Gazâlî’ye Göre İhlas Nedir 
Niyetin Arınması, Riyadan Kurtuluş Ve Allah Rızası İçin Yaşamak Nasıl Açıklanır
Gazâlî’ye göre ihlas, insanın bütün söz, amel, ibadet, hizmet, bilgi ve davranışlarında yalnızca Allah’ın rızasını gözetmesidir. İhlas, dışarıdan bakıldığında sade bir kavram gibi görünür; fakat insanın iç dünyasına girildiğinde, nefsin en gizli arzularıyla, riyanın en ince gölgeleriyle, beğenilme ihtiyacıyla, takdir beklentisiyle, benlik iddiasıyla ve dünya sevgisiyle mücadele eden son derece derin bir manevî disiplindir.
Gazâlî için ihlas, sadece “iyi niyetli olmak” değildir. İhlas, insanın niyetini sürekli kontrol etmesi, yaptığı iyiliklerde bile nefsin payını araması, kalbini insanların bakışından kurtarıp Allah’ın bilmesine razı olacak kadar sadeleşmesidir. Çünkü insan bazen kötü bir işte değil, en güzel görünen amelde bile nefsine gizli bir pay ayırabilir.
Gazâlî’ye Göre İhlas Nedir
Gazâlî’ye göre ihlas, amelin içine Allah’tan başka hiçbir maksadı karıştırmamaktır. Yani insan bir işi yaparken asıl gayesi övülmek, bilinmek, takdir edilmek, üstün görünmek, makam kazanmak, itibar elde etmek veya insanların gönlünde yer edinmek değil; sadece Allah’ın rızasına yaklaşmak olmalıdır.
İhlas, amelin ruhudur. Amel dışarıdan büyük görünebilir; fakat ihlas yoksa içi boşalabilir. Bazen küçük bir iyilik, ihlasla yapıldığı için Allah katında çok büyük olabilir. Bazen de büyük görünen bir amel, riya ve benlik karıştığı için manevî değerini kaybedebilir.
Gazâlî’nin ihlas anlayışında en önemli nokta şudur: Allah için yapılan amel, insanların bilmesine muhtaç değildir. İnsan görmese de Allah görür. İnsan övmese de Allah bilir. İnsan takdir etmese de Allah karşılığını zayi etmez.
Bu yüzden ihlas, insanı insanların gözünden özgürleştirir ve kalbi doğrudan Allah’ın huzuruna bağlar.
Niyet Neden Amelin Kalbidir
Gazâlî’ye göre her amelin arkasında bir niyet vardır. Niyet, davranışın iç yönüdür. Aynı davranış, niyete göre ibadet de olabilir, gösteriş de olabilir. Aynı söz, niyete göre hikmet de olabilir, nefsin süslenmesi de olabilir.
Bir insan sadaka verebilir; fakat bunu Allah için de yapabilir, insanların kendisini cömert bilmesi için de. Bir insan ilim öğrenebilir; bunu hakikate yaklaşmak için de yapabilir, başkalarından üstün görünmek için de. Bir insan susabilir; bunu edep için de yapabilir, olgun görünmek için de.
Bu yüzden Gazâlî’ye göre niyet, amelin kaderini belirler.
İnsanın kendine sorması gereken sorular şunlardır:
Bunu neden yapıyorum
Bunu kimin görmesini istiyorum
Bunun karşılığını kimden bekliyorum
Bu amel beni Allah’a mı yaklaştırıyor, insanlara mı pazarlıyor
İçimde gizli bir beğenilme arzusu var mı
Niyet temizlenmeden amel tam anlamıyla arınmaz. Çünkü insanın eli ibadette olabilir; fakat kalbi insanların bakışında kalabilir. İşte ihlas, kalbi bu bakışlardan kurtarma sanatıdır.
Riya Nedir
Gazâlî’ye göre riya, insanın ibadetini, iyiliğini, ilmini, ahlâkını veya hizmetini Allah için değil, insanların görmesi ve takdir etmesi için yapmasıdır. Riya, amelin içine karışan gizli bir zehir gibidir. Dışarıdan amel güzel görünür; fakat içeride maksat bozulmuştur.
Riya bazen çok açıktır: İnsan bir iyiliği sadece övülmek için yapar. Fakat bazen çok incedir: İnsan iyiliği Allah için yapmaya başlar, sonra insanların beğenisinden hoşlanır, sonra bu hoşlanma kalpte büyür ve amelin yönünü değiştirmeye başlar.
Riyanın en tehlikeli tarafı, çoğu zaman dindarlık görünümü içinde saklanmasıdır.
| Riya Biçimi | İçteki Gizli Amaç |
|---|---|
| İbadette riya | Dindar görünmek |
| İlimde riya | Bilgili ve derin görünmek |
| Sadakada riya | Cömert bilinmek |
| Tevazuda riya | Mütevazı görünerek övülmek |
| Sükûtta riya | Olgun ve derin sanılmak |
| Hizmette riya | Vazgeçilmez kabul edilmek |
Gazâlî’ye göre riya, nefsin en ince tuzaklarından biridir. Çünkü nefs bazen kötülükle değil, iyilik görüntüsüyle insanı kandırır.
Riya Neden Bu Kadar Tehlikelidir
Riya tehlikelidir çünkü amelin dışını korurken içini bozar. İnsan dışarıdan ibadet ediyor, yardım ediyor, ilim öğreniyor, güzel konuşuyor veya hizmet ediyor görünebilir; fakat kalpteki yön Allah’tan insanlara döndüğünde amel manevî berraklığını kaybeder.
Gazâlî’ye göre riyanın en büyük tehlikesi, insanı iki yüzlü bir iç hayata sürüklemesidir. İnsan dışarıda Allah için yapıyor gibi görünür; içeride insanların bakışını ister. Dışarıda tevazu gösterir; içeride övülmeyi bekler. Dışarıda susar; içeride “ne kadar derin göründüm” diye sevinir.
Bu durum kalbi yorar, böler ve kirletir.
Riya insanı şu hâllere sürükler:
Allah’ın rızası yerine insanların takdirini aramak.
Ameli hakikat olmaktan çıkarıp görüntüye dönüştürmek.
Kalbi sade kulluktan uzaklaştırmak.
Nefsi ibadet üzerinden beslemek.
İnsanı sürekli dış bakışa bağımlı hale getirmek.
Riya, insanın ruhunu görünürlük pazarına çıkarır. İhlas ise ruhu bu pazardan kurtarıp Allah’ın huzuruna taşır.
İhlas İle Samimiyet Aynı Şey Midir
İhlas ile samimiyet birbirine yakındır; fakat Gazâlî açısından ihlas daha derin bir manevî arınma anlamı taşır. Samimiyet, insanın içten olmasıdır. İhlas ise bu içtenliğin yalnızca Allah’a yönelmiş, nefsin payından arınmış ve riya gölgesinden temizlenmiş hâlidir.
Bir insan samimi olabilir; fakat samimiyetine yine de kendi benliğini karıştırabilir. Mesela içtenlikle iyilik yapar ama bilinmekten hoşlanır. İçtenlikle konuşur ama beğenilmek ister. İçtenlikle hizmet eder ama değerinin görülmesini bekler.
İhlas burada daha yüksek bir arınma ister.
İhlaslı insan şöyle der:
“Benim amelimi Allah bilsin yeter.”
“İnsanlar fark etmese de Rabbim görür.”
“Övülmesem de değerim eksilmez.”
“Gizli kalmak, Allah katında kaybolmak değildir.”
Bu yüzden ihlas, samimiyetin Allah’a bağlanmış ve nefsin gizli beklentilerinden temizlenmiş şeklidir.
Nefs İhlası Nasıl Bozar
Gazâlî’ye göre nefs, ihlasın en büyük düşmanıdır. Çünkü nefs, yaptığı her işten kendisine bir pay çıkarmak ister. İnsan ibadet eder, nefs “görsünler” der. İnsan yardım eder, nefs “bilinsin” der. İnsan ilim öğrenir, nefs “üstün olayım” der. İnsan tevazu gösterir, nefs “ne kadar mütevazı olduğumu fark etsinler” der.
Nefs, bazen en güzel amelin içine en ince zehri karıştırır.
İhlası bozan nefsî eğilimler şunlardır:
Beğenilme arzusu, övülme beklentisi, kendini özel görme, takdir bağımlılığı, gizli üstünlük duygusu, başkalarıyla kıyas, amelini büyük görme, iyiliğini hatırlatma, hizmet üzerinden değer isteme.
Gazâlî’ye göre nefsin bu hilelerini fark etmek kolay değildir. Çünkü insan çoğu zaman kendini iyi niyetli zanneder. Oysa ihlas, insanın sadece niyet ettiğini sanması değil; niyetini sürekli muhasebe etmesi ve nefsin karıştığı yeri görmesidir.
İhlas Neden Sürekli Muhasebe İster
İhlas bir kez elde edilip sonsuza kadar korunacak sabit bir makam değildir. Gazâlî’ye göre ihlas, sürekli korunması gereken ince bir kalp hâlidir. Çünkü niyet, insanın içinde değişebilir. İnsan bir işe Allah için başlar; fakat süreç içinde insanların övgüsü, itibarı veya beklentisi kalbe sızabilir.
Bu yüzden ihlas, sürekli muhasebe ister.
İnsan kendine sık sık şu soruları sormalıdır:
Bu ameli hâlâ Allah için mi yapıyorum
İnsanlar görmese aynı şekilde devam eder miyim
Takdir edilmesem kırılır mıyım
Eleştirilsem bu iyiliği bırakır mıyım
Amelimi içten içe büyük görüyor muyum
Bunu anlatma ihtiyacı neden doğuyor
Gazâlî’ye göre kalbin en büyük terbiyesi, insanın kendi içindeki gizli payları yakalayabilmesidir. İhlas, kalbin sürekli yıkanması gibidir. Çünkü nefsin tozu her gün yeniden konabilir.
Muhasebe, bu tozu fark etmenin yoludur.
Gizli Amel Neden İhlası Güçlendirir
Gazâlî’ye göre gizli yapılan ameller, ihlası korumada çok kıymetlidir. Çünkü gizli amel, insanı insanların bakışından uzaklaştırır. İnsan görmediğinde, övmediğinde, alkışlamadığında ve bilmediğinde, amel daha doğrudan Allah’a yönelme imkânı bulur.
Gizli amel, nefsin görünürlük arzusunu kırar.
Bu şu demektir:
Kimsenin bilmediği bir sadaka.
Kimsenin fark etmediği bir dua.
Kimsenin görmediği bir gözyaşı.
Kimsenin duymadığı bir istiğfar.
Kimsenin bilmediği bir yardım.
Kimsenin alkışlamadığı bir fedakârlık.
Bunlar, kalbi insanların pazarından çıkarıp Allah’ın huzuruna taşır. Gazâlî’ye göre gizli amel, ihlasın eğitimidir. Çünkü insan gizli amelde şunu öğrenir: Allah’ın bilmesi, insanların bilmesinden sonsuz derecede daha değerlidir.
Bu bilinç yerleştiğinde kalp hafifler. İnsan görünmese de var olur, bilinmese de huzur bulur, övülmese de yoluna devam eder.
Övülmek İhlası Bozar Mı
Gazâlî’ye göre insanın övülmesi tek başına ihlası bozmaz; fakat insanın övgüyü istemesi, beklemesi, ona bağlanması ve amelini övgüye göre şekillendirmesi ihlası zedeler.
Bir insan Allah için amel eder, sonra insanlar onu över. Eğer kalbi bu övgüye bağımlı hâle gelmezse, amelinin asıl gayesini unutmazsa ve övgüyü Allah’ın lütfu olarak görürse, bu durum doğrudan ihlasın bozulduğu anlamına gelmez.
Fakat tehlike şurada başlar:
Övülünce daha çok yapmak, övülmeyince soğumak.
Takdir edilince devam etmek, fark edilmeyince bırakmak.
İnsanların gözünde yükselmek için ameli süslemek.
Övgü gelmediğinde kırılmak veya değersiz hissetmek.
Bu hâller, kalbin Allah’tan çok insanlara bağlanmaya başladığını gösterir.
İhlaslı insan övgüden zehirlenmez, eleştiriden dağılmaz. Çünkü onun yönü insanların diliyle değil, Allah’ın rızasıyla belirlenir.
İhlas İlimde Nasıl Olur
Gazâlî’ye göre ilimde ihlas, bilgiyi Allah’a yaklaşmak, hakikati anlamak, insanlara faydalı olmak ve kendi nefsini terbiye etmek için öğrenmektir. İlim, nefsin üstünlük aracına dönüştüğünde ihlas zedelenir.
İlimde riyanın bazı belirtileri şunlardır:
Bilgiyi insanlara üstünlük için kullanmak.
Tartışmada hakikati değil, galibiyeti istemek.
Derin görünmekten hoşlanmak.
Bilmediğini itiraf edememek.
Başkalarının bilgisini küçümsemek.
İlmi makam, itibar ve alkış aracı yapmak.
Gazâlî için ilimde ihlasın ölçüsü şudur: Bildiklerin seni daha mütevazı yapıyor mu
Eğer ilim insanı daha edepli, daha merhametli, daha dikkatli, daha sorumlu ve daha Allah’a yakın yapıyorsa, o ilim ihlasa yaklaşmıştır. Fakat ilim insanı sertleştiriyor, kibirlendiriyor ve başkalarına tepeden baktırıyorsa, nefs bilgi elbisesi giymiş demektir.
Gerçek ilim, insanın başını büyütmez; kalbini inceltir.
İhlas İbadette Nasıl Olur
Gazâlî’ye göre ibadette ihlas, namazı, orucu, zikri, duayı, sadakayı ve bütün kulluk davranışlarını yalnızca Allah’ın rızası için yapmaktır. İbadetin dış şekli önemlidir; fakat ibadetin iç yönü yani niyet, huzur, teslimiyet ve kalp safiyeti daha derin bir anlam taşır.
İbadette ihlas şu şekilde görünür:
Namazı gösteriş için değil, Allah’ın huzurunda durmak için kılmak.
Orucu insanların takdiri için değil, nefsin terbiyesi için tutmak.
Sadakayı bilinmek için değil, Allah rızası için vermek.
Zikri sesini duyurmak için değil, kalbi uyandırmak için yapmak.
Dua ederken insanların yanında güzel görünmek değil, Rabb’e muhtaç olduğunu hissetmek.
Gazâlî’ye göre ibadetin en büyük düşmanı, ibadetin alışkanlığa ve görüntüye dönüşmesidir. İhlas ise ibadete yeniden ruh verir. Çünkü ihlas, insanı “nasıl görünüyorum” sorusundan çıkarıp “Allah katında niyetim nasıl” sorusuna götürür.
İhlas Ahlâkta Nasıl Görünür
İhlas sadece ibadetlerde değil, ahlâkta da ortaya çıkar. Gazâlî’ye göre güzel ahlâk, insanların takdiri için değil, Allah’ın razı olduğu bir kul olmak için yaşanmalıdır.
Bir insan nazik olabilir; fakat bunu sevilmek için yapabilir. Cömert olabilir; fakat bilinmek isteyebilir. Affedici görünebilir; fakat içten içe üstünlük hissedebilir. Tevazu gösterebilir; fakat tevazusuyla övülmek isteyebilir.
İhlaslı ahlâk ise daha sessizdir.
İhlaslı insan:
İyiliğini hatırlatmaz.
Affını üstünlük aracına dönüştürmez.
Tevazusunu sergilemez.
Merhametini pazarlamaz.
Cömertliğini reklam etmez.
Sabır gösterdiğinde kendini kahraman ilan etmez.
Gazâlî’ye göre ahlâkta ihlas, insanın güzel davranışı karakter hâline getirmesidir. İnsan iyi görünmek için değil, iyi olmak için yaşadığında ihlas ahlâka dönüşür.
Bu, kalbin en zarif olgunluklarından biridir.
İhlas Ve Tevazu Arasındaki Bağ Nedir
İhlas ile tevazu arasında çok güçlü bir bağ vardır. Çünkü ihlaslı insan, yaptığı ameli kendinden bilmez. Onu Allah’ın lütfu, yardımı ve nasibi olarak görür. Bu yüzden ameliyle büyüklük taslamaz.
Tevazu yoksa ihlas kolayca yaralanır. İnsan yaptığı iyiliği kendinden bilir, ibadetini büyütür, bilgisini üstünlük sayar, hizmetini insanların üzerinde bir hak gibi görür. Bu durumda amel, insanı Allah’a yaklaştırmak yerine nefsini büyütebilir.
İhlaslı insan ise şöyle düşünür:
“Bu ameli yapabildiysem Allah lütfetti.”
“Benim gücüm de, niyetim de, fırsatım da emanettir.”
“Kabul edilip edilmediğini bilemem.”
“Amelimle övünmek yerine kabulü için dua etmeliyim.”
Gazâlî’ye göre en büyük inceliklerden biri budur: İnsan amel yapar ama ameline güvenmez. Çünkü amelin dışını insan yapar; kabulünü Allah bilir.
Bu bilinç, kalbi tevazuda tutar ve ihlası korur.
İhlas Ve Sabır Arasındaki İlişki Nedir
İhlas, sabır ister. Çünkü insan Allah için yaptığı şeylerde her zaman hemen karşılık görmeyebilir. İnsanlar anlamayabilir, takdir etmeyebilir, hatta yanlış yorumlayabilir. İşte bu noktada ihlasın gerçek derecesi ortaya çıkar.
Eğer insan sadece övüldüğü sürece iyilik yapıyorsa, bu ihlasın zayıf olduğunu gösterir. Eğer anlaşılmadığında bile doğru kalabiliyorsa, ihlas güçlenmeye başlamıştır.
İhlaslı sabır şudur:
Görülmeden hizmet etmek.
Anlaşılmadan doğru kalmak.
Takdir edilmeden devam etmek.
Eleştirilince niyeti bozmamak.
Geç karşılık görünce kırılmamak.
Allah’ın bilmesini yeterli görmek.
Gazâlî’ye göre sabır, ihlasın sınandığı yerdir. Çünkü insanın kalbi, beklediği karşılığı alamadığında gerçek yönünü gösterir. Allah için yapan, Allah’ın bilmesiyle teselli bulur. İnsanlar için yapan ise insanların ilgisi kesilince yorulur.
Bu yüzden ihlas, sabırla olgunlaşır.
İhlas İnsanı İnsanların Bakışından Nasıl Özgürleştirir
İhlasın en büyük nimetlerinden biri, insanı insanların bakışına bağımlı olmaktan kurtarmasıdır. İnsan ihlasa yaklaştıkça, “Beni kim gördü
”, “Kim takdir etti ”, “Kim değerimi anladı ”, “Kim beni övdü ” soruları kalpte eski gücünü kaybeder.Bu, insanı içten özgürleştirir.
Çünkü insanların bakışı değişkendir. Bugün överler, yarın unutururlar. Bugün alkışlarlar, yarın eleştirirler. Bugün yüceltirler, yarın yanlış anlarlar. Eğer insanın iç değeri bu bakışlara bağlıysa, kalbi sürekli dalgalanır.
İhlaslı insanın merkezi daha derindedir.
O bilir ki:
Allah görür.
Allah bilir.
Allah unutmaz.
Allah zayi etmez.
Allah niyeti de, emeği de, gizli gözyaşını da bilir.
Bu bilinç, insanı görünürlük kaygısından kurtarır. Gazâlî’ye göre ihlas, kalbin Allah’a bağlanarak insanlardan içsel özgürlük kazanmasıdır.
İhlası Bozan Gizli Hastalıklar Nelerdir
Gazâlî’ye göre ihlası bozan hastalıklar bazen çok belirgin, bazen de çok gizlidir. İnsan açıkça gösteriş yapmadığını sanabilir; fakat kalbin derinliklerinde daha ince beklentiler bulunabilir.
İhlası bozan gizli hastalıklar şunlardır:
| Gizli Hastalık | Kalpteki Belirtisi |
|---|---|
| Ucb | Kişinin amelini beğenmesi |
| Riya | İnsanların görmesini istemek |
| Sum’a | İnsanların duymasını istemek |
| Kibir | Amel üzerinden üstünlük hissetmek |
| Minnet | İyiliği başa kakmak |
| Şöhret arzusu | Manevî görünürlük istemek |
| Takdir bağımlılığı | Övülmeyince kırılmak |
| Gizli kıyas | Başkalarından daha iyi olduğunu sanmak |
Bu hastalıkların en tehlikelisi, insanın onları fark etmeden taşımasıdır. Çünkü nefs, çoğu zaman kendini güzel gerekçelerle saklar.
Gazâlî’ye göre ihlas yolcusu, kendi kalbinden emin olmaz. Sürekli Allah’tan niyet temizliği ister. Çünkü insan kendi nefsini ne kadar iyi tanırsa tanısın, nefsin hileleri bazen çok ince perdelerle saklanabilir.
İhlas Nasıl Kazanılır
Gazâlî’ye göre ihlas, sadece istemekle değil; terbiye, muhasebe, murakabe, gizli amel, dua, nefsle mücadele ve dünya sevgisini azaltma ile güçlenir.
İhlası kazanmak için şu yollar önemlidir:
Niyeti sık sık yenilemek.
Amelin başında, ortasında ve sonunda kalbi kontrol etmek.
Gizli amelleri çoğaltmak.
Övgüden fazla etkilenmemeye çalışmak.
Eleştiride niyeti bozmamak.
Ameli büyük görmemek.
Allah’ın bilmesini yeterli görmek.
Kabul edilmeme korkusuyla tevazuda kalmak.
Nefsin görünürlük arzusunu fark etmek.
Sürekli Allah’tan ihlas istemek.
İhlas, kalpte bir anda parlayan ama emek istemeyen bir hâl değildir. İhlas, insanın nefsinin paylarını yavaş yavaş azaltmasıdır. Her gün biraz daha Allah için, biraz daha sessiz, biraz daha temiz, biraz daha beklentisiz yaşayabilmektir.
Gazâlî’ye göre bu yolun en büyük işareti, insanın yaptığı iyiliği unutması, Allah’ın bilmesini yeterli görmesi ve ameliyle kendini üstün saymamasıdır.
Gazâlî’nin İhlas Anlayışı Modern İnsana Ne Söyler
Modern çağ, görünürlük çağıdır. İnsan yaptığı şeyi göstermek, duyurmak, paylaşmak, beğeni almak, değer görmek ve fark edilmek ister. Bu çağda iyilik bile bazen görüntüye, bilgi bile vitrine, duyarlılık bile kimlik gösterisine dönüşebilir.
Gazâlî’nin ihlas anlayışı modern insana çok güçlü bir soru sorar:
Görünmediğinde de aynı insan mısın
Bu soru derindir. Çünkü insanın gerçek kalitesi, kalabalıkların önünde değil, kimsenin görmediği yerde ortaya çıkar.
Gazâlî bugün yaşasaydı belki şu uyarıyı yapardı:
İyiliğini paylaşmadan da iyi kalabiliyor musun
Bilgini sergilemeden de hakikati sevebiliyor musun
İbadetini duyurmadan da kulluğunu sürdürebiliyor musun
Merhametini alkışsız da koruyabiliyor musun
Değerini insanların ilgisinden bağımsız kurabiliyor musun
Modern insanın en büyük yorgunluklarından biri, sürekli görünür olmaya çalışmasıdır. İhlas ise insana şunu öğretir: Allah’ın bildiği bir hayat, insanların alkışladığı bir hayattan daha derindir.
Son Söz: İhlas, Kalbin Allah’a Sessizce Sadık Kalmasıdır
Gazâlî’ye göre ihlas, manevî hayatın en ince, en derin ve en zor makamlarından biridir. Çünkü ihlas, insanın sadece dış davranışlarını değil, içindeki en gizli beklentileri de arındırmak ister. İnsan amelini temizleyebilir; fakat niyetini temiz tutmak çok daha büyük bir dikkat ister.
İhlaslı yaşamak, insanlardan kaçmak değil; insanların içinde yaşarken kalbi Allah’a bağlı tutmaktır. Görünmekten korkmak değil; görünürlüğü amaç haline getirmemektir. Övülmekten rahatsız olmak değil; övgünün kalbi yönetmesine izin vermemektir. Hizmetten uzak durmak değil; hizmeti nefsin sarayına değil, Allah’ın rızasına bağlamaktır.
Gazâlî’nin ihlas çağrısı insana şunu öğretir:
Amelini büyütme, niyetini büyüt.
Görünürlüğü değil, kabulü ara.
İnsanların takdirini değil, Allah’ın rızasını iste.
İyiliğini pazarlama, kalbini arındır.
Kendini öne çıkarma, hakikati öne çıkar.
Yaptığını unut, Allah’ın bildiğini unutma.
İhlas, kalbin bütün kalabalıklardan çekilip Allah’ın huzurunda sadeleşmesidir. İnsan ihlasa yaklaştıkça daha az iddia eder, daha çok hizmet eder; daha az görünmek ister, daha çok arınmak ister; daha az kendini anlatır, daha çok Allah’a yönelir.
Çünkü ihlasın en güzel hâli, insanın kimse bilmese de doğru kalabilmesi, kimse görmese de güzel davranabilmesi ve kimse övmese de Allah için yürümeye devam edebilmesidir.
