B. F. Skinner'a Göre Ceza Nedir 
Olumlu Ceza, Olumsuz Ceza, Davranışın Azalması Ve Ceza Kullanımının Sınırları Nasıl Açıklanır
B. F. Skinner'a göre ceza, bir davranışın ardından gelen sonucun, o davranışın gelecekte daha az ortaya çıkmasına yol açmasıdır. Skinner'ın davranışçı psikolojisinde ceza, pekiştirmenin ters yönünde işler: pekiştirme davranışı artırırken, ceza davranışı azaltmaya çalışır. Fakat Skinner için ceza, davranış değiştirmede her zaman en sağlıklı, en kalıcı ve en öğretici yol değildir.
Çünkü ceza çoğu zaman bir davranışı bastırabilir, fakat yerine hangi davranışın konulacağını öğretmeyebilir. İnsan veya çocuk, ceza korkusuyla davranışı gizlemeyi, kaçınmayı, yalan söylemeyi veya sadece denetim varken uyum sağlamayı öğrenebilir. Bu yüzden Skinner'ın yaklaşımında asıl etkili yöntem, sadece istenmeyen davranışı cezalandırmak değil; istenen davranışı bilinçli şekilde pekiştirmek, alternatif davranışı öğretmek ve çevresel koşulları düzenlemektir.
Skinner'a Göre Ceza Nedir
Skinner'a göre ceza, bir davranıştan sonra gelen ve o davranışın tekrar edilme ihtimalini azaltan sonuçtur. Burada önemli olan, cezanın kişinin hoşuna gidip gitmemesinden çok, davranış üzerindeki etkisidir.
Eğer bir sonuçtan sonra davranış azalıyorsa, Skinnercı anlamda ceza etkisi oluşmuş olabilir. Fakat davranış azalmıyor, sadece gizleniyor veya başka biçimde devam ediyorsa, ceza gerçek anlamda davranışı değiştirmemiş olabilir.
Ceza basitçe şöyle özetlenebilir:
Davranış → Sonuç → Davranışın azalması
Örneğin bir çocuk tehlikeli bir davranış yaptığında ailesi sert tepki verirse ve çocuk o davranışı azaltırsa, ceza etkisi görülmüş olabilir. Bir öğrenci sınıfta uygunsuz davranınca sevdiği bir etkinlikten mahrum kalır ve davranış azalırsa, yine ceza etkisi oluşabilir.
Fakat Skinner'a göre burada dikkatli olmak gerekir: Davranışın azalması her zaman öğrenmenin sağlıklı gerçekleştiği anlamına gelmez.
Ceza İle Pekiştirme Arasındaki Temel Fark Nedir
Skinner'ın sisteminde pekiştirme ve ceza arasındaki en temel fark, davranış üzerindeki etkileridir.
Pekiştirme davranışı artırır.
Ceza davranışı azaltır.
Bu ayrım çok önemlidir çünkü günlük dilde “olumlu”, “olumsuz”, “ödül” ve “ceza” kavramları sıkça karıştırılır. Skinner'a göre önemli olan şey, davranıştan sonra ne olduğu ve bunun davranışın gelecekteki sıklığını nasıl etkilediğidir.
| Kavram | Davranışa Etkisi |
|---|---|
| Olumlu pekiştirme | Davranışı artırır, ortama hoş bir şey eklenir |
| Olumsuz pekiştirme | Davranışı artırır, rahatsız edici bir şey kaldırılır |
| Olumlu ceza | Davranışı azaltır, ortama rahatsız edici bir şey eklenir |
| Olumsuz ceza | Davranışı azaltır, hoş bir şey geri alınır |
Yani “olumlu” her zaman iyi, “olumsuz” her zaman kötü demek değildir. Skinnercı dilde olumlu ekleme, olumsuz çıkarma anlamına gelir.
Bu yüzden ceza kavramını anlamak için önce şuna bakılır: Bu sonuç davranışı azaltıyor mu
Olumlu Ceza Nedir
Olumlu ceza, bir davranıştan sonra ortama rahatsız edici, istenmeyen veya caydırıcı bir sonucun eklenmesiyle davranışın azalmasıdır. Buradaki “olumlu” kelimesi ahlâken iyi anlamına gelmez; sadece davranıştan sonra ortama bir şeyin eklenmesi anlamına gelir.
Olumlu ceza örnekleri şunlardır:
Çocuk yanlış davranıştan sonra azar işitir.
Öğrenci kuralları bozduğunda uyarı alır.
Sürücü hız yaptığında para cezası alır.
Bir kişi hatalı davranışı sonrası olumsuz sosyal tepkiyle karşılaşır.
Tehlikeli davranış yapan birine sert bir uyarı verilir.
Bu örneklerde davranıştan sonra kişiye hoş olmayan bir sonuç eklenir. Eğer bu sonuç davranışı azaltıyorsa, olumlu ceza işlevi görmüş olur.
Fakat Skinner açısından olumlu cezanın riski şudur: Davranış kısa vadede azalabilir; fakat kişi neden yanlış yaptığını, ne yapması gerektiğini ve doğru davranışın nasıl kurulacağını öğrenmeyebilir.
Bu yüzden olumlu ceza, tek başına kullanıldığında davranışı bastırabilir ama kişiyi olgunlaştırmayabilir.
Olumsuz Ceza Nedir
Olumsuz ceza, bir davranıştan sonra kişinin hoşuna giden, istediği veya değer verdiği bir şeyin geri alınmasıyla davranışın azalmasıdır. Burada “olumsuz” kelimesi kötü anlamında değil, bir şeyin ortamdan çıkarılması anlamındadır.
Olumsuz ceza örnekleri şunlardır:
Çocuk uygunsuz davranıştan sonra oyun süresini kaybeder.
Öğrenci kural ihlali sonrası etkinlik hakkını kaybeder.
Bir çalışan ciddi hata sonrası belirli bir ayrıcalıktan mahrum kalır.
Genç, sorumluluklarını ihmal ettiğinde ekran süresi azaltılır.
Bir kişi saygısız davranış sonrası sosyal erişim veya izin kaybı yaşar.
Bu örneklerde davranıştan sonra hoş bir şey geri alınır. Eğer bu sonuç davranışı azaltıyorsa, olumsuz ceza etkisi oluşur.
Skinnercı açıdan olumsuz ceza, olumlu cezaya göre bazen daha az sert görünebilir; fakat yine de dikkatli kullanılmalıdır. Çünkü kişi sadece kaybetmemek için davranabilir. Bu durumda davranış, anlam, sorumluluk veya iç disiplin ile değil, mahrumiyet korkusuyla şekillenebilir.
Bu yüzden olumsuz ceza da tek başına yeterli değildir; mutlaka doğru davranışın pekiştirilmesiyle desteklenmelidir.
Ceza Davranışı Gerçekten Değiştirir Mi
Skinner'a göre ceza davranışı bazen azaltabilir; fakat bu her zaman gerçek ve kalıcı değişim anlamına gelmez. Ceza çoğu zaman davranışın görünür biçimini bastırır, fakat davranışın arkasındaki ihtiyacı, alışkanlığı, pekiştirme düzenini veya çevresel nedeni ortadan kaldırmayabilir.
Örneğin bir çocuk bağırdığı için cezalandırıldığında, bağırmayı geçici olarak bırakabilir. Fakat çocuk kendini ifade etmeyi, sakin istemeyi, duygusunu düzenlemeyi ve alternatif iletişim kurmayı öğrenmediyse, sorun başka biçimlerde geri dönebilir.
Ceza şu sonuçlara yol açabilir:
Davranış geçici olarak azalabilir.
Davranış gizlenebilir.
Kişi cezadan kaçmayı öğrenebilir.
Davranış sadece denetim varken durabilir.
Ceza kalkınca davranış geri gelebilir.
Alternatif doğru davranış gelişmeyebilir.
Bu yüzden Skinner'a göre ceza, davranış değişiminin en sağlam yolu değildir. Daha kalıcı öğrenme için istenen davranışların açıkça öğretilmesi ve pekiştirilmesi gerekir.
Ceza Neden Bazen Sadece Bastırma Yapar
Ceza, davranışı ortadan kaldırmak yerine bazen sadece bastırır. Yani davranış, ceza tehdidi varken görünmez olur; fakat uygun fırsat bulduğunda tekrar ortaya çıkabilir.
Bunun nedeni şudur: Ceza, davranışın nedenini her zaman çözmez.
Bir davranış şu nedenlerle devam ediyor olabilir:
İlgi görme ihtiyacı.
Rahatlama arayışı.
Kaçınma isteği.
Kontrol kazanma arzusu.
Sosyal onay beklentisi.
Alışkanlık döngüsü.
Daha önce pekiştirilmiş olması.
Ceza sadece davranışın dış sonucuna müdahale eder. Fakat davranışı sürdüren temel pekiştireç ortadan kalkmazsa, kişi başka yollar bulabilir.
Örneğin sürekli yalan söylediği için cezalandırılan bir çocuk, doğru söylemeyi değil; daha iyi saklamayı öğrenebilir. Bu durumda ceza, ahlâkî gelişim sağlamamış; sadece kaçınma davranışını artırmış olabilir.
Skinnercı bakışta davranışı bastırmak ile davranışı dönüştürmek aynı şey değildir. Gerçek değişim, davranışı sürdüren sistemi anlamakla başlar.
Ceza Neden Kaçınma Davranışı Doğurabilir
Ceza, insanlarda ve hayvanlarda kaçınma davranışı oluşturabilir. Kişi, yanlış davranışın sonucundan değil; cezayı veren kişiden, ortamdan veya durumdan kaçmayı öğrenebilir.
Örneğin sürekli sert cezalandırılan bir öğrenci, dersi sevmek yerine öğretmenden kaçmayı öğrenebilir. Sürekli azar işiten çocuk, doğruyu söylemek yerine hatasını saklamayı öğrenebilir. İş yerinde hata yaptığı için aşağılanan çalışan, üretken riskler almak yerine pasif kalmayı tercih edebilir.
Ceza şu kaçınma biçimlerini doğurabilir:
Yalan söyleme.
Saklama.
Ortamdan uzaklaşma.
Sorumluluktan kaçma.
Denetim yokken eski davranışa dönme.
Cezayı veren kişiye karşı soğuma.
Kaygı nedeniyle öğrenmeye kapanma.
Bu nedenle Skinner'a göre ceza, davranışı kontrol ediyormuş gibi görünse de uzun vadede ilişkileri ve öğrenme ortamını zedeleyebilir.
İnsan yalnızca cezadan kaçmayı öğrenirse, doğru davranışı içselleştirmeyebilir. Bu yüzden ceza yerine veya cezanın yanında mutlaka doğru davranışı pekiştiren bir öğrenme düzeni kurulmalıdır.
Ceza Korku Ve Kaygı Üretebilir Mi
Evet. Skinnercı bakışta cezanın en önemli yan etkilerinden biri korku ve kaygı oluşturabilmesidir. Ceza sık, sert, belirsiz veya adaletsiz uygulanırsa kişi davranışa değil, ceza ihtimaline odaklanmaya başlar.
Bu durumda öğrenme iklimi bozulabilir.
Çocuk, öğrenci veya çalışan şu hâllere girebilir:
Hata yapmaktan korkmak.
Denemekten kaçınmak.
Soru sormamak.
Sorumluluk almamak.
Yeni davranış denememek.
Sürekli onay beklemek.
Yanlışını saklamak.
Korku kısa vadede uyum sağlayabilir; fakat uzun vadede yaratıcılığı, özgüveni, güven ilişkisini ve iç motivasyonu zayıflatabilir.
Özellikle eğitimde ve çocuk yetiştirmede bu çok önemlidir. Bir çocuk sadece cezadan korktuğu için davranıyorsa, o davranışın anlamını, değerini ve sorumluluğunu içselleştirmeyebilir.
Skinner'a göre davranışı değiştirmek için korkudan çok pekiştirme, netlik, tutarlılık ve alternatif davranış öğretimi daha sağlıklı sonuçlar doğurur.
Ceza Ve Öfke Arasındaki İlişki Nedir
Ceza, özellikle haksız, aşırı veya aşağılayıcı biçimde uygulandığında kişide öfke, direnç ve intikam duygusu doğurabilir. Bu durumda kişi, davranışını düzeltmek yerine cezayı veren kişiye karşı duygusal tepki geliştirebilir.
Bu, Skinner'ın ceza konusundaki önemli uyarılarından biridir. Ceza, davranışı azaltmayı hedeflerken yan etki olarak yeni problem davranışlar doğurabilir.
Örneğin:
Aşağılanan çocuk saldırganlaşabilir.
Sürekli cezalandırılan öğrenci dersten soğuyabilir.
Haksız cezalandırılan çalışan yönetime güvenini kaybedebilir.
Sert cezaya maruz kalan kişi pasif direnç geliştirebilir.
Ceza, davranışa değil de kişinin kimliğine yönelirse zarar daha da büyür. “Bu davranış yanlış” demek ile “sen kötüsün” mesajı vermek arasında büyük fark vardır.
Skinnercı davranış analizinde doğru yaklaşım, kişinin karakterini damgalamak değil; davranışı tanımlamak, sonucu açıklamak, alternatif davranışı öğretmek ve istenen davranışı pekiştirmektir.
Ceza Neden Alternatif Davranış Öğretmez
Ceza, kişiye çoğu zaman ne yapmaması gerektiğini gösterir; fakat ne yapması gerektiğini öğretmeyebilir. Bu, cezanın en büyük sınırlılıklarından biridir.
Örneğin bir çocuğa “bağırma” demek, ona nasıl sakin isteyeceğini öğretmez. Bir öğrenciye “derste konuşma” demek, ona nasıl söz alacağını öğretmez. Bir çalışana “hata yapma” demek, ona doğru süreci nasıl uygulayacağını öğretmez.
Davranış değişimi için şu üç şey gerekir:
İstenmeyen davranışın azaltılması.
İstenen davranışın açıkça tanımlanması.
İstenen davranışın pekiştirilmesi.
Ceza sadece ilk noktaya dokunur. Fakat ikinci ve üçüncü noktalar olmazsa kişi boşlukta kalır.
Skinner'a göre etkili öğrenme, alternatif davranış inşa etmekle mümkündür. Yani “bunu yapma” kadar “bunun yerine bunu yap” mesajı da verilmelidir.
Bu yüzden sağlıklı davranış değişimi, cezadan çok öğretme ve pekiştirme üzerine kurulmalıdır.
Ceza Ne Zaman Daha Zararlı Hale Gelir
Ceza özellikle bazı koşullarda daha zararlı hâle gelebilir. Skinnercı bakışta cezanın etkisi yalnızca cezanın varlığına değil; nasıl, ne zaman, ne sıklıkta, hangi yoğunlukta ve hangi ilişki içinde uygulandığına bağlıdır.
Ceza şu durumlarda daha risklidir:
Aşırı sertse.
Tutarsız uygulanıyorsa.
Kişiyi aşağılıyorsa.
Davranış yerine kimliği hedef alıyorsa.
Alternatif davranış öğretmiyorsa.
Sürekli korku üretiyorsa.
Haksız algılanıyorsa.
Sadece öfke anında veriliyorsa.
Çok sık kullanılıyorsa.
Bu durumda ceza öğrenmeyi değil, savunmayı artırabilir. Kişi davranışını anlamak yerine kendini korumaya çalışır.
Özellikle çocuklarda cezanın sert ve aşağılayıcı olması, güven ilişkisine zarar verebilir. Öğrenme ise güvenin olduğu ortamda daha sağlıklı gelişir.
Skinner'ın yaklaşımı burada bizi şuna çağırır: Davranışı düzeltmek istiyorsak, önce davranışı oluşturan sistemi ve doğru davranışı güçlendirme yollarını anlamalıyız.
Ceza Kullanımı Tamamen Yanlış Mıdır
Skinner cezayı davranış üzerinde etkisiz saymaz. Ceza bazı durumlarda davranışı hızlı biçimde azaltabilir. Özellikle tehlikeli, zararlı veya acil müdahale gerektiren davranışlarda sınır koymak gerekebilir.
Fakat Skinnercı bakışta ceza, dikkatli ve sınırlı kullanılmalıdır. Çünkü cezanın amacı kişiyi ezmek değil, davranışın sonuçlarını açık hale getirmek ve daha doğru davranışa yönlendirmektir.
Daha sağlıklı bir ceza veya sonuç uygulaması için şu ilkeler önemlidir:
Davranış net tanımlanmalı.
Sonuç tutarlı olmalı.
Aşırı sert olmamalı.
Kişiliği değil davranışı hedef almalı.
Alternatif davranış mutlaka öğretilmeli.
İstenen davranış pekiştirilmeli.
Açıklama kısa, net ve sakin olmalı.
Yani ceza tamamen yok sayılacak bir kavram değildir; fakat davranış değişiminin ana yöntemi hâline getirilirse ciddi yan etkiler doğurabilir.
Skinner'ın asıl vurgusu şudur: Pekiştirme, cezadan daha öğretici ve daha kalıcıdır.
Çocuk Eğitiminde Ceza Nasıl Değerlendirilmelidir
Çocuk eğitiminde ceza çok dikkatli değerlendirilmelidir. Çünkü çocuk sadece davranışının sonucunu değil, aynı zamanda yetişkinin tutumunu, ilişki biçimini ve kendisine verilen değeri de öğrenir.
Sert ve sürekli ceza çocuğa şunları öğretebilir:
Hata yaparsam sevilmem.
Yakalanmazsam sorun yok.
Güçlü olan cezalandırır.
Duygularımı saklamalıyım.
Doğruyu söylemek tehlikelidir.
Oysa sağlıklı davranış eğitimi çocuğa şunları öğretmelidir:
Davranışlarımın sonuçları var.
Yanlışımı düzeltebilirim.
Duygumu daha doğru ifade edebilirim.
Sakin iletişim işe yarar.
Sorumluluk alabilirim.
Doğru davranış değer görür.
Bu yüzden çocuk eğitiminde en etkili yol, sadece cezalandırmak değil; doğru davranışı yakalamak, küçük olumlu adımları pekiştirmek, sınırı net koymak ve tutarlı kalmaktır.
Skinnercı açıdan ailelerin en çok sorması gereken soru şudur:
Ben çocuğun hangi davranışını istemeden pekiştiriyorum
Eğitimde Ceza Öğrenmeyi Nasıl Etkiler
Eğitim ortamında ceza, dikkatli kullanılmadığında öğrenmeyi olumsuz etkileyebilir. Öğrenci cezadan korkarsa hata yapmaktan kaçınır. Hata yapmaktan kaçındığında denemekten, soru sormaktan ve keşfetmekten uzaklaşabilir.
Öğrenme için hata bazen gereklidir. Fakat hata cezayla karşılanırsa, öğrenci öğrenmek yerine hatasını saklamayı veya pasif kalmayı seçebilir.
Eğitimde aşırı ceza şu sonuçları doğurabilir:
Derse karşı kaygı.
Öğretmenden kaçınma.
Soru sormaktan korkma.
Yaratıcı düşüncenin azalması.
Düşük özgüven.
Okula karşı olumsuz tutum.
Sadece not veya ceza odaklı öğrenme.
Skinnercı yaklaşımda daha etkili eğitim, doğru davranışların pekiştirilmesiyle kurulur. Öğrencinin çabası, katılımı, düzenli çalışması, soru sorması, gelişimi ve sorumluluk alması görünür hale getirilmelidir.
Ceza, öğrenmenin merkezinde değil; ancak sınır gerektiğinde dikkatli kullanılabilecek yardımcı bir unsur olmalıdır.
İş Hayatında Ceza Ve Kontrol Ne Gibi Sonuçlar Doğurur
İş hayatında ceza, uyarı, performans baskısı, ayrıcalık kaybı, prim kesintisi veya olumsuz değerlendirme şeklinde görülebilir. Bazı durumlarda kuralların korunması için sonuçlar gerekli olabilir. Fakat ceza kültürü baskın hale gelirse çalışanlar yaratıcılık yerine hata saklamaya yönelebilir.
Ceza odaklı iş ortamında şu davranışlar gelişebilir:
Risk almaktan kaçınma.
Hata gizleme.
Sorumluluk almama.
Yöneticiden korkma.
Asgari düzeyde çalışma.
Pasif direnç.
Güven kaybı.
Buna karşılık pekiştirme odaklı sağlıklı bir çalışma ortamında:
İyi performans görünür olur.
Çaba takdir edilir.
Hatalar öğrenme fırsatı olarak değerlendirilir.
Doğru süreçler desteklenir.
İnsanlar sadece cezadan kaçmak için değil, gelişmek için çalışır.
Skinnercı bakışla bir kurumun kültürünü anlamak için şu soruya bakmak gerekir:
Bu kurum hangi davranışları cezalandırıyor, hangi davranışları gerçekten pekiştiriyor
Çünkü davranışların geleceğini çoğu zaman kurumun sonuç sistemi belirler.
Ceza Yerine Ne Kullanılabilir
Skinnercı yaklaşımda ceza yerine veya cezanın yanında en güçlü yöntemlerden biri istenen davranışı pekiştirmektir. Çünkü insan sadece yanlışın sonucunu değil, doğrunun nasıl işe yaradığını da öğrenmelidir.
Ceza yerine kullanılabilecek yöntemler şunlardır:
Olumlu pekiştirme.
Alternatif davranış öğretme.
Davranışın nedenini analiz etme.
Çevresel düzenleme.
Net ve tutarlı sınırlar koyma.
Geri bildirim verme.
Küçük doğru adımları güçlendirme.
Sönme yöntemiyle istenmeyen pekiştirmeyi kesme.
Model olma.
Doğal sonuçları açıklama.
Örneğin çocuk bağırarak bir şey istiyorsa, sadece bağırdığı için ceza vermek yerine sakin istemeyi öğretmek ve sakin istediğinde hemen olumlu karşılık vermek daha etkili olabilir.
Davranış değişiminde asıl soru şudur:
İstemediğim davranışı azaltırken, istediğim davranışı nasıl güçlendirebilirim
Bu soru, ceza odaklı yaklaşımdan öğrenme odaklı yaklaşıma geçiştir.
Ceza Ve Sönme Arasındaki Fark Nedir
Ceza, davranıştan sonra davranışı azaltan bir sonuç vermektir. Sönme ise daha önce pekiştirilen bir davranışın artık pekiştirilmemesi sonucunda zamanla azalmasıdır.
Bu ikisi farklıdır.
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Ceza | Davranıştan sonra azaltıcı sonuç gelir |
| Sönme | Davranışı sürdüren pekiştirme kesilir |
Örneğin çocuk bağırarak istediğini alıyorsa ve artık bağırdığında istediği verilmiyorsa, bağırma davranışı zamanla sönebilir. Burada ceza vermek yerine, davranışı pekiştiren sonuç kesilmiştir.
Fakat sönme sürecinde sönme patlaması görülebilir. Yani davranış önce artabilir. Çocuk daha çok bağırabilir, daha fazla ısrar edebilir. Eğer bu aşamada eski pekiştirme tekrar verilirse, davranış daha da güçlenebilir.
Skinnercı yaklaşımda sönme, sabır ve tutarlılık ister. Aynı zamanda alternatif doğru davranış pekiştirilmelidir. Yani bağırma pekiştirilmezken, sakin isteme güçlü biçimde pekiştirilmelidir.
Skinner'ın Ceza Konusundaki Temel Uyarısı Nedir
Skinner'ın ceza konusundaki temel uyarısı şudur: Ceza davranışı kısa vadede azaltabilir; fakat uzun vadede yan etkiler, kaçınma, korku, gizleme, öfke ve alternatif davranış eksikliği doğurabilir.
Bu yüzden ceza, davranış değiştirmede en güçlü ana araç olarak görülmemelidir.
Skinner'ın yaklaşımı bize şu ilkeleri hatırlatır:
Davranışın nedenini anlamadan ceza eksik kalır.
Ceza doğru davranışı öğretmezse boşluk bırakır.
Cezanın yan etkileri davranıştan daha büyük sorunlar doğurabilir.
İstenen davranış pekiştirilmeden kalıcı değişim zorlaşır.
Davranışı değiştirmek için çevresel koşullar düzenlenmelidir.
Bu, Skinner'ın insanı sadece ödül ve cezayla yönetmek istediği anlamına gelmez. Aksine, onun davranış analizindeki gücü, davranışın hangi sonuçlarla şekillendiğini göstermesidir.
Ceza, sonuç sistemlerinden biridir; fakat davranış eğitiminin merkezine konulduğunda eksik ve riskli hale gelir.
Son Söz: Ceza Susturabilir, Fakat Öğretmek İçin Pekiştirme Gerekir
Skinner'a göre ceza, davranışın gelecekteki sıklığını azaltan bir sonuçtur. Olumlu ceza, davranıştan sonra rahatsız edici bir şey ekler. Olumsuz ceza, davranıştan sonra hoş bir şeyi geri alır. Her ikisi de davranışı azaltabilir; fakat her ikisi de dikkatli kullanılmadığında ciddi sınırlılıklar taşır.
Ceza bize şunu gösterir:
Bu davranış istenmiyor.
Fakat tek başına şunu öğretmeyebilir:
Peki hangi davranış isteniyor
İşte asıl mesele buradadır. Davranış değişimi sadece yanlışın bastırılması değil; doğrunun öğretilmesi, güçlendirilmesi ve sürdürülebilir hale getirilmesidir.
Skinner'ın ceza anlayışından çıkarılacak en önemli ders şudur:
Sadece cezalandırmak davranışı saklayabilir; doğru pekiştirme ise davranışı yeniden inşa edebilir.
Bu yüzden çocuk eğitiminde, okulda, iş hayatında, alışkanlık değişiminde ve sosyal ilişkilerde asıl hedef; insanı korkuyla durdurmak değil, doğru davranışın neden değerli olduğunu ve nasıl uygulanacağını öğrenmesini sağlamaktır.
Ceza kısa vadede sessizlik getirebilir; fakat öğrenme, açık sınır, doğru örnek, tutarlı sonuç, alternatif davranış ve pekiştirme ile derinleşir.
