Gazâlî’ye Göre Muhasebe Nedir 
İnsanın Kendini Hesaba Çekmesi, Nefsini Tanıması Ve Kalbini Islah Etmesi Nasıl Açıklanır
Gazâlî’ye göre muhasebe, insanın kendi nefsini, niyetini, sözlerini, davranışlarını, arzularını, öfkesini, dünya tutkusunu ve Allah karşısındaki hâlini sürekli olarak hesaba çekmesidir. Bu hesap, insanın kendini küçültmesi, karamsarlığa düşmesi veya sürekli suçluluk içinde yaşaması değildir. Aksine muhasebe, insanın kalbini gafletten uyandırması, nefsin gizli oyunlarını fark etmesi ve ruhunu yeniden Allah’a yöneltmesidir.
Gazâlî için insanın en büyük yanılgılarından biri, kendi iç dünyasını yeterince tanıdığını sanmasıdır. Oysa insan çoğu zaman başkalarının kusurlarını kolay görür; fakat kendi kalbindeki kibir, riya, haset, hırs, öfke, gizli şöhret arzusu, haklı çıkma tutkusu ve dünya sevgisi gibi ince hastalıkları fark etmekte zorlanır. İşte muhasebe, insanın kendi kalbine tuttuğu manevî aynadır.
Gazâlî’ye Göre Muhasebe Nedir
Gazâlî’ye göre muhasebe, insanın kendini Allah’ın huzurunda sorumlu bir kul olarak görmesi ve hayatını bu bilinçle değerlendirmesidir. İnsan sadece yaptığı büyük hataları değil; niyetindeki kaymaları, sözlerindeki incitici tonları, kalbindeki gizli beklentileri ve nefsinin süslü mazeretlerini de hesaba çekmelidir.
Muhasebe, insanın kendi iç dünyasına şu sorularla bakmasıdır:
Bugün neyi Allah için yaptım
Neyi nefsim için istedim
Hangi sözüm bir kalbi incitti
Hangi iyiliğime riya karıştı
Hangi davranışımda kibir gizlendi
Neye gereğinden fazla bağlandım
Hangi günahı küçük gördüm
Gazâlî’ye göre muhasebe, insanın kendine düşman olması değil; kendi nefsine karşı uyanık olmasıdır. Çünkü nefs, kontrolsüz bırakıldığında insanı yavaş yavaş gaflete, gaflet de kalp katılığına sürükler.
Muhasebe Neden Manevî Hayatın Temelidir
Muhasebe, manevî hayatın temelidir çünkü insan, kendi hâlini görmeden değişemez. Kişi hastalığını tanımadan tedavi aramaz. Kalbindeki kiri fark etmeyen insan da arınma yoluna ciddi biçimde giremez.
Gazâlî’ye göre insanın iç dünyası sürekli değişir. Bazen niyet temiz başlar, sonra içine beğenilme arzusu karışır. Bazen ibadet samimi başlar, sonra alışkanlığa dönüşür. Bazen iyilik Allah için yapılır, sonra insanlardan takdir bekler hâle gelir.
Muhasebe bu bozulmaları erken fark ettirir.
Muhasebe olmayan yerde:
Nefs güçlenir.
Gaflet normalleşir.
Hatalar küçümsenir.
Günahlar alışkanlığa dönüşür.
Kalp kendi hastalığını fark edemez.
İnsan kendini olduğundan daha iyi zanneder.
Bu yüzden Gazâlî’ye göre muhasebe, kalbin günlük temizliği gibidir. Nasıl beden kirlenince yıkanmaya muhtaçsa, kalp de her gün niyet muhasebesine, tövbe yenilenmesine ve manevî uyanışa muhtaçtır.
İnsan Neden Kendini Hesaba Çekmelidir
İnsan kendini hesaba çekmelidir çünkü hayat başıboş değildir. Her sözün, her bakışın, her niyetin, her tercihin ve her davranışın Allah katında bir karşılığı vardır. Gazâlî’ye göre kul, dünyada kendi hesabını görmezse ahirette daha ağır bir hesapla karşılaşır.
Muhasebe, ahiret hesabını dünyada hatırlama bilincidir.
İnsan kendini hesaba çektiğinde şunu fark eder:
Zaman emanet.
Ömür sınırlı.
Niyet gizli ama Allah’a açık.
Dil küçük ama etkisi büyük.
Kalp sessiz ama sorumluluğu derin.
Nefs görünmez ama yönlendirici olabilir.
Gazâlî’ye göre akıllı insan, gün bitmeden kalbini yoklayan insandır. Çünkü günün sonunda insan sadece ne kazandığını değil, ne kaybettiğini, kimi kırdığını, hangi fırsatı kaçırdığını, hangi niyetle hareket ettiğini de görmelidir.
Kendi hesabını gören insan, başkalarının kusurlarına daha az takılır; çünkü kendi kalbinde ne kadar büyük bir dünya olduğunu fark eder.
Muhasebe İle Nefs Arasındaki İlişki Nedir
Muhasebe, nefsin kontrol altına alınmasının en önemli yollarından biridir. Çünkü nefs, sorgulanmadığında kendini haklı göstermeyi sever. Hatalarına mazeret bulur, arzularını ihtiyaç gibi gösterir, kibri onur zannettirir, öfkeyi adalet gibi süsler, hırsı çalışma azmi gibi tanıtır.
Gazâlî’ye göre nefsin en tehlikeli yönü, insanı sadece kötüye çağırması değil; kötüyü güzel gerekçelerle sunmasıdır.
Nefs şöyle fısıldayabilir:
“Ben sadece hakkımı savunuyorum.”
Ama içinde kibir olabilir.
“Ben sadece doğruyu söylüyorum.”
Ama içinde incitme arzusu olabilir.
“Ben sadece değer görmek istiyorum.”
Ama içinde takdir bağımlılığı olabilir.
“Ben sadece başarı istiyorum.”
Ama içinde dünya tutkusu olabilir.
Muhasebe bu fısıltıları çözer. İnsan davranışın arkasındaki gerçek niyeti arar. Böylece nefsin süslediği şeyler görünür hâle gelir. Gazâlî’ye göre nefs tanınmadıkça terbiye edilemez; muhasebe ise nefsi tanımanın en keskin aynasıdır.
Muhasebe Kalbi Nasıl Islah Eder
Muhasebe, kalbi ıslah eder çünkü insanın iç dünyasındaki bozuklukları görünür kılar. Kalp bazen kibirle kabarır, hasetle yanar, riya ile kirlenir, gafletle uyuşur, hırsla daralır ve öfkeyle sertleşir. İnsan bunları fark etmezse, kalp yavaş yavaş manevî hassasiyetini kaybeder.
Muhasebe kalbe şunu sorar:
Neden böyle hissettin
Neden böyle konuştun
Neden bu kadar kırıldın
Neden takdir edilmeyi bekledin
Neden başkasının nimeti seni rahatsız etti
Neden Allah’ın bilmesi sana yetmedi
Bu sorular kalbi yaralamak için değil, kalbin üzerindeki perdeyi kaldırmak içindir. Gazâlî’ye göre ıslah, önce teşhisle başlar. İnsan kalbindeki hastalığı adlandırdığında tedavi kapısı açılır.
Kalbin ıslahı, dış davranışların düzelmesinden daha derindir. Çünkü davranışlar çoğu zaman kalpteki hâlin dışa yansımasıdır. Kalp düzelirse söz de, bakış da, niyet de, amel de yavaş yavaş güzelleşir.
Muhasebe İle Tövbe Arasındaki Bağ Nedir
Muhasebe, tövbenin kapısını açar. Çünkü insan hatasını fark etmeden gerçek anlamda tövbe edemez. Tövbe, yalnızca dil ile “pişmanım” demek değildir; hatanın kalpte görülmesi, ondan içten rahatsız olunması ve Allah’a dönme iradesinin doğmasıdır.
Gazâlî’ye göre muhasebe insana şunu gösterir:
Nerede hata yaptım
Hangi günaha alıştım
Hangi niyetim kirlendi
Hangi davranışım kalbimi kararttı
Hangi konuda Allah’tan uzaklaştım
Bu fark ediş, tövbenin başlangıcıdır. İnsan kendi kusurunu görünce kalbi yumuşar. Kalp yumuşayınca pişmanlık doğar. Pişmanlık doğunca dönüş başlar.
Tövbesiz muhasebe insanı karamsarlığa sürükleyebilir. Muhasebesiz tövbe ise yüzeyde kalabilir. Bu yüzden Gazâlî’nin yolunda ikisi birlikte yürür:
Muhasebe hatayı gösterir.
Tövbe yönü değiştirir.
Azim tekrar düşmemek için iradeyi güçlendirir.
İhlas dönüşü Allah’a bağlar.
Günlük Muhasebe Nasıl Yapılır
Gazâlî’ye göre muhasebe, hayatın içine yerleşmiş sürekli bir bilinç olmalıdır. Bunun en pratik yolu, insanın gün sonunda kendi iç defterini açmasıdır. Bu defter kâğıtta olmayabilir; kalbin içinde Allah huzurunda yapılan samimi bir değerlendirme olabilir.
Günlük muhasebe için insan şu alanlara bakabilir:
| Muhasebe Alanı | Sorulacak Soru |
|---|---|
| Niyet | Bugün hangi işte Allah rızasını aradım |
| Dil | Hangi sözüm faydalı, hangi sözüm yaralayıcıydı |
| Kalp | İçimde haset, kibir, riya veya öfke büyüdü mü |
| İbadet | İbadetim canlı mıydı, alışkanlık mıydı |
| Kul hakkı | Birinin hakkına, onuruna veya kalbine zarar verdim mi |
| Zaman | Bugün ömrümün hangi kısmını boşa harcadım |
| Dünya tutkusu | Hangi geçici şeyi kalbimde fazla büyüttüm |
Bu muhasebe kısa olabilir ama samimi olmalıdır. Önemli olan uzun uzun düşünmek değil; dürüstçe görmek, tövbe etmek ve ertesi gün daha dikkatli yaşamaktır.
Muhasebede Niyet Kontrolü Neden Önemlidir
Gazâlî’ye göre niyet, amelin kalbidir. Bir davranış dışarıdan güzel görünse bile niyet bozuksa manevî değeri zedelenir. Bu yüzden muhasebenin en önemli kısmı, yalnızca “ne yaptım” sorusu değil, “neden yaptım” sorusudur.
İnsan iyilik yapabilir; fakat bunu Allah için mi, takdir için mi yaptığını kontrol etmelidir. İlim öğrenebilir; hakikat için mi, üstün görünmek için mi öğrendiğini sorgulamalıdır. Susabilir; edep için mi, derin görünmek için mi sustuğunu fark etmelidir.
Niyet muhasebesi şu sorularla yapılır:
Bu amelde Allah rızası ne kadar vardı
İnsanların bilmesini istedim mi
Övülmeyince içimde kırgınlık oluştu mu
Bu davranışta nefsime gizli bir pay ayırdım mı
Kendimi daha iyi, daha üstün, daha özel hissettim mi
Gazâlî’ye göre niyet sürekli değişebilir. İnsan Allah için başlar, sonra nefs araya girebilir. Bu yüzden niyet muhasebesi sadece amelden önce değil, amel sırasında ve amelden sonra da gereklidir.
Dilin Muhasebesi Nasıl Yapılır
Gazâlî’ye göre dil, insanın en çok hesap vermesi gereken organlarından biridir. Çünkü dil küçük görünür; fakat kalpleri kırabilir, gıybet edebilir, yalan söyleyebilir, insanları küçümseyebilir, fitne çıkarabilir, kibri açığa vurabilir ve nefsin öfkesine hizmet edebilir.
Dilin muhasebesi şu sorularla yapılır:
Bugün gereksiz konuştum mu
Birinin arkasından konuştum mu
Bir kalbi kırdım mı
Sözümde kibir, alay veya küçümseme var mıydı
Doğruyu söylerken merhameti kaybettim mi
Susmam gereken yerde konuştum mu
Konuşmam gereken yerde sustum mu
Gazâlî’ye göre dil, kalbin tercümanıdır. Kalp temizse dil yumuşar; kalp öfkeli, kibirli veya hasetliyse dil de sertleşir. Bu yüzden dil muhasebesi aslında kalp muhasebesidir.
Dilin ıslahı, insanın manevî hayatında büyük bir kapıdır. Çünkü çok günah, önce dilde başlar; çok pişmanlık da yine dil yüzünden doğar.
Kalbin Muhasebesi Nasıl Yapılır
Kalbin muhasebesi, Gazâlî’ye göre en zor ama en gerekli muhasebedir. Çünkü davranışlar görünür; fakat kalpteki haset, kibir, riya, ucb, hırs, gizli şöhret arzusu, intikam isteği ve dünya tutkusu çoğu zaman saklıdır.
Kalbin muhasebesi şu sorularla yapılır:
Başkasının başarısı beni sevindirdi mi, rahatsız mı etti
Eleştirildiğimde hakikati mi aradım, nefsimi mi savundum
Övüldüğümde içimde büyüme oldu mu
Yaptığım iyiliği büyük gördüm mü
Birine karşı içimde gizli kin taşıdım mı
Allah’ın bilmesi bana yetti mi
Dünyalık bir şeyi kalbimde haddinden fazla büyüttüm mü
Kalbin muhasebesi insanı içten inceltir. Çünkü insan dış davranışların ötesine geçip kendi ruhunun derinliklerine bakmaya başlar. Gazâlî’ye göre kalbini yoklamayan insan, nefsinin yönetiminde olduğunu fark etmeyebilir.
Kalp muhasebesi, insanın kendini tanıma yolunda en büyük adımlardan biridir.
Zamanın Muhasebesi Neden Gereklidir
Gazâlî’ye göre zaman, insanın en kıymetli sermayesidir. Para kaybedilirse geri kazanılabilir; fakat geçen zaman geri dönmez. Bu yüzden ömür, insanın Allah’a yaklaşmak için sahip olduğu sınırlı bir emanettir.
Zaman muhasebesi şu sorularla yapılır:
Bugün zamanımı neye harcadım
Beni Allah’a yaklaştıran ne yaptım
Kalbimi karartan neyle meşgul oldum
Boş konuşma, boş izleme, boş düşünce beni ne kadar tüketti
Bugün bir iyilik fırsatını kaçırdım mı
Bugün öğrendiğim şey beni daha iyi yaptı mı
Gazâlî’ye göre gafletin en büyük işaretlerinden biri, insanın zamanı sonsuz sanmasıdır. Oysa her gün, insanın ömründen eksilen bir parçadır. Zaman muhasebesi, insanı paniğe değil; uyanıklığa çağırır.
Zamanını hesaba çeken insan, ömrün kıymetini daha derinden hisseder. Böylece günleri sadece tüketmez; onları amel, ilim, ahlâk, tövbe ve Allah’a yöneliş için fırsata dönüştürür.
Kul Hakkı Muhasebesi Nedir
Gazâlî’ye göre kul hakkı, muhasebenin en hassas alanlarından biridir. İnsan Allah’a karşı yaptığı hatalar için tövbe edebilir; fakat kul hakkı söz konusu olduğunda, hak sahibinin hakkı da gözetilmelidir.
Kul hakkı sadece mal çalmak değildir. Birinin onurunu kırmak, arkasından konuşmak, hakkını geciktirmek, emeğini küçümsemek, kalbini incitmek, haksız yere suçlamak, emanete ihanet etmek, alay etmek veya gücü kötüye kullanmak da kul hakkı kapsamına girebilir.
Kul hakkı muhasebesi şu sorularla yapılır:
Bugün kimin kalbini incittim
Kimin hakkını geciktirdim
Kimin emeğini görmezden geldim
Kime haksız davrandım
Kimin arkasından konuştum
Kimden helallik istemem gerekir
Gazâlî’ye göre manevî olgunluk, sadece ibadetle değil; insanlara karşı adalet, merhamet, emanet, vefa ve hassasiyet ile ölçülür. Kalbi ıslah etmek isteyen kişi, insanlarla ilişkilerini de temizlemelidir.
Muhasebe İle Murakabe Arasındaki Fark Nedir
Gazâlî düşüncesinde muhasebe ve murakabe birbirine yakın ama farklı iki manevî bilinçtir.
Murakabe, insanın Allah’ın kendisini her an gördüğünü bilerek yaşamasıdır.
Muhasebe, insanın yaşadıklarını, niyetlerini ve davranışlarını bu ilahî huzur bilinciyle değerlendirmesidir.
Yani murakabe, gün içinde insanı uyanık tutar. Muhasebe ise gün sonunda insanın kendini gözden geçirmesini sağlar.
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Murakabe | Allah’ın huzurunda yaşadığını bilmek |
| Muhasebe | Kendi hâlini Allah’ın huzurunda hesaba çekmek |
| Tövbe | Hata fark edilince Allah’a dönmek |
| Mücahede | Nefse karşı direnmek |
| Islah | Kalbi ve davranışı düzeltmek |
Murakabe güçlü olursa muhasebe daha derin olur. Çünkü insan gün içinde Allah’ın huzurunda olduğunu unutmazsa, akşam kendi hesabını daha ciddi ve daha dürüst biçimde yapar.
Gazâlî’ye göre bu iki bilinç, kalbin uyanık kalması için birbirini tamamlar.
Muhasebe İnsanı Karamsar Yapar Mı
Hayır. Gazâlî’ye göre doğru muhasebe insanı karamsar yapmaz; aksine onu uyanık, sorumlu, tevazulu ve Allah’a daha yakın hale getirir. Karamsarlık, insanın hatasını görüp Allah’ın rahmetini unutmasıdır. Muhasebe ise hatasını görüp Allah’ın rahmet kapısına yönelmesidir.
Doğru muhasebe üç şeyi birlikte taşır:
Kusuru görmek.
Rahmetten ümit kesmemek.
Daha iyiye yönelmek.
Eğer insan sadece kusurunu görür ama Allah’ın affını, tövbe kapısını ve dönüş imkânını unutursa, kalbi ağırlaşabilir. Fakat Gazâlî’nin muhasebesi böyle değildir. O, insanı umutsuzluğa değil; ıslaha çağırır.
Muhasebe şunu söyler:
“Düştün, fark et.”
“Fark ettin, tövbe et.”
“Tövbe ettin, yeniden ayağa kalk.”
“Ayağa kalktın, daha dikkatli yürü.”
Bu yüzden muhasebe, ruhu ezen bir suçluluk değil; ruhu arındıran bir uyanıştır.
Nefs Muhasebeden Neden Kaçar
Nefs muhasebeden kaçar çünkü muhasebe nefsin maskelerini indirir. Nefs görünmek ister, haklı çıkmak ister, rahat etmek ister, arzularını savunmak ister ve kendini kusursuz görmek ister. Muhasebe ise ona şu soruları sorar:
Gerçekten haklı mısın
Yoksa gururun mu konuşuyor
Bu öfke adalet mi, incinmiş benlik mi
Bu arzu ihtiyaç mı, bağımlılık mı
Bu iyilik ihlas mı, görünürlük isteği mi
Bu sorular nefse ağır gelir. Çünkü nefs sorgulanmak istemez. O, insanın kendini temize çıkarmasını ister. Gazâlî’ye göre bu yüzden muhasebe, nefs için bir zorluk ama kalp için bir şifadır.
Nefs muhasebeden kaçmak için insanı şu bahanelere yönlendirebilir:
“Ben zaten iyi bir insanım.”
“Herkes böyle yapıyor.”
“Benim niyetim kötü değildi.”
“Bu kadar düşünmeye gerek yok.”
“Zaten zaman yok.”
“Sonra tövbe ederim.”
Muhasebe bu bahaneleri parçalar. İnsanı kendi iç gerçekliğiyle yüzleştirir. Bu yüzleşme acı olabilir; fakat arınmanın kapısı da buradan açılır.
Muhasebe Ahlâkı Nasıl Güzelleştirir
Muhasebe, ahlâkı güzelleştirir çünkü insanı otomatik tepkilerinden çıkarır. İnsan öfkelendiğinde hemen konuşmak yerine kendini sorgular. Kıskandığında başkasını suçlamak yerine kalbine bakar. Kırıldığında intikam aramak yerine nefsinin payını görmeye çalışır.
Bu, ahlâkî olgunluğun başlangıcıdır.
Muhasebe sayesinde insan:
Daha az kırıcı konuşur.
Daha çabuk özür diler.
Kendi kusurunu daha kolay görür.
Başkalarının hatalarına daha merhametli yaklaşır.
Öfkesini daha iyi tanır.
Haset yerine dua etmeyi öğrenir.
Kibir yerine tevazuya yönelir.
Riya yerine ihlası arar.
Gazâlî’ye göre ahlâk, kalpte yerleşmiş bir hâl olduğundan, sürekli muhasebe ile güçlenir. İnsan her gün kendine bakarsa, zamanla kalpte yeni bir hassasiyet doğar. Bu hassasiyet, davranışlara zarafet olarak yansır.
Ahlâkın güzelleşmesi, insanın iç muhasebesinin dış dünyada görünür hâle gelmesidir.
Modern İnsan İçin Muhasebe Ne Anlama Gelir
Modern insan çok hızlı yaşar, çok fazla bilgi tüketir, çok fazla konuşur, çok fazla görünür olur; fakat çoğu zaman kendi iç dünyasına yeterince bakmaz. Gazâlî’nin muhasebe anlayışı, modern insana şu derin soruyu sorar:
Kendine en son ne zaman gerçekten baktın
Bugünün insanı dış dünyayı sürekli kontrol eder: mesajları, bildirimleri, hesapları, başarıları, insanların tepkilerini, gündemi, görüntüsünü, etkisini... Fakat kalbin ekranı çoğu zaman ihmal edilir.
Modern muhasebe şu alanlarda önemlidir:
Dijital görünürlük niyetimi bozuyor mu
Beğeni ve takdir ihtiyacı kalbimi yönetiyor mu
Bilgi tüketiyorum ama hikmet kazanıyor muyum
Çok konuşuyorum ama kalbim derinleşiyor mu
Başarı ararken ruhumu ihmal ediyor muyum
İnsanlara görünürken Allah’a karşı içten miyim
Gazâlî’nin çağrısı bugün daha da güçlüdür. Çünkü dış gürültü arttıkça iç muhasebe daha gerekli hâle gelir. İnsan kendine bakmazsa, çağın hızı onu kendi kalbinden uzaklaştırabilir.
Muhasebe İçin Pratik Bir Manevî Yol Haritası
Gazâlî’nin ruhuna uygun bir muhasebe yolu, insanın her gün kendini kısa ama derin biçimde yoklamasıdır. Bu yol sert, karmaşık veya korkutucu olmak zorunda değildir. Önemli olan süreklilik ve samimiyettir.
Muhasebe için şu yol haritası uygulanabilir:
1. Günün sonunda birkaç dakika yalnız kal.
2. Allah’ın seni gördüğünü hatırla.
3. Bugünün niyetlerini gözden geçir.
4. Dilinle kimi incittiğini düşün.
5. Kalbinde yükselen kibir, haset, riya ve öfkeyi yokla.
6. Kaçırdığın iyilik fırsatlarını fark et.
7. Kul hakkı varsa düzeltmeye niyet et.
8. Hataların için tövbe et.
9. Yarın için küçük ama gerçek bir karar al.
10. Allah’tan ihlas, basiret ve kalp temizliği iste.
Bu yolun sırrı şudur: Her gün küçük bir iç dönüş, zamanla büyük bir manevî dirilişe dönüşebilir. Gazâlî’ye göre kalp, sürekli ihmal edilirse katılaşır; sürekli yoklanırsa incelir.
Muhasebe, kalbin kendine gelme disiplinidir.
Son Söz: Kendini Hesaba Çeken Kalp Dirilmeye Başlar
Gazâlî’ye göre muhasebe, insanın kendini karanlıkta bırakmamasıdır. İnsan kendi kalbine bakmadığında nefsin fısıltıları güçlenir, gaflet kalınlaşır, niyet bulanır, dil sertleşir, dünya büyür ve Allah’a yöneliş zayıflar. Fakat insan samimi bir muhasebeyle kendini yokladığında, kalpte yeniden bir uyanış başlar.
Muhasebe insana şunu öğretir:
Kusurunu gör ama rahmetten ümit kesme.
Nefsini tanı ama kendinden nefret etme.
Hatanı fark et ama dönüş kapısını kapatma.
Kalbini yokla ama Allah’ın affını unutma.
Bugünü hesaba çek ama yarını ıslah için fırsat bil.
Gazâlî’nin muhasebe anlayışı, insanı kendi iç mahkemesine çağırır; fakat bu mahkeme insanı yok etmek için değil, diriltmek için kurulur. Çünkü kendini hesaba çeken insan, nefsinin oyuncağı olmaktan çıkar. Kalbini tanır, niyetini temizler, tövbesini yeniler ve Allah’a daha bilinçli yürür.
İnsan başkalarını değerlendirmeden önce kendi kalbine bakabildiği gün, manevî olgunluğun kapısından içeri girmeye başlar. Çünkü en büyük basiret, başkasının kusurunu görmek değil; kendi nefsinin hilelerini fark edebilmektir.
