Ferdinand de Saussure'a Göre Dilsel Göstergenin Keyfîliği Ne Demektir 
Bir Kelime Neden Tam da O Şeyi Değil de Başka Bir Şeyi Değil, Belirli Bir Kavramı Taşır Gibi Görünür
Dilsel Göstergenin Keyfîliği Neden Saussure'un En Sarsıcı Fikirlerinden Biri Olarak Görülür
Ferdinand de Saussure'un dil kuramında dilsel göstergenin keyfîliği, ilk bakışta küçük bir teknik ilke gibi görünebilir. Oysa bu fikir, modern dil düşüncesinin en derin fay hatlarından biridir. Çünkü bu ilke, insanların çoğu zaman fark etmeden taşıdığı bir yanılsamayı kırar: Sanki kelimeler doğaları gereği şeylere aitmiş gibi düşünürüz. Sanki "su", "gök", "ağaç", "anne", "gece" gibi sözcükler, işaret ettikleri kavramlarla kaderden gelen doğal bir bağ içindeymiş gibi görünür. Saussure ise tam burada müdahale eder ve şunu söyler: Hayır; bir ses dizisinin belirli bir kavramı taşıması doğadan gelmez, dilden gelir.
İşte bu yüzden keyfîlik ilkesi sadece kelimeler hakkında değil, insanın anlam dünyası hakkında da konuşur. Çünkü bu fikir, bizi şu hakikate götürür:
Dil doğanın aynası değildir.
Dil, toplumsal olarak kurulmuş bir işaretler düzenidir.
Kelimeler nesnelerin içine gizlenmiş doğal etiketler değildir.
Anlam, toplumun görünmeyen uzlaşmalarında yaşar.Bu nedenle Saussure'un keyfîlik ilkesi, dilin masum bir isim verme aracı olmadığını; insanlık tarihinin, ortak bilincin ve işaret örgüsünün taşıdığı büyük bir yapı olduğunu ortaya koyar.
"Keyfîlik" Kelimesi Burada Tam Olarak Ne Anlama Gelir
Saussure'daki "keyfîlik" kavramı çok sık yanlış anlaşılır. Günlük dilde keyfîlik bazen rastgelelik, düzensizlik, gelişi güzel davranma ya da kuralsızlık gibi çağrışımlar doğurur. Oysa Saussure'un kastettiği şey bu değildir. Dilsel göstergenin keyfîliği demek, bir gösteren ile bir gösterilen arasındaki bağın doğal, zorunlu, evrensel ve tabiat tarafından belirlenmiş bir bağ olmaması demektir.
Yani mesele şudur: Belirli bir ses imgesinin neden tam da belirli bir kavrama bağlandığına dair doğada yazılı bir yasa yoktur. Aynı kavram, başka bir dilde bambaşka bir ses dizisiyle ifade edilebilir. Bu da gösterir ki gösteren ile gösterilen arasındaki bağ, tabii değil; tarihsel ve toplumsal olarak yerleşmiş bir bağdır.
Buradaki incelik şudur:
Keyfîlik, kuralsızlık değildir. Keyfîlik, rastgele konuşma değildir. Keyfîlik, kişisel cana göre anlam verme değildir.
Keyfîlik, gösteren ile gösterilen arasındaki bağın doğadan değil, sistemden doğmasıdır.Bu yüzden Saussure'un keyfîliği, karmaşayı değil; tam tersine insan dilinin nasıl olup da toplumsal uzlaşıyla işlediğini anlamamızı sağlar.
Bir Kelimenin Belirli Bir Kavramı Taşıması Neden Doğal Bir Zorunluluk Değildir
İnsan zihni alıştığı şeyleri doğal sanmaya eğilimlidir. Doğduğu dilden itibaren belirli ses dizilerini belirli anlamlarla birlikte duyan kişi, zamanla bunların birbirine kaçınılmaz biçimde bağlı olduğunu sanabilir. Oysa Saussure bu yanılsamayı parçalar. Çünkü aynı kavramın farklı dillerde bambaşka biçimlerle ifade edilmesi, bu bağın doğadan değil, dilden doğduğunu gösterir.
Mesela aynı nesne ya da kavram için farklı toplumların farklı sözcükler kullanması bize şunu öğretir: Ses ile anlam arasında önceden verilmiş ontolojik bir kader yoktur. İnsanlık, dünyayı tek bir zorunlu dil haritasıyla yaşamaz. Her dil, belirli kavram alanlarını kendi ses örüntüleriyle kurar.
Burada büyük sonuç şudur:
Doğada kelimeler yoktur; doğada şeyler, algılar ve deneyimler vardır. Kelimeler, insan topluluklarının kurduğu anlam köprüleridir. Ses ile kavramın birliği, tabiatın değil kültürün ürünüdür.
Dillerin çeşitliliği, keyfîlik ilkesinin en güçlü delillerinden biridir.Demek ki bir kelime belirli bir kavramı taşıyormuş gibi görünür; çünkü biz onu o sistem içinde öğrenmişizdir. Doğal olduğu için değil, alışılmış olduğu için doğal sanılır.
Saussure Neden Bu İlkeyi Göstergenin Kalbine Yerleştirir
Saussure için dilsel gösterge, gösteren ve gösterilen birlikteliğidir. Ancak bu birlikteliğin nasıl oluştuğunu açıklamak için keyfîlik ilkesine ihtiyaç vardır. Eğer gösteren ile gösterilen arasında doğal bir bağ olduğunu varsaysaydık, dil çalışmaları büyük ölçüde doğa incelemesine dönüşürdü. Fakat Saussure dilin doğa değil, sistem olduğunu göstermek ister.
Bu yüzden keyfîlik, onun kuramında yan fikir değildir; tam merkezde yer alır. Çünkü bu ilke sayesinde dilin:
ilişkisel, toplumsal, sistemik, kavramsal, tarihsel olarak kurulmuşbir yapı olduğu anlaşılır.
Başka bir deyişle Saussure, dilin özünü tek tek kelimelerde değil, onların sistem içinde nasıl değer kazandığında arar. İşte keyfîlik ilkesi, kelimenin doğasında kutsal bir anlam çekirdeği olmadığını; onun ancak dil topluluğu tarafından paylaşılan işaret sistemi içinde anlamlı hale geldiğini gösterir.
Keyfîlik İlkesi Dilin "Adlandırma Listesi" Olmadığını Nasıl Kanıtlar
Eğer dil yalnızca hazır nesnelerin üstüne etiket yapıştırma işi olsaydı, o zaman kelimelerin doğrudan nesnelere bağlı olduğu düşünülebilirdi. Böyle bir tabloda sözcük, dünyada zaten tam biçimli duran şeylerin sonradan alınmış adları olurdu. Fakat Saussure'un keyfîlik ilkesi bu sade modeli bozar.
Çünkü dil, nesneleri birebir etiketlemekten önce onları kavramsal alanlara ayırır, sınırlar çizer, farklar kurar, değerler oluşturur. Aynı gerçeklik alanı farklı dillerde farklı biçimlerde bölünebilir. Bu, dilin dünyayı sadece adlandırmadığını; aynı zamanda belli hatlarla kurduğunu ve düzenlediğini gösterir.
Bu nedenle keyfîlik ilkesi bize şunu söyler:
Dil sadece isim verme değildir. Dil, kavramsallaştırma makinesidir. Dünya, dil içinde bölünmüş ve anlamlı hale gelir.
Kelime, nesnenin doğal etiketi değil; sistem içindeki işarettir.Saussure'un büyüklüğü tam da burada parlar: O, dili bir isimler kataloğu olmaktan çıkarıp anlam mimarisi haline getirir.
Diller Arasındaki Çeşitlilik Keyfîlik İlkesini Neden Güçlendirir
Saussure'un keyfîlik ilkesinin en görünür dayanaklarından biri, diller arasındaki muazzam çeşitliliktir. Eğer belirli kavramlarla belirli sesler arasında doğal bağ bulunsaydı, dünya dillerinde çok daha yüksek bir zorunlu benzerlik beklerdik. Oysa aynı kavram alanlarının çok farklı ses dizileriyle karşılandığını görürüz. Bu durum, dilsel işaretin doğadan değil, insan topluluklarının tarihsel inşasından kaynaklandığını ortaya koyar.
Bu çeşitlilik sadece sözcük düzeyinde de değildir. Diller:
dünyayı farklı biçimlerde böler, aynı alanı farklı kavramsal sınırlara ayırır, aynı deneyimi farklı anlam örgüleriyle taşır, aynı işlevi farklı ses sistemleriyle gerçekleştirir.Dolayısıyla çeşitlilik, dilin bozukluğu değil; keyfîliğinin ve insanîliğinin kanıtıdır. İnsanlık tek bir zorunlu dil üzerinden konuşmaz. Her toplum, tarih içinde kendi ses-kavram uzlaşmalarını geliştirir. İşte bu yüzden keyfîlik ilkesi, yalnızca teorik değil; dillerin yaşayan çokluğuyla doğrulanan bir gerçektir.
Keyfîlik Rastgelelik Değilse, Dil Neden Bu Kadar Düzenli İşleyebilir
Bu soru çok önemlidir. Çünkü çoğu kişi "bağ doğal değilse, dil nasıl bu kadar sağlam çalışıyor?" diye düşünür. Saussure'un cevabı burada son derece nettir: Göstergenin keyfîliği, bireylerin her gün anlamları istedikleri gibi değiştirebileceği anlamına gelmez. Tam tersine, gösteren ile gösterilen arasındaki bağ bir kez toplumsal olarak yerleştikten sonra, o dil topluluğu içinde zorlayıcı bir norm haline gelir.
Yani işaretin bağı doğadan gelmez; ama toplum tarafından paylaşıldığı için güçlüdür. Bir kişi tek başına çıkıp "bugünden sonra bu kelime şu anlama gelsin" diyemez. Çünkü dil bireyin keyfî icadı değil, kolektif belleğin ve ortak kullanımın alanıdır.
Burada şöyle bir ayrım vardır:
Köken bakımından doğal değildir. İşleyiş bakımından toplumsal olarak sabittir. Bireysel irade ile değil, ortak sistemle sürer. Bu yüzden dil hem kuruludur hem bağlayıcıdır.Saussure'un dahiliği, tam da bu iki şeyi aynı anda gösterebilmesindedir: Dilin bağı doğal değildir; ama bir kez kurulunca toplum içinde güçlü bir düzen haline gelir.
Ses ile Kavram Arasındaki Bağın Doğal Olmaması İnsan Bilinci İçin Ne Anlama Gelir
Bu mesele yalnızca dil teorisi değildir; insan bilincinin yapısına kadar uzanır. Çünkü eğer ses ile kavram arasındaki bağ doğal değilse, bu demektir ki insan dünyayı doğrudan hazır anlamlarla yaşamaz. İnsan, içinde doğduğu dilin ayrımları, uzlaşıları ve kodları aracılığıyla düşünür. Böylece dil, sadece iletim aracı değil; bilinç için bir biçimleme zemini haline gelir.
Bu şu anlama gelir:
İnsan zihni anlamı doğada bulmaz; onu dil içinde örgütler. Dünya çıplak halde gelmez; dil tarafından kesilir, ayrılır, adlandırılır.
Düşünce, dilsel sistemlerin sunduğu imkanlar içinde belirginleşir. Anlam, doğadan çok işaretler düzeninde görünür hale gelir.Saussure burada insanı şuna uyandırır: Biz çoğu zaman kelimelerin bize dışarıdan verildiğini ve sadece kullandığımızı sanırız. Oysa gerçekte, o kelimeler bizim gerçekliği nasıl göreceğimizi de derinden etkiler. Bu nedenle keyfîlik ilkesi, dilin toplumsallığını kadar insanın zihinsel dünyasının da kurulu olduğunu düşündürür.
Dilsel Değer ile Keyfîlik Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Saussure'un çok önemli bir başka katkısı da "değer" düşüncesidir. Bir işaret yalnızca gösteren-gösterilen birleşimi olarak var olmaz; aynı zamanda sistemdeki diğer işaretlerle kurduğu farklar sayesinde değer kazanır. İşte keyfîlik ilkesiyle değer düşüncesi burada birleşir.
Çünkü gösteren ile gösterilen arasındaki bağın doğal olmaması, işaretin anlamının tek başına özsel bir çekirdekten gelmediğini gösterir. O halde anlam ve değer, işaretin doğasında değil; sistemdeki ilişkilerde aranmalıdır.
Bu bize şunu öğretir:
Bir kelime, yalnızca kendi sesinden dolayı anlamlı değildir. Bir kelime, diğer kelimelerden farklarıyla değer taşır. Kavram alanı da başka kavramlardan ayrıldığı için belirginleşir. Demek ki keyfîlik, bizi tek tek kelimelerden çok sistemin bütününe bakmaya zorlar.İşte bu yüzden keyfîlik ilkesi, Saussure'un yapısal dil anlayışına açılan büyük kapıdır. Kelimeler tek tek doğa parçaları değil; ilişkisel bir ağın düğümleridir.
Onomatopoetik Sözcükler Keyfîlik İlkesine İtiraz mı Eder
İlk bakışta bazı sözcükler keyfîlik ilkesine aykırı gibi görünür. Örneğin doğa seslerini taklit ettiği düşünülen kelimeler, sanki ses ile anlam arasında daha doğal bir bağ varmış izlenimi doğurabilir. Fakat Saussure bu tür örneklerin bile keyfîlik ilkesini kökten bozmadığını düşünür. Çünkü ses taklidi gibi görünen sözcükler bile farklı dillerde farklı biçimlerde kurulabilir.
Aynı hayvan sesi ya da doğa olayı, her dilde aynı şekilde yansıtılmaz. Demek ki burada da doğrudan doğanın saf kopyası değil, dilin kendi ses sistemi içinden geçirilmiş bir biçim vardır. Yani taklit görünen şey bile aslında dile uyarlanmış, toplumca kabul edilmiş, sistem içine alınmış bir işarettir.
Buradaki önemli sonuç şudur:
Taklit gibi görünen sözcükler bile dilin filtresinden geçer. Her dil aynı sesi aynı biçimde duymaz ve kurmaz. Doğa sesi, dil içinde yeniden şekillenir. Bu yüzden istisnalar, ilkeyi bütünüyle çürütmez.Saussure böylece bize gösterir ki dil, doğayı bile doğrudan değil; kendi işaret mantığı içinden geçirerek konuşur.
Keyfîlik İlkesi ile Toplumsal Uzlaşma Arasındaki İlişki Nedir
Dilsel göstergenin keyfîliği, tek başına alındığında eksik anlaşılır. Çünkü Saussure için bu ilke, mutlaka toplumsal uzlaşma ile birlikte düşünülmelidir. Bir kelimenin belirli bir kavrama bağlanması doğal değildir; fakat bu bağ, dil topluluğunun ortak kabulü sayesinde işler.
İşte dilin gerçek gücü burada doğar. İnsanlar tek tek bireyler olarak dili uydurmazlar. Dil, nesiller boyunca aktarılan, yerleşen, alışılan ve topluca sürdürülen bir işaretler sistemidir. Böylece işaretin bağı, doğadan değil; ortaklıktan kuvvet alır.
Bu nedenle dilin özünde hem:
uzlaşma, toplumsal süreklilik,
tarihsel aktarım, kolektif bellekvardır.
Saussure'un keyfîlik ilkesi bu yüzden yalnızca bireysel zihin için değil, toplum teorisi için de önemlidir. Çünkü dil, insan topluluğunun görünmeyen anlaşmalarla nasıl ayakta durduğunu da gösterir.
Bir Kelime Neden "Tam da O Kavramı" Taşıyormuş Gibi Görünür
Kullanıcının başlığındaki ikinci soru tam da bu meselenin psikolojik derinliğini yakalıyor. Bir kelime neden tam da o kavramı taşıyormuş gibi görünür
Bunun cevabı doğada değil; alışkanlıkta, kolektif bellekte, sistemsel tekrarda ve öğrenilmiş doğallıkta yatmaktadır.İnsan çocukluğundan itibaren aynı ses-kavram bağlarını tekrar tekrar duyar. Zamanla bu bağ o kadar içselleşir ki artık kurulmuş görünmez; doğal görünür. Oysa bu doğallık hissi, bağın doğadan gelmesinden değil, unutulmuş tarihsel kuruluştan kaynaklanır. İnsan bir kelimeyi her duyduğunda onun arkasındaki toplumsal inşayı değil, yalnızca sonucu hisseder.
Bu yüzden bir kelime:
öğrenildiği için doğal sanılır,
tekrarlandığı için kaçınılmaz görünür, toplumsal olarak paylaşıldığı için tartışılmaz hale gelir, sistem içinde yaşadığı için zorunluymuş izlenimi verir.Saussure'un düşüncesi, işte bu görünen doğallığın altındaki görünmeyen kurulmuşluğu açığa çıkarır.
Keyfîlik İlkesi Dil ve Düşünce İlişkisini Nasıl Derinleştirir
Eğer dildeki işaretler doğal olsaydı, düşünce ile dil arasındaki ilişki de çok daha basit olurdu. Fakat keyfîlik ilkesi gösterir ki düşünce, doğanın hazır isimleriyle değil; toplumsal işaret sistemleriyle şekillenen bir alandır. Bu da dilin düşünce üzerindeki etkisini daha derin hale getirir.
Saussure burada dolaylı olarak şunu düşündürür: İnsan, dünyayı yalnızca algılamaz; onu belirli işaret sistemleriyle anlamlandırır. Dolayısıyla kelimenin taşıdığı kavram, doğadan değil sistemden geliyorsa, düşünce de bu sistemden bağımsız saf bir açıklık olarak kalamaz.
Buradaki derin sonuç şudur:
Düşünce, dilin kurduğu ayrımlarla daha netleşir. Dünya, dilsel sistemler içinde anlamlı hale gelir. Kelimelerin bağları kurulmuşsa, düşüncenin çizgileri de kısmen kuruludur. Bu nedenle keyfîlik ilkesi, dil felsefesine kadar uzanan büyük bir kapıdır.Saussure doğrudan kaba bir determinizm kurmaz; ama dilin düşünceyi basitçe taşıyan nötr kap olmadığını güçlü biçimde sezdirir.
Çeviri Faaliyeti Keyfîlik İlkesini Neden Daha Da Görünür Kılar
Çeviri, Saussure'un keyfîlik ilkesini günlük olarak kanıtlayan en çarpıcı alanlardan biridir. Eğer kelimeler doğrudan nesnelere doğal biçimde bağlı olsaydı, çeviri çok kolay olurdu. Bir dildeki işaret ötekine mekanik olarak aktarılırdı. Oysa çeviri çoğu zaman yalnızca kelime aramak değildir; iki farklı işaret sisteminin kurduğu anlam alanları arasında geçit kurma çabasıdır.
Çünkü farklı diller:
aynı kavramları farklı sınırlarla kurabilir, aynı sözcük alanına farklı çağrışımlar yükleyebilir, bazı kavramları daha ince, bazılarını daha geniş taşıyabilir, aynı gerçekliği farklı ses ve yapı örgüleriyle sunabilir.Bu nedenle çeviri, keyfîliğin kaosa değil; farklı kurulu düzenlere işaret ettiğini gösterir. Her dil kendi uzlaşması içinde işler. Çevirmenin görevi ise doğadaki tek bir doğru adı bulmak değil; bir sistemdeki anlamı başka bir sistemde en uygun karşılığa taşımaktır.
Keyfîlik İlkesi Göstergebilimin ve Yapısalcılığın Yolunu Nasıl Açmıştır
Saussure'un bu ilkesi yalnızca dilbilim için değil, daha sonra gelişecek göstergebilim ve yapısalcılık için de kurucu olmuştur. Çünkü eğer bir işaretin anlamı doğrudan doğadan değil, sistem içindeki bağlardan doğuyorsa, o zaman yalnızca sözcükler değil; bütün kültürel işaretler bu mantıkla okunabilir.
Böylece şu alanlar açılmıştır:
Sanat eserleri işaret sistemi olarak okunabilir.
Medya dili doğal değil, kurulmuş kodlar bütünü olarak çözümlenebilir. Kültür, simgeler ve farklar ağı olarak anlaşılabilir. İnsan üretimleri görünmeyen yapılara göre yorumlanabilir.Yani keyfîlik ilkesi, "dil doğadan gelmiyor" demekle kalmaz; "anlamı sistemler kurar" düşüncesine kapı açar. Bu yüzden Saussure'un bu ilkesi, modern insan bilimlerinin en bereketli kaynaklarından biri olmuştur.
Dijital Çağda Keyfîlik İlkesi Hâlâ Neden Son Derece Günceldir
Bugün insanlar yalnızca klasik kelimelerle değil; emojilerle, ikonlarla, kısaltmalarla, etiketlerle, marka isimleriyle, algoritmik sınıflandırmalarla ve ekran kültürünün hızlı kodlarıyla yaşıyor. Bu çağda Saussure'un keyfîlik ilkesi daha da görünür hale gelir. Çünkü dijital dünyada hemen her şey, belirli bir biçimin belirli bir kavrama topluca bağlanmasıyla işler.
Bir emoji doğal olarak belirli duyguyu taşımaz; toplumsal kullanım onu o anlama bağlar. Bir hashtag tabiatın parçası değildir; dijital kültür içinde anlam kazanır.
Bir logo doğadan gelmez; marka belleği onu çağrışım deposuna dönüştürür.
Kısaltmalar ve internet dili, kolektif uzlaşıyla hızla yeni işaretlere dönüşür.Demek ki Saussure'un ilkesi sadece eski dil teorisi değildir. Tam tersine, bugün simgelerle örülmüş dijital hayatın her anında yaşamaktadır. İnsan hâlâ doğayla değil, işaretlerin toplumsal ekonomisiyle anlam kurmaktadır.
Saussure'a Göre Keyfîlik İlkesinin Sınırları Var mıdır
Evet, Saussure'un düşüncesi kendi içinde bazı nüanslar taşır. Her ne kadar dilsel göstergenin bağı doğal değilse de, bütün dil tamamen sınırsız keyfîlik içinde de değildir. Çünkü bir kez sistem kurulunca, işaretler artık karşılıklı farklar ağı içinde değer kazanır ve kolayca değiştirilemez. Ayrıca bazı alanlarda ses benzerlikleri, tarihsel kalıntılar, biçimsel çağrışımlar ya da taklit öğeleri kısmi etkiler yaratabilir.
Fakat bu durum ana ilkeyi bozmaz. Saussure'un asıl anlatmak istediği şey, işaret bağının özünde doğa tarafından zorunlu kılınmadığıdır. Sonrasında sistem içinde yerleşmesi ve belirli kısıtlar üretmesi, ilkenin reddi değil; işleyişin toplumsal yönüdür.
Bu nedenle sınırları şöyle okuyabiliriz:
İşaretin bağı doğal değildir. Ama toplumsal sistem içinde keyfî biçimde değiştirilemez. Bazı örneklerde ses çağrışımı olabilir. Ama bunlar dilin özünü belirleyen zorunlu doğal bağlar oluşturmaz.Bu denge, Saussure'un teorisinin inceliğini ve ciddiyetini gösterir.
Dilsel Göstergenin Keyfîliği Maddeler Halinde Nasıl Özetlenebilir
Bütün bu derin kuramsal yapıyı toparlarsak, Saussure'un keyfîlik ilkesini şu temel noktalarla özetleyebiliriz:
Gösteren ile gösterilen arasındaki bağ doğal ve zorunlu değildir. Belirli bir ses dizisinin belirli bir kavrama bağlanması toplumsal ve tarihsel olarak kuruludur. Keyfîlik, rastgelelik veya kuralsızlık anlamına gelmez. Bir kez toplumsal uzlaşmayla yerleşen işaret bağı, dil topluluğu içinde güçlü hale gelir. Diller arasındaki çeşitlilik, keyfîlik ilkesinin en görünür kanıtlarından biridir. Anlam, kelimenin doğasında değil; işaretler sistemindeki fark ilişkilerinde değer kazanır. Bu ilke, dili doğanın aynası olmaktan çıkarıp toplumsal işaret sistemi olarak düşünmemizi sağlar. Göstergebilim, yapısalcılık ve modern kültür çözümlemeleri bu ilkeden derin biçimde beslenmiştir.Bu maddeler, Saussure'un neden sadece dilbilimci değil; anlamın doğasını değiştiren bir düşünür olduğunu açıkça gösterir.
Son Söz Bir Kelimenin İçinde Doğa mı Konuşur, Yoksa İnsanlığın Sessiz Anlaşması mı
Saussure'un dilsel göstergenin keyfîliği hakkındaki büyük öğretisi şudur: Bir kelimeyi doğal sanmamız, onun doğal olmasından değil; insanlık tarafından çok derin biçimde benimsenmiş olmasındandır. Ses ile anlam arasındaki bağ gökten düşmemiştir. Onu toplum kurmuş, tarih taşımış, bellek korumuş, tekrar sağlamlaştırmış ve bilinç neredeyse unutacak kadar içselleştirmiştir.
Bu yüzden bir kelime belirli bir kavramı taşıyormuş gibi görünür. Çünkü o bağ, artık görünmez hale gelmiştir. Tıpkı uzun zamandır ayakta duran bir şehrin temellerini unutmuş olmamız gibi, dilde de sürekli kullandığımız bağların kurulmuşluğunu unuturuz. Saussure bizi o görünmeyen temellere indirir. Orada doğa değil, toplumsal uzlaşma, işaret sistemi, farklar düzeni ve insanlığın ortak anlam emeği vardır.
Ve belki de en büyüleyici sonuç şudur: Dilin en doğal görünen tarafı, çoğu zaman onun en insan yapısı tarafıdır. Kelime tabii görünür; çünkü medeniyet çok derinden işlemiştir.
