncenin çok önemli sonuçları vardır.
Eğer yaratıcı bir ise:
Evrenin nihai kaynağı birdir.
Mutlak egemenlik birdir.
Nihai ahlaki otorite birdir.
İbadetin nihai muhatabı birdir.
İnsanların üzerinde mutlaklaştırılabilecek başka hiçbir güç yoktur.
Bu nedenle tevhid yalnızca metafizik değil, aynı zamanda ahlaki bir ilkedir.
“Hayy” Ne Demektir
Ayette Allah için kullanılan ilk büyük sıfat:
El-Hayy
ifadesidir.
“Hayy” kelimesi temel olarak:
diri, yaşayan, hayat sahibi
anlamına gelir.
Fakat Allah için kullanıldığında insanın “yaşıyor” oluşuyla aynı düzeyde anlaşılmaz.
İnsan yaşar ama hayatı başlamıştır ve sona erer.
Allah’ın hayatı ise Kur’an’ın Tanrı anlayışında:
başlangıçsız, sonsuz ve hiçbir dış sebebe bağlı olmayan bir hayattır.
İnsan da Canlıdır, Allah da “Hayy”dır; Aradaki Fark Nedir
İnsan canlıdır fakat yaşamak için sürekli başka şeylere ihtiyaç duyar.
Oksijen gerekir.
Su gerekir.
Besin gerekir.
Uygun sıcaklık gerekir.
Organların çalışması gerekir.
Beynin işlevlerini sürdürmesi gerekir.
Bu koşullar ortadan kalkarsa insan ölür.
Kur’an’ın “Hayy” dediği Allah ise böyle değildir.
Allah’ın hayatı başka bir şey tarafından sürdürülmez.
Bu nedenle teolojik açıdan:
İnsan hayata sahiptir; Allah ise hayatı hiçbir kaynaktan almayan mutlak diri varlıktır.
“Kayyûm” Kelimesi Ne Anlama Gelir
Ayetteki ikinci önemli isim:
El-Kayyûm
ifadesidir.
Kelime oldukça geniş bir anlam alanına sahiptir.
Genellikle:
Kendi kendine kaim olan, varlığı için hiçbir şeye ihtiyaç duymayan ve bütün varlıkları ayakta tutan
şeklinde açıklanır.
Bu nedenle yalnızca “var olan” anlamına gelmez.
Aynı zamanda:
başka her şeyin varlığının dayandığı nihai temel
fikrini taşır.
“Kendi Kendine Kaim Olmak” Ne Demektir
Evrene baktığımızda neredeyse her şeyin başka bir şeye bağlı olduğunu görürüz.
Bir ağaç toprağa bağlıdır.
Toprak gezegene bağlıdır.
Gezegen Güneş sistemine bağlıdır.
Canlılar biyolojik koşullara bağlıdır.
İnsan anne ve babasının varlığına bağlıdır.
Fakat burada felsefi bir soru ortaya çıkar:
Her şey başka bir şeye bağlıysa, bütün bu bağımlılık zincirinin nihai temeli nedir?
“Kayyûm” kavramı bu soruya teolojik bir cevap verir:
Allah.
Allah Evreni Yaratıp Bırakmış Bir Tanrı Değildir
“Kayyûm” kavramının önemli sonuçlarından biri budur.
Bazı Tanrı anlayışlarında yaratıcı evreni meydana getirir ve daha sonra ona müdahale etmeyen bir güç olarak düşünülür.
Kur’an’ın Allah anlayışı bundan farklıdır.
Allah yalnızca başlangıçta yaratıp kenara çekilen bir yaratıcı değildir.
Aksine varlığın her an devam etmesi Allah’a bağlıdır.
Bu nedenle Kayyûm kavramı:
yaratılışın yalnızca geçmişte gerçekleşmiş tek bir olay olmadığını
düşündürür.
Varlık sürekli olarak Allah’a bağımlıdır.
Evren Allah Olmadan Var Olabilir miydi
Bu soru teolojinin olduğu kadar felsefenin de en eski sorularından biridir.
Eğer Allah “Kayyûm” ise Kur’an açısından cevap açıktır:
Hayır.
Çünkü Allah yalnızca evrenin ilk sebebi değil, varlığın devamının da temelidir.
Bu düşünceye göre evren:
kendi başına zorunlu değildir.
Var olmak zorunda değildir.
Başka türlü de olabilirdi.
Hiç var olmayabilirdi.
Allah ise klasik İslam düşüncesinde zorunlu varlık olarak değerlendirilir.
“Allah’ı Kim Yarattı?” Sorusu Burada Nasıl Ele Alınır
Bu ayet çok bilinen bir felsefi soruyla doğrudan bağlantılıdır:
Allah’ı kim yarattı?
Eğer Allah yaratılmış olsaydı, zaten “Kayyûm” olmazdı.
Çünkü varlığı başka bir varlığa bağlı olurdu.
Tanrı kavramının burada yapılan tanımı tam tersidir:
Varlığı başka bir sebebe dayanmayan nihai varlık.
Bu nedenle klasik teizm açısından:
“Allah’ı kim yarattı?”
sorusu:
“Yaratılmamış olanı kim yarattı?”
biçimine dönüşür.
Bu da tanım düzeyinde bir çelişki meydana getirir.
Fakat Her Şeyin Bir Sebebi Yok mudur
Burada sık yapılan bir yanlış anlaşılma vardır.
Klasik Tanrı argümanları genellikle:
“Her şeyin bir sebebi vardır.”
demez.
Daha dikkatli ifade şudur:
Başlangıcı olan veya varlığı başka bir şeye bağımlı olan şeylerin açıklanmaya ihtiyacı vardır.
Eğer Allah da aynı anlamda bağımlı bir varlık olsaydı, onun da açıklanması gerekirdi.
Fakat “Kayyûm” kavramı Allah’ı bağımlılık zincirinin içerisindeki bir halka değil, zincirin nihai varlık temeli olarak tanımlar.
Bu görüşün felsefi olarak kabul edilip edilmemesi ayrı bir tartışmadır; fakat Kur’an’daki kavram budur.
“Hayy” ile “Kayyûm” Neden Yan Yana Kullanılmıştır
Bu iki isim birlikte kullanıldığında oldukça güçlü bir anlam ortaya çıkar.
Hayy:
Allah’ın mutlak hayatını anlatır.
Kayyûm:
Allah’ın mutlak bağımsızlığını ve diğer bütün varlıkları ayakta tutmasını anlatır.
Birlikte düşündüğümüzde:
Allah kendi varlığı ve hayatı için hiçbir şeye muhtaç değildir; fakat diğer bütün varlıklar O’na muhtaçtır.
Bu, Kur’an’ın Tanrı anlayışının en kısa özetlerinden biridir.
Aynı İfade Âyetü’l-Kürsî’de Neden Tekrar Edilir
Bakara Suresi 255. ayet olan Âyetü’l-Kürsî de aynı ifadeyle başlar:
“Allah, O’ndan başka ilah yoktur. Hayy’dır, Kayyûm’dur.”
Bu tekrar tesadüfi görünmez.
Çünkü her iki yerde de Allah’ın mutlak varlığı ve egemenliği açıklanmaktadır.
Âyetü’l-Kürsî devamında:
“O’nu ne uyuklama tutar ne uyku.”
der.
Bu da “Hayy ve Kayyûm” fikrini daha da açık hâle getirir.
Allah’ın varlığı hiçbir zaman zayıflamaz, kesintiye uğramaz veya dışsal bir desteğe ihtiyaç duymaz.
Allah Uyursa Ne Olurdu
Bu düşünce ilk bakışta garip görünebilir.
Fakat antik mitolojilerde tanrılar uyuyan, yorulan, yemek yiyen, yaralanan veya başka tanrılar tarafından yenilebilen varlıklar şeklinde tasvir edilebilirdi.
Kur’an’ın Tanrı anlayışı bunlardan radikal biçimde ayrılır.
Allah:
yorulmaz,
uyumaz,
zayıflamaz,
yaşlanmaz,
ölmez.
Çünkü bu özelliklerin tamamı bağımlı canlıların özellikleridir.
Hayy ve Kayyûm, Allah’ı insan benzeri tanrı tasavvurlarından ayırır.
İnsan Neden Tanrılaştırılmamalıdır
Ayetin sosyal ve ahlaki sonucu da vardır.
Eğer:
“Allah’tan başka ilah yoksa”
hiçbir insan mutlaklaştırılamaz.
Hiçbir hükümdar,
lider,
din adamı,
zengin,
filozof,
bilim insanı
veya başka güç sınırsız otorite sahibi değildir.
Her insan sınırlı, ölümlü ve hata yapabilir bir varlıktır.
Bu açıdan tevhid:
Tanrı’yı yüceltirken insanın insan üzerindeki mutlak egemenlik iddiasını da sınırlar.
İnsan ile Allah Arasındaki En Büyük Fark Muhtaçlık Olabilir
İnsan hayatının hemen her alanında bir şeye bağımlıdır.
Daha doğmadan anne rahmine muhtaçtır.
Doğduğunda başkalarının bakımına muhtaçtır.
Yaşarken havaya, suya, gıdaya ve doğaya muhtaçtır.
Duygusal olarak başka insanlara ihtiyaç duyar.
Sonunda bedeni yaşlanır ve ölür.
“Kayyûm” ise bu bağımlılıkların hiçbirinin Allah için geçerli olmadığını söyler.
Belki insan ile Tanrı arasındaki en büyük ontolojik ayrım şudur:
İnsan muhtaçtır; Allah değildir.
İnsan Ölümsüz Olsaydı “Hayy” Olur muydu
İlginç bir düşünce deneyi yapabiliriz.
Bir insanın hiç ölmediğini varsayalım.
Bu onu Allah gibi “Hayy” yapar mıydı?
Hayır.
Çünkü yalnızca sonsuza kadar yaşamak yeterli değildir.
O insan hâlâ:
maddeye,
enerjiye,
mekâna,
çevre koşullarına
ve kendi varlığının sebebine bağımlı olacaktır.
Dolayısıyla Kur’an’daki “Hayy” yalnızca sonsuz yaşam süresi değil, bağımsız ve mutlak hayat anlamına gelir.
Ayetin Felsefi Özeti
Âl-i İmrân 2 yalnızca bir iman cümlesi değildir.
Aynı zamanda çok yoğun bir metafizik iddiadır.
Ayet üç temel şey söyler:
Bir: Nihai ilahlık yalnızca Allah’a aittir.
İki: Allah’ın hayatı başlangıç ve sona bağlı değildir.
Üç: Allah hiçbir şeye bağımlı değildir; diğer bütün varlıkların nihai dayanağı O’dur.
Böylece yalnızca birkaç kelime içerisinde:
Tanrı’nın birliği, hayatı ve ontolojik bağımsızlığı
tanımlanmış olur.
“Hayy ve Kayyûm” İnsana Kendi Yerini Hatırlatır
İnsan zaman zaman sahip olduğu bilgi, güç ve teknoloji nedeniyle kendisini son derece güçlü hissedebilir.
Fakat hayatının en temel şartlarını bile kendisi oluşturmuş değildir.
Kalbinin atmasını başlatmadı.
Doğacağı zamanı seçmedi.
Bedenini kendisi tasarlamadı.
Yaşlanmayı tamamen durduramıyor.
Ölümü ortadan kaldıramıyor.
Âl-i İmrân’ın ikinci ayeti bu insan gerçekliğinin karşısına tamamen farklı bir varlık anlayışı koyar:
Allah.
O’ndan başka mutlak ilah yoktur.
O Hayy’dır; hayatı hiçbir kaynağa dayanmaz.
O Kayyûm’dur; varlığı hiçbir şeye dayanmaz, fakat bütün varlıkların nihai dayanağı O’dur.
Belki ayetin ortaya çıkardığı en derin soru şudur:
Bizim var olmamız için bu kadar çok şey gerekliyken, hiçbir şeye muhtaç olmadan var olan bir varlığın ne anlama geldiğini insan zihni gerçekten bütünüyle kavrayabilir mi?
