Borcu Olan Kişi Zekât Vermeli mi 
Borç, Nisap, Net Servet ve Mali Sorumluluk Dengesi Nasıl Kurulmalıdır
Borç ile Zekât İlişkisi Neden Çok Hassas Bir Konudur
Çünkü bir insan dışarıdan zengin görünebilir ama gerçekte ciddi borç yükü altında olabilir. Bu yüzden zekât meselesinde sadece eldeki toplam para değil, net mali durum önemlidir. Zekâtın mantığı, gerçekten nisap düzeyinde zengin olan kişiye yönelir.
Bu nedenle soru şudur:
Elimde ne var - Ama bunun ne kadarı gerçekten benim
- Ne kadarı başkasına ödenecek bir yükümlülük
- Borçtan sonra nisap kalıyor mu
Borçlu Olmak Kişiyi Otomatik Olarak Zekâttan Düşürür mü
Hayır, otomatik olarak düşürmez. Çünkü her borç aynı ağırlıkta değildir. Kısa vadeli, hemen ödenecek, malı gerçekten azaltan borç ile uzun vadeli, yayılmış ve ödemesi zamana bağlı borç aynı şekilde değerlendirilmez.
Bu yüzden şu ayrım gerekir:
Borç vardır ama nisap yine duruyordur- Borç vardır ve nisap fiilen düşmüştür
- Borç acildir
- Borç uzun vadeye yayılmıştır
Esas Ölçü Nedir
Esas ölçü, kişinin borçları düşüldükten sonra elinde zekâta tabi nisap miktarı kalıp kalmadığıdır. Eğer kişi borçlarını hesaba kattığında nisap altına düşüyorsa, birçok yaklaşımda zekât yükümlülüğü oluşmaz.
Bu çok temel bir ilkedir:
Brüt servet değil- Net servet
- Görünen zenginlik değil
- Gerçek mali güç
esas alınır.
Her Borç Türü Zekât Hesabında Aynı mıdır
Hayır. Borçların niteliği önemlidir. Çok yakın vadede ödenecek ve mevcut mal varlığını fiilen azaltan borçlar ile yıllara yayılmış ödeme planları aynı etkiyi doğurmayabilir.
Burada dikkat edilen noktalar şunlardır:
Kısa vadeli ödeme yükü- Hemen ifa edilmesi gereken borç
- Ticari borçlar
- Şahsi borçlar
- Taksitlendirilmiş uzun vadeli yükümlülükler
Uzun Vadeli Borçlar Nasıl Düşünülmelidir
Uygulamada birçok kişi, uzun vadeli borçların tamamını değil, o yıl veya yakın vadede ödenecek kısmını dikkate alır. Çünkü bütün yılların borcunu bir anda bugünkü servetten düşmek, bazen gerçek mali tabloyu olduğundan farklı gösterebilir.
Bu yaklaşımın mantığı şudur:
Bugün hemen ödenmesi gereken ile yıllar sonraki yük aynı değildir- Net servet hesabında yakın dönem borç daha belirleyicidir
- Farziyet bugünkü fiili duruma bakar
Ev, Araba veya Kredi Borcu Olan Biri Zekât Verir mi
Bu sorunun cevabı kişinin mali tablosuna bağlıdır. Kişinin evi veya arabası için borcu olabilir; ama aynı zamanda elinde ciddi nakit, altın, ticaret malı veya birikim de bulunabilir. Bu durumda borç sonrası elde kalan zekâta tabi miktara bakılır.
Yani cevap tek kalıpta değil:
Borç fazla, elde nisap kalmıyorsa zekât gerekmez
Borç var ama net servet nisap üstündeyse zekât gerekir
Asıl mesele borçlu olmak değil, borçtan sonra kalan güçtür
Borçlu Kişi Hiç Zekât Vermeyecek diye Düşünmek Doğru mudur
Hayır. Çünkü günümüzde birçok kişi teknik olarak borçludur. Taksit, kredi, ticari yükümlülük veya şahsi borç modern ekonomide çok yaygındır. Eğer sırf borç var diye zekât tamamen düşürülseydi, birçok zengin fiilen zekât dışına çıkmış olurdu.
Bu nedenle denge gerekir:
Borç gerçektir ama her borç kişiyi fakir yapmaz- Yükümlülük hesabı gerçek net duruma göre yapılır
- Mali güç devam ediyorsa zekât sorumluluğu da devam edebilir
Alacaklı Olan Kişinin Durumu Bu Hesabı Etkiler mi
Evet. Bir kişinin ödenecek borçları olduğu gibi tahsil etmeyi beklediği alacakları da olabilir. Bu durumda genel mali tablo daha dikkatli değerlendirilir. Tahsili güçlü olan alacaklar, servetin gerçek gücünü artırabilir.
Bu yüzden sadece borç değil:
eldeki nakit- altın ve döviz
- ticaret malları
- kuvvetli alacaklar
- yakın vade borçları
birlikte düşünülmelidir.
Borçlu Kişi Yine de Gönüllü Yardım Yapabilir mi
Elbette. Zekât farz olup olmaması başka, infak kapısının açık olması başkadır. Kişi borçlu olabilir ve zekâtla yükümlü olmayabilir; buna rağmen sadaka verebilir, yardım edebilir, paylaşabilir.
Bu ayrım çok önemlidir:
Farz zekât ayrı bir hükümdür- Gönüllü yardım ayrı bir fazilettir
- Borçlu olmak iyilik yapmayı tümden kapatmaz
- Ama kişi kendini zora sokacak ölçüsüzlüğe de gitmemelidir
Borçlu Kişinin Önceliği Borcunu Ödemek midir, Zekât mı
Eğer borç gerçek, acil ve kişiyi mali açıdan sıkıştıran bir borçsa, bu yükümlülük dikkate alınır. Zaten zekât hesabı da bunu görmezden gelmez. Fakat kişi borçtan sonra nisap sahibi olmaya devam ediyorsa, o durumda zekât yükümlülüğü ayrıca değerlendirilir.
Yani öncelik meselesi kaba değil; hesaplıdır:
- Borç net serveti düşürüyorsa bu dikkate alınır
- Nisap hâlâ varsa zekât gündemde kalır
- İkisi birbirine düşman değil; aynı tabloda birlikte düşünülür
"Benim borcum var, o halde zekât bana farz değildir" demek Neden Bazen Hatalıdır
Çünkü bu ifade çoğu zaman kaba bir kaçış cümlesine dönüşebilir. Oysa kişi lüks harcama yapıyor, birikim tutuyor, yatırım yapıyor ve yüksek mali güce sahip olduğu halde sadece teknik borçlarını öne sürerek zekâttan kaçıyorsa, burada sorun doğar.
Zekât şu bilinci ister:
Kendini kandırmamak- Borcu bahane edip fakirin hakkını ertelememek
- Gerçek mali gücü dürüstçe görmek
- Farzı psikolojik savunmalarla iptal etmemek
Ticaret Yapan Borçlu Kimsenin Durumu Neden Daha Dikkatli Hesaplanmalıdır
Ticari hayatta borç ve alacak iç içedir. Bir tüccarın borcu vardır ama aynı zamanda stoğu, geliri, alacağı ve sermaye dönüşü de vardır. Böyle bir durumda yüzeysel bakış yanıltıcı olur. Gerçek zekât hesabı, işletmenin net mali gücünü dikkate almalıdır.
Bu nedenle:
Sadece borca bakılmaz- Ticaret malı değeri de bakılır
- Tahsil edilebilir alacaklar da hesaba katılır
- Kısa vadeli yükümlülükler de düşünülür
Borç ile Fakirlik Aynı Şey midir
Hayır. Bu ayrım çok önemlidir. Borçlu bir kişi gerçekten dar durumda olabilir; ama bazı borçlu kişiler aynı zamanda ciddi servet sahibidir. Bu yüzden borçlu olmak tek başına fakirlik göstergesi değildir.
Demek ki:
- Borç vardır ama ödeme gücü de vardır
- Borç vardır ama mal varlığı çok daha fazladır
- Borç vardır ve kişi gerçekten sıkıntıdadır
Bunların her biri farklı hüküm doğurabilir.
Manevi Olarak Borçlu Kişi Zekât Konusunda Nasıl Düşünmelidir
Borç, insanı tevazuya çağırır. Zekât ise malın içindeki başkasının hakkını hatırlatır. İkisi bir araya geldiğinde kul şu soruyla yüzleşir: Gerçekte neye sahibim ve neyi sadece elimde tutuyorum
Bu soru insanı:
dürüst muhasebeye- israftan kaçınmaya
- emanet bilincine
- hak sahiplerini gözetmeye
çağırır.
İhtiyatlı Hesap Nasıl Yapılmalıdır
İhtiyatlı hesapta kişi:
- zekâta tabi malını belirler,
- gerçek ve yakın vadeli borçlarını düşer,
- alacak ve ticari döngüsünü dürüstçe hesaplar,
- net tutarın nisap üstünde kalıp kalmadığına bakar.
Bu yöntem hem şer'i ciddiyeti hem de mali gerçekliği korur.
Borçlu Kişinin Zekât Vermesi Bazen Daha Faziletli Olabilir mi
Eğer kişi borçlarına rağmen mali olarak güçlü ise ve net serveti nisap üstündeyse, o zaman zekât vermesi zaten sadece fazilet değil, yükümlülük olabilir. Ayrıca gönüllü yardım kapısı da manevi bereket doğurabilir. Ancak bu, kişinin kendi temel yükümlülüklerini ihmal edecek seviyeye taşmamalıdır.
Bu Konuda En Çok Hangi Hatalar Yapılır
- Bütün borçları tek kalemde düşünmeden zekâtı tümden düşürmek
- Uzun vadeli borçları abartıp net serveti olduğundan düşük göstermek
- Borç var diye kendini otomatik muaf saymak
- Ticaret mallarını hesaba katmamak
- Lüks tüketimi görmezden gelip fakir görünmeye çalışmak
En Kısa Cevap Nedir
En kısa ve dengeli cevap şudur:
- Borcu olan kişi bazen zekât verir, bazen vermez
- Bunu belirleyen şey borcun varlığı değil, borç sonrası net servetin nisap üstünde kalıp kalmamasıdır
- Her borç aynı etkiyi doğurmaz
- Gerçek muhasebe şarttır
Son Söz Borç, Zekâtı İptal Eden Bir Sis Değil Netliği Zorunlu Kılan Bir Aynadır
Borcu olan kişinin zekât verip vermeyeceği sorusu, ancak dürüst bir mali muhasebe ile anlaşılabilir. Çünkü zekât, görünen toplam servete değil; hakikatte kişinin elinde kalan zekâta tabi zenginliğe yönelir. Bu yüzden borç bazen yükümlülüğü düşürür, bazen de hiçbir şey değiştirmez.
İnsan bu meselede ne kendini gereksiz yere ezmeli ne de kandırmalıdır. En doğru yol, malın net hakikatine bakmaktır. Eğer borç sonrası nisap kalıyorsa fakirin hakkı devam eder; kalmıyorsa yükümlülük düşer. İşte fıkhın adaleti tam burada görünür.
