Deneme Nasıl Yazılır 
Montaigne'den Bugüne Etkileyici Deneme Yazmanın 17 Kuralı
Deneme Nedir Makale Değildir, Günlük Değildir
Deneme; bir düşüncenin etrafında dolaşan, soran, tartan, itiraz eden ve sonunda okuru bir yere bırakan yazı türüdür.
Makale: İspat eder
Günlük: Anlatır- Deneme: Düşünür ve düşündürür
Montaigne ruhu: "Benim aklım böyle yürüyor" dürüstlüğü
Denemenin Kalbi: Bir Soru Seç
Deneme, bir soruyla başlar. Soru ne kadar netse, yazı o kadar sağlam olur.
- “Neden yalnız kalmaktan korkarız”
- “Bir insan ne zaman büyür”
- “Mutluluk gerçekten amaç mı”
Kural: Bir cümlelik soru seç, yazı o sorudan kaçmasın
Montaigne'den 1. Kural: Kendini Malzeme Yap
Montaigne, insanı anlatmak için önce kendini açar. Çünkü en sahici laboratuvar "ben"dir.
Kendi deneyimini saklama- Ama abartma: “Ben”i evrensel duyguya bağla
- Soru: “Bende olan, başkada da var mı”
2. Kural: İddia Değil, Arayış Dili Kullan
Denemenin büyüsü kesin hükümden değil, arayıştan gelir.
“Böyledir” yerine
“Bana böyle görünüyor”- “Şöyle olabileceğini düşünüyorum”
- Okura alan bırak: Deneme, okuru boğmaz
3. Kural: Tek Bir Ana Fikir, Üç Damar
Deneme dağınık olursa okur kaybolur. Ana fikir tek olsun; ama üç damar aç.
- Damar 1: Kişisel deneyim
Damar 2: Okuma/gözlem (alıntı şart değil)
Damar 3: Hayat örneği (sokak, aile, iş, toplum)
4. Kural: Giriş Cümlesi Bıçak Gibi Olsun
Deneme girişte okuru yakalar. İlk 2 cümle yazının kaderidir.
“Bazı insanlar susar çünkü söyleyecekleri yoktur değil; söyledikleri duyulmayacaktır.”
“İnsanın en büyük korkusu yalnızlık değil; yalnızken kendine rastlamaktır.”
5. Kural: Kısa Sahne Kur, Sonra Düşünceye Geç
Deneme, kuru düşünce olursa soyut kalır. Küçük bir sahne, okurun elinden tutar.
3-4 cümlelik bir an- Sonra soru: “Bunu neden böyle yaptım”
- Bu, okuru düşüncenin içine çeker
6. Kural: Çelişkini Gizleme, İşle
Deneme, insanın çelişkisiyle güzeldir.
- “İstiyorum ama korkuyorum.”
“Doğruyu biliyorum ama yapmıyorum.”- Okur çelişki görünce, kendini görür
7. Kural: Soyut Kavramı Somutlaştır
“Özgürlük”, “mutluluk”, “korku” gibi kelimeler havada kalır. Somut örnek koy.
“Özgürlük bazen telefonu kapatabilmektir.”- “Cesaret bazen mesaj atmadan durabilmektir.”
- Denemenin eti somuttur
8. Kural: Paragrafı Müzik Gibi Kur
Deneme, ritim ister.
Kısa cümle: vurgu
Uzun cümle: akış- Kural: 3 uzun cümleden sonra 1 kısa cümle koy
9. Kural: Okurun Aklına Soru At
Deneme, okura “iç soru” bıraktığında büyür.
- “Sen hiç kendi sesinden korktun mu”
- “Biri seni anlamadığında mı, yoksa sen kendini anlayamadığında mı daha çok yalnızlaşıyorsun”
10. Kural: Fazla Öğretme, Fazla Göster
Deneme vaaz olunca ölür. Deneme “göstererek” ikna eder.
- “Şöyle yapmalısın” yerine
- “Ben böyle yaptığımda şunu fark ettim”
- Okur, kendisi sonuç çıkarsın
11. Kural: Karşıt Fikre Yer Aç
Deneme, tek taraflı olursa daralır.
“Ama belki de…”- “Bu açıdan bakınca…”
- Zihin esnekliği, denemenin asaleti
12. Kural: Alıntı Kullanacaksan, Süs İçin Değil, Omurga İçin Kullan
Montaigne alıntı yapar ama kendini kaybetmez. Alıntı, denemeyi büyütür; denemeyi boğmaz.
- Alıntı bir cümleyle girsin
- Ardından yorum gelsin
Amaç: Okurun zihninde yeni bir pencere açmak
13. Kural: “Ben”i “Biz”e Bağla
Deneme kişisel olabilir ama sadece kişisel kalmamalı.
- “Ben böyle hissediyorum”
- “İnsan böyle hissedebilir”
- Okur kendini bulmalı
14. Kural: Fazlalığı Kes, Parıltıyı Bırak
Denemede fazlalık, düşüncenin nefesini keser.
Aynı şeyi iki kez söyleme- Süs cümleleri çıkar
- Parıldayan cümleyi bırak
15. Kural: Sonuç Yazma, Kapanış Yaz
Denemenin finali “özet” değil, “etki” olmalı.
- Okuru bir cümleyle yalnız bırak
- Bir soru bırak
Bir duygu bırak
16. Kural: Tekrar Okumada En Sert Editör Ol
Deneme, ikinci okumada yazılır.
Gereksiz paragrafı sil- Başlık ile gövde uyumlu mu kontrol et
- Her paragraf ana fikre hizmet ediyor mu
17. Kural: Deneme Bir Alışkanlıktır, İlham Değil
En iyi denemeler “ilhamla” değil, “düzenle” çıkar.
Haftada 2 kez 30 dakika yaz
Her hafta 1 soru seç- Yazdıkça düşüncenin kası büyür
- Deneme, zihnin yürüyüş antrenmanıdır
Mini Deneme Şablonu (Kopyala-Yapıştır)
- 1. cümle: Çarpıcı giriş
- 2-3. cümle: Sahne/an
- Soru: Asıl soru
- Gelişme: 3 damar (ben + gözlem + hayat)
- Karşıt fikir: “Ama belki…”
- Kapanış: 1 güçlü cümle + 1 soru
Son Söz Bilinç, Kelimelerin İçinde Yürüyüşe Çıkınca Deneme Olur
Deneme yazmak; bilgi göstermek değil, düşünceyi çıplak bırakabilmektir. Montaigne'den bugüne deneme; "ben"den başlar, "insan"da biter. Okuru ikna etmez; okuru uyandırır.
